Vì sao người Nhật ít nói "anata"? Cách gọi "bạn" trong tiếng Nhật

Bài đầu tiên của nhiều giáo trình dạy あなた (anata) = bạn. Rồi bạn xem phim Nhật vài chục tập và nhận ra rất ít người nói từ đó với người đối diện.

Giáo trình không dạy sai. Nó chỉ dạy thiếu một tầng.

Vì sao anata ít xuất hiện trong lời nói

Tiếng Nhật có ba đặc điểm cộng lại khiến đại từ ngôi thứ hai khó dùng:

1. Chủ ngữ được bỏ khi đoán ra được. Đây là điểm quan trọng nhất. Câu "Bạn đi đâu đấy?" trong tiếng Nhật thường chỉ là どこへ行きますか (doko e ikimasu ka), không có chữ nào nghĩa là "bạn". Người nghe biết bạn đang hỏi họ, nên nói ra là thừa.

2. Anata mang sắc thái xa cách. Dùng với người trên hoặc người mới quen, nó dễ nghe lạnh, gần như "này, người kia". Anata xuất hiện nhiều ở văn viết, quảng cáo và biểu mẫu, nơi người viết không biết người đọc là ai.

3. Nó còn có nghĩa rất thân mật. Vợ có thể gọi chồng là anata, gần như "mình ơi". Nên nói anata với một người lạ cùng tuổi thì tuỳ ngữ cảnh mà thành lạnh lùng hoặc thành suồng sã.

Vậy người Nhật gọi người đối diện bằng gì

Cách	Ví dụ	Dùng khi
Không gọi gì	どこへ行きますか	Mặc định, phổ biến nhất
Tên + さん	田中さんは？	Đã biết tên. An toàn ở hầu hết trường hợp
Chức danh	先生は？ (thầy), 社長は？ (giám đốc)	Người có vai trò rõ ràng
君 (kimi)	君はどう？	Người dưới hoặc rất thân. Sai chỗ là mất lịch sự
お前 (omae)	お前！	Rất suồng sã hoặc gây hấn. Người học nên tránh

Chỗ lạ nhất với người Việt: gọi tên người đối diện ngay trước mặt họ, như 田中さんは何を飲みますか (Tanaka-san wa nani o nomimasu ka, anh Tanaka uống gì?), trong khi tiếng Việt sẽ nói "anh uống gì". Trong tiếng Nhật, đó là cách lịch sự và tự nhiên.

Ngôi thứ nhất cũng vậy

Chuyện tương tự xảy ra với "tôi". Tiếng Nhật có nhiều từ, và chọn từ nào cũng là nói gì đó về mình:

Từ	Ai dùng
私 (watashi)	Trung tính, ai cũng dùng được. Nam giới dùng ở chỗ trang trọng
僕 (boku)	Nam, mềm mại, thân mật vừa phải
俺 (ore)	Nam, suồng sã, dùng với bạn bè
あたし (atashi)	Nữ, thân mật

Người mới học nên dùng 私. Nó đúng ở mọi tình huống. Nghe trong anime rồi bắt chước ore là cách nhanh nhất để nghe kỳ cục ở chỗ làm.

Cái thật sự phải học

Xưng hô tiếng Nhật dựa trên cảm giác về khoảng cách giữa bạn và người đối diện, nhiều hơn là một danh sách từ để thuộc. Cảm giác đó đến từ việc nghe người ta nói trong tình huống thật: lúc nào gọi tên, lúc nào dùng chức danh, lúc nào bỏ trống.

Cách luyện hiệu quả là học theo hội thoại có vai rõ ràng, như hai đồng nghiệp, khách và nhân viên, hai người mới quen. Phần luyện nói tiếng Nhật có hội thoại theo tình huống. Bảng xưng hô đầy đủ hơn nằm trong bài xưng hô trong tiếng Nhật, còn cách nói lịch sự với người trên ở bài kính ngữ tiếng Nhật.

Câu hỏi thường gặp

Gọi người Nhật bằng anata có bị coi là bất lịch sự không?

Thường không bị coi là xúc phạm, nhất là khi người nghe biết bạn đang học. Nhưng nó nghe xa cách và hơi lạ. Gọi tên kèm さん hoặc bỏ trống chủ ngữ tự nhiên hơn nhiều.

Không biết tên người đối diện thì gọi thế nào?

Bỏ trống chủ ngữ, hoặc mở đầu bằng すみません (sumimasen, xin lỗi cho hỏi). Ở cửa hàng, nhân viên gọi khách là お客様 (okyakusama).

Có được gọi tên kèm さん với chính mình không?

Không. さん chỉ dùng cho người khác. Khi tự giới thiệu, bạn chỉ nói tên mình, ví dụ リンです (Rin desu).