Cách học tiếng Trung hiệu quả cho người mới bắt đầu

Tiếng Trung có tiếng là khó vì hai thứ: thanh điệu và chữ Hán. Với người Việt, một trong hai thứ đó lại là lợi thế, tiếng Việt vốn đã có thanh, nên tai bạn đã quen với việc cao độ làm đổi nghĩa. Đó là rào cản lớn nhất với phần lớn người học trên thế giới, và bạn bước qua nó gần như miễn phí.

Nhưng lợi thế đó cũng sinh ra một cái bẫy, và bài này bắt đầu từ chính cái bẫy đó.

Cái bẫy của người Việt học tiếng Trung

Vì thấy quen, phần lớn người Việt gán bốn thanh tiếng Trung vào sáu dấu tiếng Việt: thanh 3 xuống rồi lên nên gán vào dấu hỏi, thanh 4 đổ xuống nên gán vào dấu huyền hoặc dấu nặng. Cách gán này gần đúng, nên nghe vẫn lọt tai người Việt khác, và vì lọt tai nên không ai sửa cho bạn.

Vấn đề chỉ lộ ra khi gặp người bản xứ, và lúc đó thói quen đã thành nếp nhiều năm. Cách chữa duy nhất là học thanh bằng cách nghe cặp đối lập ngay từ đầu: mā, má, mǎ, mà đọc liền nhau. So sánh trong một chuỗi thì tai bắt được khác biệt; nghe từng thanh rời thì không.

Cái khó thật sự của tiếng Trung với người Việt nằm ở chỗ khác: nhóm âm quặt lưỡi (zh, ch, sh, r) đòi một vị trí đặt lưỡi không có trong tiếng Việt, và sáu cặp phụ âm phân biệt bằng luồng hơi chứ không bằng độ vang. Bốn lỗi phát âm và cách sửa nói kỹ từng cái.

Chữ Hán: học ít mà chắc hơn học nhiều

Con số làm người mới sợ nhất là "mấy nghìn chữ". Nhưng con số đó gây hiểu nhầm. Để đọc được phần lớn văn bản thường ngày bạn không cần mấy nghìn chữ, và quan trọng hơn: chữ Hán không phải một tập hợp ngẫu nhiên phải học thuộc từng cái.

Phần lớn chữ được ghép từ những bộ phận lặp lại. Nắm được vài chục bộ phận thông dụng thì mỗi chữ mới không còn là một hình vẽ mới mà là một tổ hợp của những thứ đã biết, và tốc độ nhớ tăng lên rõ rệt từ đó.

Hai lời khuyên cụ thể:

• Học chữ trong từ, đừng học chữ rời. Một chữ đứng một mình thường có nhiều nghĩa; đứng trong từ thì nghĩa cố định lại. Học 中国 dễ nhớ hơn học 中 và 国 riêng.
• Đừng dựa vào pinyin quá lâu. Nó là bánh xe phụ. Từ HSK 3 trở đi đề không in phiên âm nữa, và người bỏ pinyin muộn sẽ vướng đúng ở mốc đó.

Lộ trình theo HSK

HSK có một điểm mà hiếm kỳ thi ngôn ngữ nào có: mỗi cấp có một danh sách từ được công bố sẵn, và đề gần như chỉ dùng từ trong danh sách của cấp đó cộng các cấp dưới. Phạm vi đóng như vậy nghĩa là học thuộc kho từ có tác dụng gần như trực tiếp lên điểm số, điều không đúng với IELTS hay TOEFL.

Vì vậy dùng HSK làm khung lộ trình là hợp lý, kể cả khi bạn không định thi. Kho từ chia theo sáu cấp cho bạn một thứ tự có sẵn thay vì phải tự quyết học từ nào trước.

Lưu ý một chuyện dễ nhầm: HSK đánh số xuôi, HSK 1 dễ nhất, HSK 6 khó nhất. Ngược hoàn toàn với JLPT của tiếng Nhật. Ai học song song hai thứ tiếng rất hay nhầm và đăng ký sai cấp.

Bốn tháng đầu nên làm gì

Tháng 1, Pinyin và thanh điệu. Chưa vội học chữ. Mục tiêu: nghe một âm tiết là gọi được tên thanh của nó. Dấu hiệu xong: phân biệt được bốn thanh trong một chuỗi mà không cần nhìn dấu. Bảng pinyin đầy đủ có bốn thanh, phụ âm đầu và các vần thông dụng.

Tháng 2, Bộ từ HSK 1 và mặt chữ. Bắt đầu nhận mặt chữ song song với học nghĩa, đừng để dồn. Mỗi từ học kèm câu ví dụ chứ không học từ rời.

Tháng 3, Câu và tình huống. Vào lộ trình giao tiếp. Cấp độ ở đó ghi theo thang HSK nên nó khớp thẳng với bộ từ bạn đang học, học xong một chương thì rà lại bộ từ cùng cấp là vừa.

Tháng 4, Tai. Luyện nghe theo thang ba bậc: bài học có phụ đề trước, rồi bài hát, rồi hội thoại. Đừng nhảy thẳng vào phim truyền hình, tốc độ và tiếng lóng ở đó chưa hợp với tháng thứ tư.

Ba sai lầm hay gặp

1. Học chữ Hán như học hình vẽ. Chép một chữ năm mươi lần mà không biết nó gồm những bộ phận nào là cách chậm nhất. Nhận ra cấu tạo rồi mới chép, và chép ít hơn nhiều.
2. Dùng nhạc để học thanh điệu. Khi hát, giai điệu lấn át thanh điệu, đó là lý do bạn hát được một bài tiếng Trung mà nói vẫn sai thanh. Nhạc dùng để quen nhịp và nhớ từ, không dùng để học thanh.
3. Bỏ qua cặp bật hơi. Sáu cặp b, p, d, t, g, k, j, q, zh, ch, z, c là chỗ gây hiểu nhầm nhiều nhất sau thanh điệu. Có một phép thử đơn giản: để tờ giấy mỏng trước miệng, chữ bật hơi phải làm giấy rung.

Học bao lâu thì nói được

Câu trả lời thật thà: nói được những việc thường ngày, chào hỏi, mua bán, hỏi đường, kể về bản thân, là chuyện của khoảng bốn tới sáu tháng nếu bạn học đều mỗi ngày và có phần đầu ra. Đọc được báo và xem phim không phụ đề thì xa hơn nhiều, thường tính bằng năm.

Điều đáng nói là hai mốc đó không cùng một đường. Rất nhiều người học ba năm mà vẫn ngại nói, vì suốt ba năm đó họ chỉ có đầu vào. Nói được đến sớm hơn bạn tưởng, với điều kiện bạn bắt đầu nói từ tháng thứ ba chứ không đợi tới lúc "đủ trình".