Cách học từ vựng tiếng Anh qua phim

Xem một cảnh phim mười phút, bạn có thể gặp ba mươi từ chưa biết. Lưu hết ba mươi từ là cách nhanh nhất để một tuần sau bỏ hẳn việc học tiếng Anh qua phim: danh sách phồng lên nhanh hơn khả năng ôn, và cái gì ôn không nổi thì người ta bỏ.

Vấn đề thật không phải "làm sao nhớ nhiều từ hơn" mà "chọn đúng năm từ trong ba mươi từ". Bài này nói về việc chọn.

Tiếng Anh trong phim khác tiếng Anh trong sách

Trước khi lọc, cần biết mình đang lọc trong loại tiếng Anh nào. Thoại phim có bốn đặc điểm mà giáo trình gần như không có:

• Nói tắt và nuốt âm. "What do you want to do" ra khỏi miệng thành "whaddya wanna do". Nghe không ra không phải vì bạn thiếu từ vựng, mà vì bạn chưa quen dạng nói của những từ bạn đã biết.
• Cụm động từ. Người bản xứ nói "put up with" chứ ít nói "tolerate". Đây là phần đáng học nhất trong phim và cũng là phần sách dạy tệ nhất.
• Từ đệm. "well", "you know", "I mean", "like" rải khắp câu. Chúng không mang nghĩa mấy nhưng chiếm chỗ trong nhịp câu, và chính chúng làm bạn tưởng câu nói quá nhanh.
• Tiếng lóng và tham chiếu văn hoá. Loại vui nhất, và thường là loại ít dùng được nhất.

Bốn câu hỏi để lọc một từ

1. Từ này có ngăn tôi hiểu câu không

Nếu bỏ qua từ đó mà vẫn hiểu câu, thường là không cần lưu. Ngôn ngữ có dư thừa: một câu mười hai từ mà bạn thiếu một từ thì mười một từ kia và hình ảnh trên màn hình đã đủ. Ưu tiên những từ mà thiếu nó là câu sụp — thường là động từ chính và danh từ chính.

2. Tôi có khả năng gặp lại nó không

Đây là câu hỏi lọc mạnh nhất. Cùng một cảnh phim tội phạm, "arraignment" (thủ tục luận tội) và "figure out" (tìm ra, hiểu ra) đều lạ với người mới. Nhưng "figure out" bạn sẽ gặp mỗi ngày, còn từ kia thì có khi cả năm không gặp lại. Lưu cái thứ hai là tiêu chỗ vào một từ không sinh lời.

Cách kiểm tra nhanh: tự hỏi tuần sau mình có dùng được từ này trong một câu bình thường không. Không nghĩ ra được câu nào thì bỏ qua.

3. Đây là một từ hay là một cụm

Với phim, phần đáng lưu thường là cụm chứ không phải từ đơn. Lưu "give" thì vô nghĩa vì bạn đã biết "give"; lưu "give someone a hand" mới là học được thứ mới.

Về thao tác: đừng chỉ bấm vào một từ mà kéo chuột qua cả cụm trên phụ đề — tiện ích tra và lưu nguyên cụm đó. Đây là khác biệt nhỏ giữa một danh sách toàn từ lẻ vô dụng và một danh sách dùng được.

4. Tôi cần nhận ra nó hay cần nói được nó

Hai mục tiêu khác nhau và không cần đối xử như nhau. Với đa số từ trong phim, nhận ra khi nghe là đủ. Một nhóm nhỏ — những cụm bạn muốn dùng khi nói — thì cần luyện phát âm và lặp lại nhiều hơn. Đánh dấu riêng nhóm này, đừng bắt mình phải chủ động dùng được cả trăm từ.

Những loại từ nên bỏ qua

Loại	Vì sao bỏ
Thuật ngữ chuyên ngành trong phim y khoa, pháp lý	Rất ít dịp gặp lại, trừ khi bạn làm ngành đó
Tên riêng, tên địa danh, tên món ăn lạ	Không phải từ vựng, chỉ là nhãn
Tiếng lóng theo mùa	Lỗi thời nhanh, và dùng sai chỗ thì nghe rất lạ
Từ cổ trong phim lịch sử	Không ai nói vậy nữa
Câu chửi	Nhận ra là đủ, không cần luyện để dùng

Bỏ qua không có nghĩa là phải hiểu sai câu. Cứ bấm vào từ để xem nghĩa cho hiểu cảnh — chỉ là đừng lưu nó vào danh sách ôn tập.

Nên nhặt bao nhiêu từ mỗi buổi

Năm đến tám từ cho một buổi 30 phút. Con số này nghe ít, nhưng hãy nhân lên: năm từ mỗi tối, năm tối một tuần, là 25 từ một tuần và khoảng 1.200 từ một năm — với điều kiện bạn ôn đủ. Người lưu 30 từ mỗi tối thường dừng lại ở tuần thứ hai và kết thúc năm với con số nhỏ hơn nhiều.

Sau khi nhặt thì làm gì

Từ nằm trong danh sách không bằng từ nằm trong đầu. Ba việc biến cái này thành cái kia:

• Ôn theo lịch. Bộ từ vựng trên website ôn bằng thuật toán lặp lại ngắt quãng: từ nào bạn hay quên thì hiện lại sớm, từ nào đã chắc thì giãn ra. Không cần tự quyết hôm nay ôn gì.
• Nghe lại câu gốc. Bấm vào câu chứa từ để phim tua về đó và nghe lại. Nhớ từ kèm giọng nói và ngữ cảnh bền hơn nhớ từ kèm dòng nghĩa.
• Dùng nó một lần. Viết một câu của riêng bạn với từ mới, dù chỉ trong đầu. Một lần chủ động dùng bằng nhiều lần đọc lại.

Muốn đi trước một bước

Có một cách làm nhẹ hẳn việc nhặt từ: học trước những từ chắc chắn sẽ gặp. Bộ 3000 từ vựng thường gặp trong phim gom đúng nhóm đó. Học trước vài trăm từ trong bộ này rồi mới xem phim, bạn sẽ thấy số từ lạ mỗi cảnh giảm đi rõ, và những từ còn lạ mới đúng là từ đáng nhặt.

Nếu chưa rõ buổi học nên tổ chức thế nào, đọc quy trình bốn bước cho mỗi tối xem phim. Còn cần công cụ để bấm vào từ ngay trong phim thì xem cách bật phụ đề song ngữ trên Netflix.

Lọc thật: một cảnh mười phút

Lý thuyết ở trên dễ đồng ý nhưng khó làm, nên đây là một ví dụ cụ thể. Giả sử trong một cảnh mười phút của một sitcom, bạn gặp mười hai chỗ chưa chắc nghĩa. Áp bốn câu hỏi vào, kết quả thường ra như sau.

Gặp trong phim	Quyết định	Vì sao
figure out	Lưu	Cụm động từ, gặp lại mỗi ngày, dùng được ngay
hang out	Lưu	Cụm thông dụng nhất khi nói về gặp gỡ bạn bè
I'm broke	Lưu cả cụm	Biết "broke" là hỏng rồi, nghĩa "hết tiền" mới là cái học được
give me a hand	Lưu cả cụm	Lưu "hand" thì vô nghĩa, cả cụm mới có giá trị
whaddya (what do you)	Không lưu, nhưng nghe lại	Không phải từ mới, là dạng nói tắt — việc của tai chứ không của danh sách từ
you know, I mean	Không lưu	Từ đệm, không mang nghĩa, chỉ cần quen tai
subpoena	Không lưu	Thuật ngữ pháp lý, cả năm không gặp lại
Tên một món ăn địa phương	Không lưu	Là nhãn, không phải từ vựng

Mười hai chỗ chưa rõ, còn lại bốn thứ đáng lưu. Đó là tỷ lệ bình thường, và nó giải thích vì sao giới hạn năm đến tám từ mỗi buổi không phải là hạ tiêu chuẩn — phần lớn từ lạ trong phim thật sự không đáng lưu.

Ghi chú thế nào để sau này còn hiểu

Một từ được lưu kèm ba thông tin thì tỷ lệ nhớ khác hẳn khi lưu trơ trọi:

• Cả cụm, không chỉ từ lẻ. "put up with" chứ không phải "put".
• Câu gốc trong phim. Câu thoại thật là thứ giúp bạn nhớ nghĩa nào đang dùng, vì phần lớn từ tiếng Anh có nhiều nghĩa.
• Tên phim và cảnh. Nghe lạ nhưng hiệu quả: nhớ "câu thằng đó nói trong quán cà phê" dễ hơn nhớ dòng thứ 47 trong danh sách.

Khi bấm vào từ trong lúc xem, câu chứa nó được giữ lại cùng với từ, nên bạn có sẵn thông tin thứ hai mà không phải chép tay.