Phiên âm lời bài hát tiếng Trung: pinyin và âm Hán Việt

Cùng một câu hát tiếng Trung, bạn sẽ thấy nó được ghi lại bằng ba kiểu hoàn toàn khác nhau trên mạng:

1. Pinyin — wǒ ài nǐ
2. Phiên âm kiểu Việt — "ủa ai nỉ"
3. Âm Hán-Việt — "ngã ái nhĩ"

Ba kiểu này không phải ba mức độ chính xác của cùng một thứ. Chúng là ba công cụ khác nhau, và dùng lẫn là nguồn gốc của khá nhiều phát âm sai rất khó sửa về sau. Bài này nói rõ mỗi loại làm được gì.

Phiên âm kiểu Việt: hát được, nhưng hỏng phát âm

Đây là kiểu phổ biến nhất trong các nhóm nhạc Hoa: viết lại âm tiếng Trung bằng chữ cái và dấu tiếng Việt, để ai cũng hát karaoke được ngay mà không cần học gì. Với việc đó thì nó làm rất tốt, và không có gì sai khi dùng để hát cho vui.

Nhưng nếu bạn đang học tiếng Trung, mỗi lần đọc theo một dòng phiên âm kiểu này là một lần bạn tập chắc thêm một âm không tồn tại. Lý do rất cơ học — có những âm và những thanh tiếng Việt không có chỗ chứa:

Câu	Pinyin	Hay bị ghi thành	Chỗ bị mất
我爱你	wǒ ài nǐ	ủa ai nỉ	Thanh 4 của 爱 biến mất — "ai" thành âm ngang, trong khi thanh 4 phải rơi gắt từ cao xuống
中国	zhōngguó	chung cuố	zh là âm quặt lưỡi, đầu lưỡi cuộn lên vòm; "ch" tiếng Việt phẳng lưỡi
谢谢	xièxie	xiệ xiệ	x đọc như "x" nhưng lưỡi ép sát hơn; và âm thứ hai là thanh nhẹ, không phải dấu nặng
去	qù	chuy	Nguyên âm ü (môi tròn, lưỡi ở vị trí "i") — tiếng Việt không có âm này
十	shí	sứ	sh quặt lưỡi, và chữ "i" sau sh/zh/ch/r đọc gần như "ư" chứ không phải "i"
人	rén	rấn	r tiếng Trung là âm quặt lưỡi có ma sát, không phải "r" rung của tiếng Việt

Riêng phần thanh điệu thì cần nói thẳng con số: tiếng Trung có 4 thanh cộng thanh nhẹ, tiếng Việt có 6 dấu, nhưng chỉ hai cặp là tạm khớp nhau.

Thanh tiếng Trung	Dấu tiếng Việt gần nhất	Khớp không
Thanh 1 — cao và đều (mā)	không dấu	Không. Không dấu tiếng Việt nằm ở cao độ thấp hơn nhiều và không giữ đều
Thanh 2 — đi lên (má)	dấu sắc	Tạm được
Thanh 3 — xuống rồi lên (mǎ)	dấu hỏi	Tạm được
Thanh 4 — rơi gắt từ cao (mà)	dấu huyền / dấu nặng	Không. Huyền là đi xuống nhẹ từ vị trí thấp — ngược hẳn
Thanh nhẹ (ma)	—	Không có

Hai thanh quan trọng nhất, thanh 1 và thanh 4, đều không có chỗ trong hệ dấu tiếng Việt. Đó là lý do người học qua phiên âm kiểu Việt hát rất giống mà nói thì người Trung Quốc không hiểu.

Âm Hán-Việt: không dùng để đọc, nhưng là lợi thế thật của người Việt

"Ngã ái nhĩ" không phải cách đọc — không người Trung Quốc nào hiểu nếu bạn nói vậy. Nhưng âm Hán-Việt có một công dụng khác mà người học tiếng Anh không có: đoán nghĩa từ mới. Khoảng 60% từ vựng tiếng Việt có gốc Hán, nên rất nhiều từ trong lời nhạc đã nằm sẵn trong đầu bạn dưới một cái tên khác.

Mười từ dưới đây đều nằm trong nhóm hay gặp nhất của nhạc Hoa, và âm Hán-Việt cho bạn nghĩa gần như miễn phí:

Chữ	Pinyin	Âm Hán-Việt	Nghĩa
爱情	àiqíng	ái tình	tình yêu
世界	shìjiè	thế giới	thế giới
永远	yǒngyuǎn	vĩnh viễn	mãi mãi
时间	shíjiān	thời gian	thời gian
回忆	huíyì	hồi ức	ký ức
温柔	wēnróu	ôn nhu	dịu dàng
寂寞	jìmò	tịch mịch	cô đơn
感觉	gǎnjué	cảm giác	cảm thấy
发现	fāxiàn	phát hiện	nhận ra
梦	mèng	mộng	giấc mơ

Nhưng công cụ này gài bẫy ở đúng những chỗ bạn không đề phòng. Bốn từ sau đây có âm Hán-Việt quen tai mà nghĩa đã lệch:

Chữ	Âm Hán-Việt	Nghĩa trong tiếng Trung	Bẫy
心里	tâm lý	trong lòng, trong tim	Tiếng Việt "tâm lý" là chuyện của ngành tâm lý học
快乐	khoái lạc	vui, hạnh phúc	"Khoái lạc" tiếng Việt nặng nghĩa hơn nhiều — 快乐 chỉ là "vui"
会	hội	sẽ; biết làm	Không liên quan gì tới "hội họp"
走	tẩu	đi, rời đi	Nghĩa rất thường ngày, không phải "tẩu thoát"

Và với nhóm hư từ — 的, 了, 着, 把, 被 — thì âm Hán-Việt (đích, liễu, trứ, bả, bị) hoàn toàn vô dụng, vì chúng không mang nghĩa mà mang chức năng ngữ pháp. Đó là nhóm phải học bằng cách gặp lại nhiều lần trong câu thật, mà lời bài hát thì cho gặp rất nhiều: 的 xuất hiện trong 105 trong 106 bài. Xem 100 từ gặp nhiều nhất trong nhạc Hoa để biết nhóm này gồm những từ nào.

Pinyin: loại duy nhất dùng được để tập nói

Pinyin không phải "phiên âm cho người nước ngoài" — nó là hệ chữ Latinh chính thức của tiếng Trung, dùng ở đại lục để dạy học sinh vỡ lòng và để gõ máy tính. Mỗi âm tiết tiếng Trung có đúng một cách viết pinyin, kèm dấu thanh ghi rõ, nên nó ghi lại được cả những âm tiếng Việt không có.

Bốn chỗ người Việt hay đọc sai pinyin, sửa được ngay khi biết:

• j / q / x không phải "gi / ch / x" tiếng Việt. Lưỡi phải áp sát vòm miệng phía trước, và luôn đi kèm âm "i" hoặc "ü" đằng sau.
• zh / ch / sh / r đều quặt lưỡi. Không phân biệt được nhóm này với z / c / s là chỗ khiến người nghe hiểu sai từ.
• -n và -ng khác nhau và không được lẫn: 心 (xīn) và 星 (xīng) là hai chữ khác nhau.
• i sau zh, ch, sh, r, z, c, s đọc gần như "ư" chứ không phải "i": 十 là "shư" chứ không phải "si".

Trên kho lời của Từ Vựng 123

Toàn bộ 106 bài nhạc tiếng Trung đều có ba lớp chạy đồng bộ với nhạc, mỗi lớp đúng câu đang hát: chữ Hán, pinyin có dấu thanh, và bản dịch tiếng Việt — cộng thêm nghĩa của từng từ đặt ngay dưới chữ của nó. Bạn không phải rời bài hát để mở bảng tra, cũng không phải tự ghép pinyin từ một công cụ chuyển tự động (những công cụ đó đọc sai chữ đa âm: 了 là le hay liǎo, 长 là cháng hay zhǎng, tuỳ nghĩa trong câu).

Nói cho rõ phần miễn phí: lời gốc chữ Hán không bao giờ bị khoá, ở mọi câu của mọi bài. Lớp phiên âm và nghĩa từng từ mở sẵn cho nửa số câu đầu của mỗi bài — một bài 24 câu thì đó là 12 câu, đủ để thử xem cách học này có hợp với bạn không. Nửa sau thuộc gói VIP.

Hai bài để thử ngay: 〈大魚〉 - Cá lớn (24 câu, 4,6 câu mỗi phút, lời giản thể) và 〈告白氣球〉 - Bóng bay tỏ tình (lời phồn thể, nhịp nhanh hơn). Nếu muốn học từ theo hệ thống song song thì bắt đầu từ bộ từ vựng HSK 1 — 403 từ, mỗi từ có audio đọc chuẩn để bạn đối chiếu với cách mình đang đọc.

Tóm lại nên dùng cái nào

Việc bạn muốn làm	Dùng
Hát karaoke cho vui	Phiên âm kiểu Việt — nhanh và đủ
Đoán nghĩa một từ mới trong lời	Âm Hán-Việt, rồi kiểm lại bằng nghĩa trong bài
Tập nói, tập nghe, chuẩn bị thi	Chỉ pinyin. Không có ngoại lệ

Và khi đã quen mặt chữ, hãy tắt luôn lớp pinyin đi (phím Tab trong trình phát) để tự kiểm xem mình còn cần cái nạng đó không. Quy trình 4 lượt mô tả cả trình tự bật tắt này.