Cách học tiếng Anh hiệu quả cho người mới: lộ trình 6 tháng

Phần lớn người Việt học tiếng Anh bảy tới mười năm ở trường rồi vẫn không nói được một câu trọn vẹn với người nước ngoài. Điều đó không có nghĩa là mười năm đó vô ích, và cũng không có nghĩa là bạn không có năng khiếu. Nó có nghĩa là thứ được học và thứ cần dùng là hai thứ khác nhau.

Bài này nói về khoảng cách đó và cách rút ngắn nó. Không có mẹo nào ở đây làm bạn giỏi trong ba tháng — nhưng có bốn nguyên tắc mà nếu làm đúng, sáu tháng của bạn sẽ hơn hẳn năm năm vừa rồi.

Vì sao học nhiều năm mà không nói được

Ba nguyên nhân, và cả ba đều là vấn đề của cách học chứ không phải của khối lượng.

Thứ nhất: học từ rời, không học câu. Bạn nhớ convenient nghĩa là "tiện lợi". Nhưng lúc cần nói "chỗ này tiện đường mình" thì bạn vẫn đứng hình, vì biết nghĩa của một từ không cho biết nó đi với giới từ nào, đứng ở đâu trong câu, và người ta có thật sự nói như vậy không. Một câu nguyên vẹn thì đã cố định sẵn tất cả những thứ đó.

Thứ hai: không có đầu ra. Nghe và đọc là đầu vào; nói và viết là đầu ra. Học ở trường gần như chỉ có đầu vào, mà bộ nhớ chỉ chuyển kiến thức sang dạng dùng được khi bạn buộc phải lôi nó ra. Đây là lý do một người đọc hiểu tốt vẫn có thể không nói được câu nào.

Thứ ba: học ngắt quãng dài. Học ba tiếng cuối tuần rồi nghỉ sáu ngày thì đến cuối tuần sau bạn đã quên phần lớn. Ba mươi phút mỗi ngày ít hơn về tổng thời gian nhưng cho kết quả hơn hẳn, vì mỗi lần ôn rơi đúng vào lúc trí nhớ sắp phai.

Bốn nguyên tắc đo được

1. Học câu trước, từ sau

Nghe có vẻ ngược, nhưng thử nghĩ lại: trẻ con học tiếng mẹ đẻ bằng cả cụm chứ không bằng từ điển. Một câu học thuộc dùng được ngay lập tức; một từ học thuộc vẫn phải qua bước ghép, và bước ghép chính là chỗ người ta đứng hình.

Cách làm cụ thể: chọn một tình huống bạn thật sự sẽ gặp — gọi món, hỏi đường, giới thiệu bản thân trong buổi phỏng vấn — rồi học nguyên những câu dùng trong tình huống đó. Lộ trình giao tiếp tiếng Anh xếp sẵn theo hướng này: mỗi cảnh là một tình huống thật, và câu trong đó là câu người ta thật sự nói.

2. Mỗi ngày một ít, và có điểm dừng rõ

Đặt mục tiêu theo lượng chứ đừng theo thời gian. "Học 30 phút" rất dễ thành ngồi 30 phút mà đầu để chỗ khác. "Xong 20 thẻ từ vựng" thì có điểm dừng, đo được, và kết thúc bằng cảm giác hoàn thành — thứ giữ bạn quay lại ngày mai.

Về việc ôn, đừng tự xếp lịch. Lặp lại ngắt quãng tính hộ bạn thời điểm ôn từng từ, và nó chính xác hơn cảm giác của bạn rất nhiều — vì bạn luôn tưởng mình nhớ những từ mình vừa nhìn thấy.

3. Đọc được phiên âm ngay từ đầu

Đây là bước bị bỏ qua nhiều nhất vì nó có vẻ cơ bản. Nhưng không đọc được phiên âm thì mỗi từ mới đều phải chờ nghe ai đó đọc mẫu, và tốc độ học bị chặn ngay từ đầu. Tệ hơn: bạn tự đoán cách đọc theo chữ viết, và tiếng Anh là thứ tiếng viết một đằng đọc một nẻo — through, though, tough, cough cùng chữ "ough" mà đọc bốn kiểu.

Tiếng Anh có 44 âm. Con số đó nhỏ và cố định, học một lần dùng mãi. Bảng phiên âm IPA có đủ 44 âm kèm từ ví dụ, và ba cặp mà người Việt sai nhiều nhất được ghi rõ.

4. Có đầu ra, dù chưa có ai để nói cùng

Không cần người nước ngoài. Ba cách tạo đầu ra một mình, xếp theo độ dễ:

• Đọc to. Đọc thành tiếng những câu bạn vừa học, không đọc thầm. Miệng phải quen với việc tạo ra những âm đó.
• Ghi âm rồi nghe lại. Tai người rất giỏi so sánh hai thứ liền nhau và rất kém đánh giá một thứ đứng một mình. Nghe bản mẫu, đọc theo, nghe lại bản của mình ngay sau đó.
• Kể lại. Sau khi đọc một tin ngắn hoặc xem một đoạn phim, tự kể lại nội dung bằng tiếng Anh. Đây là bài tập khó nhất và cũng cho tiến bộ nhanh nhất.

Lộ trình sáu tháng cho người đang ở mức rời rạc

Nếu bạn nhớ vài trăm từ nhưng không ghép được thành câu, đây là thứ tự nên đi. Mỗi giai đoạn có một dấu hiệu để biết đã xong.

Tháng 1 — Nền. Học hết bảng phiên âm và bắt đầu một bộ từ vựng trình độ A1. Chỉ một bộ. Dấu hiệu xong: nhìn phiên âm của một từ lạ là đọc được, không cần nghe.

Tháng 2–3 — Câu. Vào lộ trình giao tiếp, đi theo chương chứ đừng nhảy cóc. Song song vẫn ôn thẻ mỗi ngày. Dấu hiệu xong: nói được liền mạch về bản thân, công việc và một ngày thường của bạn trong khoảng hai phút.

Tháng 4–5 — Tai. Bắt đầu luyện nghe có hệ thống. Nghe chủ động, không nghe nền: nghe một đoạn ngắn, dừng, nhắc lại, rồi mới đối chiếu phụ đề. Dấu hiệu xong: nghe hết một đoạn hội thoại ba phút mà không cần dừng quá hai lần.

Tháng 6 — Mở rộng. Lúc này bạn đã có nền để học bằng nội dung thật. Phim có phụ đề song ngữ và tin tức song ngữ trở thành nguồn chính, và việc học chuyển từ "học tiếng Anh" sang "dùng tiếng Anh để biết thứ khác" — đó là điểm mà phần lớn người bỏ cuộc chưa bao giờ tới.

Năm sai lầm hay gặp

1. Bắt đầu lại bằng ngữ pháp. Đây là con đường quen thuộc vì nhà trường dạy vậy, và cũng là con đường bạn đã bỏ dở vài lần. Ngữ pháp thấm vào tự nhiên hơn khi bạn đã có sẵn hàng trăm câu đúng trong đầu để đối chiếu.
2. Mở nhiều bộ từ vựng cùng lúc. Ba bộ nghĩa là một đống thẻ đến hạn cùng ngày, rồi bỏ cuộc. Một bộ, học tới hết.
3. Xem phim không phụ đề để "ép" tai. Nghe thứ mình không hiểu chín phần không phải luyện nghe, đó là nghe tiếng ồn. Bắt đầu ở mức tai còn theo kịp rồi nới dần.
4. Chỉ học, không bao giờ dùng. Đầu vào không tự chuyển thành đầu ra. Nếu sáu tháng qua bạn chưa nói thành tiếng câu nào, đó là lý do.
5. So mình với người khác. Mốc duy nhất đáng so và cũng là mốc duy nhất bạn kiểm được là chính bạn tháng trước.

Cách đo xem mình có tiến bộ không

Cảm giác không đáng tin: có ngày bạn thấy mình giỏi hẳn, có tuần thấy như dậm chân. Ba phép đo khách quan, làm mỗi tháng một lần:

• Nói hai phút không chuẩn bị. Chọn một chủ đề, bấm giờ, ghi âm. So với bản ghi tháng trước — số lần ngập ngừng nói lên nhiều hơn cảm giác.
• Nghe một đoạn ba phút chưa từng nghe. Đếm số lần phải tua lại.
• Đọc một bài lạ. Đếm số từ phải tra. Con số này giảm dần là dấu hiệu chắc chắn nhất.

Ba con số đó không đẹp và không nhanh. Nhưng chúng thật, và chúng là thứ duy nhất cho bạn biết nên tiếp tục hay nên đổi cách.