Quán dụng ngữ tiếng Nhật (慣用句) với 気, 手, 口, 目, 顔

Quán dụng ngữ tiếng Nhật là 慣用句 (慣用句, kan'yōku): những cụm từ cố định mà nghĩa cả cụm khác hẳn nghĩa từng chữ. Ví dụ 顔が広い (kao ga hiroi) nghĩa đen là "mặt rộng" nhưng nghĩa thật là "quen biết rộng", còn 手が足りない (te ga tarinai) là "thiếu người làm" chứ không phải "thiếu tay". Phần lớn 慣用句 xoay quanh bộ phận cơ thể. Bài này gom các cụm hay gặp nhất với 気, 手, 口, 目, 顔, kèm ví dụ, lỗi người Việt hay mắc và bài tập có đáp án.

Tiếng Việt cũng có lối nói này: "mát tay", "nhanh mồm", "mặt dày". Khác biệt là tiếng Nhật dùng 慣用句 dày đặc hơn, kể cả trong email công việc và tin tức. Từ khoảng trình độ N3, bạn sẽ gặp chúng thường xuyên trong bài đọc và câu hỏi từ vựng JLPT.

Quán dụng ngữ khác ことわざ thế nào

Loại	Hình thức	Ví dụ
慣用句	Một cụm từ, chia được như động từ hoặc tính từ, dùng làm một thành phần trong câu	気が合う → 彼とは気が合います。 (kare to wa ki ga aimasu, tôi hợp tính anh ấy)
ことわざ	Một câu trọn vẹn, mang lời khuyên hay bài học	急がば回れ (isogaba maware, dục tốc bất đạt)

Vì 慣用句 là cụm có động từ hoặc tính từ ở cuối, bạn chia nó như bình thường: 気が合う → 気が合わない → 気が合った. Còn ことわざ hầu như giữ nguyên. Danh sách ことわざ theo chủ đề có ở bài thành ngữ tiếng Nhật.

Quán dụng ngữ với 気 (khí, tâm trạng)

気 (ki) chỉ tâm trí, cảm xúc, sự chú ý. Đây là nhóm lớn nhất và dùng nhiều nhất trong hội thoại.

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
気がつく	ki ga tsuku	Nhận ra, để ý thấy
気にする	ki ni suru	Bận tâm, để bụng
気になる	ki ni naru	Thấy tò mò, thấy lấn cấn
気が合う	ki ga au	Hợp tính, hợp nhau
気が短い	ki ga mijikai	Nóng tính
気が長い	ki ga nagai	Kiên nhẫn, thong thả
気が利く	ki ga kiku	Tinh ý, chu đáo
気を遣う	ki o tsukau	Để ý cảm xúc người khác, giữ ý
気が重い	ki ga omoi	Nặng lòng, ngại làm
気が進まない	ki ga susumanai	Không có hứng làm, miễn cưỡng
気が置けない	ki ga okenai	Thân thiết, không cần giữ ý

• 新しい後輩は本当に気が利く。 (atarashii kōhai wa hontō ni ki ga kiku): đàn em mới vào tinh ý thật sự.
• 明日のプレゼンを考えると気が重い。 (ashita no purezen o kangaeru to ki ga omoi): nghĩ tới buổi thuyết trình mai là thấy nặng lòng.

気にする và 気になる hay bị dùng lẫn. 気にする là bạn chủ động bận tâm, thường đi với lời khuyên 気にしないで (ki ni shinaide, đừng bận tâm). 気になる là chuyện tự nhiên khiến bạn để ý, như その話、気になる！ (sono hanashi, ki ni naru!, chuyện đó làm tôi tò mò quá).

Quán dụng ngữ với 手 (tay)

手 (te) trong 慣用句 thường chỉ sức lao động, công sức hoặc khả năng xử lý.

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
手が空く	te ga aku	Rảnh tay
手が足りない	te ga tarinai	Thiếu người làm
手が離せない	te ga hanasenai	Đang bận, không dứt ra được
手を貸す	te o kasu	Giúp một tay
手を抜く	te o nuku	Làm qua loa, ăn bớt công đoạn
手を焼く	te o yaku	Khốn đốn, chật vật với ai, việc gì
手が出ない	te ga denai	Quá sức, quá đắt nên không với tới
手を打つ	te o utsu	Ra tay xử lý; chốt thỏa thuận
手に入れる	te ni ireru	Có được, sở hữu

• 今ちょっと手が離せないので、後で電話します。 (ima chotto te ga hanasenai node, ato de denwa shimasu): giờ tôi đang dở tay, lát gọi lại nhé.
• このマンションは高すぎて手が出ない。 (kono manshon wa takasugite te ga denai): căn hộ này đắt quá, không với tới được.

Ở nơi làm việc, 手が空いたら手伝ってください。 (te ga aitara tetsudatte kudasai, "rảnh tay thì phụ giúp nhé") là câu bạn sẽ nghe hằng ngày.

Quán dụng ngữ với 口 (miệng)

口 (kuchi) liên quan tới lời nói và khẩu vị.

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
口が堅い	kuchi ga katai	Kín miệng, giữ bí mật tốt
口が軽い	kuchi ga karui	Lắm mồm, hay để lộ chuyện
口が悪い	kuchi ga warui	Ăn nói khó nghe
口がうまい	kuchi ga umai	Khéo miệng, dẻo miệng
口が滑る	kuchi ga suberu	Lỡ miệng
口を出す	kuchi o dasu	Xen vào chuyện người khác
口を挟む	kuchi o hasamu	Chen ngang khi người khác đang nói
口に合う	kuchi ni au	Hợp khẩu vị

• 田中さんは口が堅いから、相談しても大丈夫だよ。 (Tanaka-san wa kuchi ga katai kara, sōdan shite mo daijōbu da yo): anh Tanaka kín miệng, bạn tâm sự cũng không sao.
• お口に合うかどうか分かりませんが、どうぞ。 (okuchi ni au ka dō ka wakarimasen ga, dōzo): không biết có hợp khẩu vị anh chị không, xin mời.

Câu thứ hai là câu mời ăn rất lịch sự, hay dùng khi mang quà quê từ Việt Nam sang tặng đồng nghiệp người Nhật.

Quán dụng ngữ với 目 (mắt)

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
目がない	me ga nai	Mê tít, không cưỡng được (thứ gì đó)
目が高い	me ga takai	Có con mắt tinh, biết chọn đồ tốt
目を通す	me o tōsu	Đọc lướt qua, xem qua
目が回る	me ga mawaru	Bận tối mắt tối mũi; chóng mặt
目に余る	me ni amaru	Quá đáng, không thể làm ngơ
目をつぶる	me o tsuburu	Nhắm mắt làm ngơ, bỏ qua
大目に見る	ōme ni miru	Châm chước, bỏ qua lỗi nhỏ
目を離す	me o hanasu	Rời mắt, lơ là trông chừng

• 私は甘いものに目がない。 (watashi wa amai mono ni me ga nai): tôi mê đồ ngọt lắm.
• 会議の前に資料に目を通しておいてください。 (kaigi no mae ni shiryō ni me o tōshite oite kudasai): trước buổi họp nhớ xem qua tài liệu nhé.

目がない dễ gây hiểu nhầm nhất nhóm này. Người mới đọc thấy "không có mắt" thường đoán là "không biết nhìn". Nghĩa thật lại là thích tới mức mất hết lý trí, luôn đi với trợ từ に.

Quán dụng ngữ với 顔 (mặt)

顔 (kao) gắn với thể diện và các mối quan hệ, nên rất hay xuất hiện trong môi trường công sở Nhật.

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
顔が広い	kao ga hiroi	Quen biết rộng
顔を出す	kao o dasu	Ghé qua, có mặt một lát
顔が利く	kao ga kiku	Có tiếng nói, được nể nên dễ nhờ việc
顔を立てる	kao o tateru	Giữ thể diện cho ai, nể mặt ai
顔に泥を塗る	kao ni doro o nuru	Bôi tro trát trấu vào mặt ai
合わせる顔がない	awaseru kao ga nai	Không còn mặt mũi nào gặp ai
顔から火が出る	kao kara hi ga deru	Xấu hổ đỏ bừng mặt
顔色をうかがう	kaoiro o ukagau	Nhìn sắc mặt người khác mà cư xử

• 忙しいけど、飲み会に少しだけ顔を出します。 (isogashii kedo, nomikai ni sukoshi dake kao o dashimasu): bận nhưng tôi sẽ ghé tiệc một chút.
• 部長の顔を立てて、今回は引き受けました。 (buchō no kao o tatete, konkai wa hikiukemashita): nể mặt trưởng phòng nên lần này tôi nhận việc.

Thêm vài cụm với bộ phận cơ thể khác

Cụm	Cách đọc	Nghĩa
耳が痛い	mimi ga itai	Nghe mà nhột, lời nói trúng điểm yếu của mình
鼻が高い	hana ga takai	Tự hào, nở mày nở mặt
頭が固い	atama ga katai	Cứng nhắc, bảo thủ
腹が立つ	hara ga tatsu	Tức giận
腰が低い	koshi ga hikui	Khiêm nhường, nhã nhặn
首を長くする	kubi o nagaku suru	Mỏi cổ mong chờ
足を洗う	ashi o arau	Rửa tay gác kiếm, bỏ nghề xấu

Muốn nắm chắc tên các bộ phận trước khi học nhóm này, bạn có thể xem bài từ vựng bộ phận cơ thể tiếng Nhật.

Lỗi người Việt hay mắc

• Dịch theo nghĩa đen. Trong câu 息子が大学に合格して、鼻が高いです。 (musuko ga daigaku ni gōkaku shite, hana ga takai desu), 鼻が高い là "tự hào vì con đỗ đại học", chẳng liên quan gì tới cái mũi. Hãy nhìn cả câu trước khi dịch.
• Đổi trợ từ. 気が合う không thể nói 気を合う, 目を通す không nói 目に通す. Trợ từ là một phần của cụm, học thuộc nguyên khối.
• Hiểu ngược 気が置けない. Nhiều người đoán là "không thể yên tâm". Nghĩa đúng là thân tới mức không cần giữ ý: 気が置けない友達 (ki ga okenai tomodachi, bạn thân thiết).
• Dùng 手を抜く để khen. Cụm này luôn mang ý chê làm ẩu. Muốn nói "làm gọn, tiết kiệm sức" một cách tích cực, dùng 効率よくやる (kōritsu yoku yaru).

Bài tập

Chọn cụm phù hợp điền vào chỗ trống: 口が堅い, 目がない, 顔が広い, 手が足りない, 気が短い.

1. 店が忙しくて、（　　）。 (Quán đông quá, thiếu người.)
2. 山田さんは（　　）から、すぐ怒る。 (Anh Yamada nóng tính nên hay nổi giận.)
3. 彼女はラーメンに（　　）。 (Cô ấy mê mì ramen.)
4. 部長は（　　）ので、いろいろな会社に知り合いがいる。 (Trưởng phòng quen biết rộng.)
5. この秘密は（　　）人にしか話さない。 (Bí mật này chỉ kể với người kín miệng.)

Đáp án: 1. 手が足りない. 2. 気が短い. 3. 目がない. 4. 顔が広い. 5. 口が堅い.

Cách học quán dụng ngữ cho nhớ lâu

• Học theo bộ phận, theo cặp trái nghĩa. 口が堅い đi với 口が軽い, 気が短い đi với 気が長い. Học một cặp thì nhớ được hai.
• Tìm cụm tiếng Việt tương ứng. 顔に泥を塗る gần "bôi tro trát trấu", 足を洗う gần "rửa tay gác kiếm". Có móc nối, não nhớ nhanh hơn.
• Học cả câu ví dụ. Mỗi cụm tự đặt một câu về đời mình, ghi vào thẻ nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Quán dụng ngữ tiếng Nhật là gì?

Là 慣用句 (kan'yōku), cụm từ cố định có nghĩa bóng, không đoán được từ nghĩa từng chữ. Ví dụ 顔が広い (quen biết rộng), 手を貸す (giúp một tay).

Có bao nhiêu 慣用句 cần học cho JLPT?

Không có danh sách chính thức. Với N3, nắm vài chục cụm thông dụng nhất như trong bài là đủ đọc hiểu. Lên N2, nên mở rộng thêm theo từng bộ phận cơ thể và theo bài đọc bạn gặp.

Thành ngữ bộ phận cơ thể tiếng Nhật nhóm nào nhiều nhất?

Nhóm 気 và 手 có nhiều cụm nhất, sau đó là 目, 口, 顔. Đây cũng là các nhóm hay gặp trong hội thoại hằng ngày.

慣用句 có dùng trong văn trang trọng không?

Có. Các cụm như 目を通す, 手を打つ, 顔を立てる xuất hiện cả trong email công việc và báo chí. Chỉ một số cụm mang sắc thái đời thường như 口が悪い, 腹が立つ thì nên tránh trong văn bản lịch sự.