Bảng chữ cái tiếng Trung: pinyin cho người mới, cách ghép âm và 8 nét cơ bản

Tiếng Trung không có bảng chữ cái như tiếng Việt: chữ Hán ghi nghĩa, mỗi chữ phải học mặt chữ riêng. Thứ người mới học dùng thay bảng chữ cái là pinyin, bộ phiên âm bằng chữ La tinh gồm 21 thanh mẫu (phụ âm đầu), vận mẫu (phần vần) và 4 thanh điệu. Học xong pinyin thì đọc được mọi chữ Hán có ghi phiên âm và gõ được chữ Hán trên điện thoại; phần viết chữ thì bắt đầu từ các nét cơ bản và bộ thủ.

Bảng 21 thanh mẫu (phụ âm đầu)

Nhóm	Pinyin	Đọc gần như	Chữ ví dụ
Môi	b	p không bật hơi, nghe gần "b"	爸 bà, bố
	p	p bật hơi mạnh	怕 pà, sợ
	m	m như tiếng Việt	妈 mā, mẹ
	f	ph như tiếng Việt	飞 fēi, bay
Đầu lưỡi	d	t tiếng Việt, không bật hơi	大 dà, to
	t	th, bật hơi mạnh	他 tā, anh ấy
	n	n như tiếng Việt	你 nǐ, bạn
	l	l như tiếng Việt	来 lái, đến
Gốc lưỡi	g	c tiếng Việt, không bật hơi	高 gāo, cao
	k	c bật hơi mạnh, không phải "kh"	看 kàn, xem
	h	gần kh tiếng Việt	好 hǎo, tốt
Mặt lưỡi	j	gần "ch", mặt lưỡi áp vòm cứng, môi dẹt	家 jiā, nhà
	q	như j nhưng bật hơi	去 qù, đi
	x	gần "x", mặt lưỡi áp vòm cứng	小 xiǎo, nhỏ
Uốn lưỡi	zh	tr uốn lưỡi, không bật hơi	中 zhōng, giữa
	ch	như zh nhưng bật hơi	吃 chī, ăn
	sh	s uốn lưỡi	是 shì, là
	r	r uốn lưỡi nhẹ, gần giữa "r" và "gi"	人 rén, người
Đầu lưỡi trước	z	như "ts", không bật hơi	做 zuò, làm
	c	như "ts" bật hơi mạnh	菜 cài, món ăn
	s	x tiếng Việt	三 sān, ba

Chỗ người Việt hay sai nhất là sáu cặp phân biệt bằng hơi: b-p, d-t, g-k, j-q, zh-ch, z-c. Chữ đầu mỗi cặp không bật hơi, chữ sau bật hơi. Thử bằng tờ giấy mỏng trước miệng: đọc p, t, k, q, ch, c mà giấy không lay là chưa bật hơi đủ.

Bảng vận mẫu (phần vần)

Nhóm	Vận mẫu	Đọc gần như	Ví dụ
Vần đơn	a	a	他 tā
	o	ô, môi tròn	我 wǒ
	e	ơ	喝 hē
	i	i	你 nǐ
	u	u	书 shū
	ü	uy, môi tròn chúm lại	绿 lǜ
Vần kép	ai	ai	来 lái
	ei	ây	累 lèi
	ao	ao	好 hǎo
	ou	âu	都 dōu
Vần mũi	an	an	三 sān
	en	ân	很 hěn
	ang	ang	忙 máng
	eng	âng	冷 lěng
	ong	ung	中 zhōng
Bắt đầu bằng i	ia	i-a	家 jiā
	ie	i-ê	谢 xiè
	iao	i-ao	小 xiǎo
	iou (viết iu)	i-âu	六 liù
	ian	i-en	天 tiān
	in, ing	in, inh	金 jīn, 英 yīng
	iang, iong	i-ang, i-ung	想 xiǎng, 兄 xiōng
Bắt đầu bằng u	ua	oa	花 huā
	uo	u-ô	说 shuō
	uai	oai	快 kuài
	uei (viết ui)	u-ây	贵 guì
	uan, uen (viết un)	oan, u-ân	关 guān, 论 lùn
	uang, ueng	oang, u-âng	光 guāng, 翁 wēng
Bắt đầu bằng ü	üe	uy-ê	学 xué
	üan	uy-en	元 yuán
	ün	uyn	云 yún
Vần uốn lưỡi	er	ơ kèm uốn lưỡi	二 èr

Có sách ghi 35 vận mẫu, có sách ghi 36 hoặc 39, vì có tính thêm er, ê và các âm i đặc biệt hay không. Cùng một tập âm, chỉ khác cách đếm, nên chọn một bảng và học hết bảng đó.

Bốn thanh điệu

Thanh	Ký hiệu	Đọc thế nào	Chữ	Nghĩa
Thanh 1	mā	Cao và bằng, giữ đều từ đầu tới cuối	妈	mẹ
Thanh 2	má	Đi lên, gần dấu sắc	麻	cây gai
Thanh 3	mǎ	Xuống thấp rồi lên, gần dấu hỏi	马	con ngựa
Thanh 4	mà	Từ cao xuống gắt và dứt khoát	骂	mắng
Thanh nhẹ	ma	Không dấu, đọc ngắn và nhẹ	吗	trợ từ để hỏi

Năm chữ trên chỉ khác nhau ở thanh điệu nhưng là năm chữ, năm nghĩa khác nhau: đọc sai thanh là nói ra một từ khác. Bốn thanh so với sáu dấu tiếng Việt nằm ở bài thanh điệu tiếng Trung.

Ghép thanh mẫu, vận mẫu, thanh điệu thành một âm tiết

Chữ	Thanh mẫu	Vận mẫu	Thanh	Viết ra
好 (tốt)	h	ao	3	hǎo
中 (giữa)	zh	ong	1	zhōng
学 (học)	x	üe	2	xué (bỏ hai chấm sau x)
六 (sáu)	l	iou	4	liù (iou rút thành iu)
我 (tôi)	không có	uo	3	wǒ (u đứng đầu viết thành w)

Ba dòng cuối cho thấy chữ viết ra đôi khi khác âm ghép từ bảng, do bốn luật chính tả của pinyin. Bốn luật đó, cùng cách đánh dấu thanh và 16 âm tiết đọc nguyên khối, nằm ở bài bảng pinyin đầy đủ.

Phần viết: 8 nét cơ bản của chữ Hán

Chữ Hán không ghép từ chữ cái mà dựng từ các nét. Tám nét cơ bản dưới đây có mặt trong gần như mọi chữ, và chữ 永 (vĩnh) được dùng làm ví dụ kinh điển vì chứa đủ các loại nét.

Nét	Tên tiếng Trung	Cách viết
Ngang	横 héng	Kéo ngang từ trái sang phải
Sổ	竖 shù	Kéo thẳng từ trên xuống
Phẩy	撇 piě	Kéo xiên từ phải trên xuống trái dưới
Mác	捺 nà	Kéo xiên từ trái trên xuống phải dưới
Chấm	点 diǎn	Một chấm ngắn
Hất	提 tí	Hất chéo lên từ trái sang phải
Gập	折 zhé	Đổi hướng đột ngột giữa nét
Móc	钩 gōu	Cuối nét móc ngược lên

Viết đúng thứ tự nét giúp chữ cân và giúp tra chữ bằng viết tay trên điện thoại. Quy tắc nằm ở bài thứ tự nét chữ Hán; các bộ phận lặp lại trong nhiều chữ nằm ở bài bộ thủ tiếng Trung.

Học "bảng chữ cái" tiếng Trung trong 7 ngày

1. Ngày 1: bốn thanh điệu và sáu vần đơn a, o, e, i, u, ü.
2. Ngày 2: b, p, m, f, d, t, n, l, tập trung vào cặp bật hơi b-p, d-t.
3. Ngày 3: g, k, h và j, q, x.
4. Ngày 4: zh, ch, sh, r và z, c, s, nhóm khó nhất với người Việt.
5. Ngày 5: vần kép và vần mũi.
6. Ngày 6: vần bắt đầu bằng i, u, ü và luật chính tả.
7. Ngày 7: đọc từ hai chữ có pinyin, ví dụ 你好 nǐ hǎo, 谢谢 xièxie, 老师 lǎoshī, 中国 Zhōngguó.

Mỗi ngày học khoảng 30 phút, nghe âm mẫu rồi đọc theo, tự ghi âm để so. Lỗi phát âm người Việt hay mắc nhất nằm ở bài 6 lỗi pinyin.

Chữ Hán có bao nhiêu chữ, cần học bao nhiêu

Bảng chữ Hán thông dụng chuẩn do Quốc vụ viện Trung Quốc công bố năm 2013 có 8.105 chữ, chia ba cấp: cấp một 3.500 chữ dùng cho giáo dục phổ thông và sinh hoạt, cấp hai 3.000 chữ, cấp ba 1.605 chữ cho lĩnh vực chuyên biệt. Người học không cần tới con số đó: 100 chữ hay gặp nhất đã có mặt rất dày trong văn bản thường ngày, xem bài 100 chữ Hán thông dụng nhất.

Ở Đài Loan, trường học dạy chú âm phù hiệu thay cho pinyin, khác biệt nằm ở bài tiếng Đài Loan và tiếng Quảng Đông.