Thành ngữ, tục ngữ tiếng Nhật: 40 câu ことわざ hay theo chủ đề

Thành ngữ, tục ngữ tiếng Nhật gọi chung là ことわざ (ことわざ, kotowaza). Đó là những câu ngắn, có vần nhịp, đúc kết kinh nghiệm sống, giống "có công mài sắt có ngày nên kim" của tiếng Việt. Hai câu quen nhất là 石の上にも三年 (ishi no ue ni mo sannen, ngồi trên đá ba năm đá cũng ấm) và 七転び八起き (nanakorobi yaoki, ngã bảy lần đứng dậy tám lần). Bài này gom 40 câu ことわざ hay, chia theo bốn chủ đề: cố gắng, học tập, tình yêu và cuộc sống. Mỗi câu có chữ Nhật, cách đọc, nghĩa đen và câu tương đương trong tiếng Việt để bạn nhớ nhanh.

Nếu bạn cần câu ngắn để đặt status hay viết thiệp, bài câu tiếng Nhật hay ý nghĩa có thêm những câu nói đời thường. Bài này chỉ tập trung vào ことわざ thật sự: câu có từ lâu đời, có trong từ điển tục ngữ và người Nhật dùng khi nói chuyện.

Thành ngữ tiếng Nhật về sự cố gắng

Nhóm này hay xuất hiện trong lời động viên, bài phát biểu tốt nghiệp, khẩu hiệu treo ở lớp học thêm. Nhiều câu có nghĩa gần nhau nhưng hình ảnh khác hẳn, nên học kèm nghĩa đen sẽ dễ nhớ hơn.

#	Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa đen	Câu tương đương tiếng Việt
1	石の上にも三年	ishi no ue ni mo sannen	Ngồi trên tảng đá lạnh ba năm, đá cũng ấm	Có công mài sắt có ngày nên kim
2	七転び八起き	nanakorobi yaoki	Ngã bảy lần, đứng dậy tám lần	Thắng không kiêu, bại không nản
3	雨垂れ石を穿つ	amadare ishi o ugatsu	Giọt nước mưa nhỏ mãi cũng khoét thủng đá	Nước chảy đá mòn
4	塵も積もれば山となる	chiri mo tsumoreba yama to naru	Bụi gom lại cũng thành núi	Góp gió thành bão; kiến tha lâu cũng đầy tổ
5	千里の道も一歩から	senri no michi mo ippo kara	Đường nghìn dặm cũng bắt đầu từ một bước	Đi trăm dặm bắt đầu từ một bước chân
6	為せば成る	naseba naru	Có làm thì sẽ thành	Có chí thì nên
7	虎穴に入らずんば虎子を得ず	koketsu ni irazunba koji o ezu	Không vào hang hổ thì không bắt được hổ con	Không vào hang cọp sao bắt được cọp con
8	急がば回れ	isogaba maware	Đang vội thì hãy đi đường vòng	Dục tốc bất đạt
9	案ずるより産むが易し	anzuru yori umu ga yasushi	Sinh con còn dễ hơn ngồi lo về chuyện sinh	Nghĩ thì khó, bắt tay làm mới thấy dễ
10	苦あれば楽あり	ku areba raku ari	Có khổ thì có sướng	Hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai

Câu số 8 hay bị người mới hiểu ngược thành "vội thì cứ chạy vòng vòng". Ý thật là: đường tắt nguy hiểm thì chọn đường vòng an toàn, cuối cùng lại tới sớm hơn. Ví dụ khi bạn bè muốn nhảy cóc từ N5 lên luyện đề N3: 急がば回れだよ。まず基礎を固めよう。 (isogaba maware da yo. mazu kiso o katameyō, "dục tốc bất đạt đấy, củng cố nền trước đã").

Câu số 9 có chữ 産む (umu, sinh con), xuất phát từ lời khuyên cho người sắp làm mẹ. Ngày nay người ta dùng nó cho mọi việc khiến mình lo trước: thi phỏng vấn, chuyển việc, đi du học. Chẳng hạn: 案ずるより産むが易しで、面接は思ったより簡単だった。 (anzuru yori umu ga yasushi de, mensetsu wa omotta yori kantan datta, "đúng là nghĩ thì sợ, buổi phỏng vấn dễ hơn mình tưởng").

Thành ngữ tiếng Nhật về học tập

Đây là nhóm giáo viên tiếng Nhật hay viết lên bảng ngày khai giảng. Vài câu gốc từ Hán văn nên người Việt nhìn chữ Hán có thể đoán được nghĩa.

#	Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa đen	Câu tương đương tiếng Việt
11	習うより慣れよ	narau yori nare yo	Học không bằng tập cho quen	Trăm hay không bằng tay quen
12	聞くは一時の恥、聞かぬは一生の恥	kiku wa ittoki no haji, kikanu wa isshō no haji	Hỏi thì xấu hổ một lúc, không hỏi thì xấu hổ cả đời	Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học
13	百聞は一見にしかず	hyakubun wa ikken ni shikazu	Nghe trăm lần không bằng thấy một lần	Trăm nghe không bằng một thấy
14	好きこそ物の上手なれ	suki koso mono no jōzu nare	Chính vì thích nên mới giỏi	Có đam mê thì mới giỏi được
15	学問に王道なし	gakumon ni ōdō nashi	Việc học không có con đường riêng dành cho vua	Học không có đường tắt
16	三人寄れば文殊の知恵	sannin yoreba monju no chie	Ba người hợp lại thì có trí tuệ như Bồ Tát Văn Thù	Ba anh thợ da bằng một Gia Cát Lượng
17	井の中の蛙大海を知らず	i no naka no kawazu taikai o shirazu	Con ếch trong giếng không biết biển lớn	Ếch ngồi đáy giếng
18	能ある鷹は爪を隠す	nō aru taka wa tsume o kakusu	Chim ưng có tài thì giấu móng vuốt	Hữu xạ tự nhiên hương
19	少年老い易く学成り難し	shōnen oiyasuku gaku narigatashi	Tuổi trẻ dễ già, việc học khó thành	Ấu bất học, lão hà vi
20	弘法も筆の誤り	kōbō mo fude no ayamari	Đến đại sư Kōbō viết chữ đẹp nổi tiếng cũng có nét sai	Nhân vô thập toàn; ngựa còn có lúc sẩy chân

Câu số 12 rất hợp với người học ngoại ngữ. Ngại hỏi thầy cô hay đồng nghiệp người Nhật là thói quen nhiều người Việt mang theo. Câu này nhắc rằng cái ngượng chỉ kéo dài một lúc. Chữ 一時 ở đây thường đọc là ittoki, đôi khi đọc ichiji, cả hai đều được chấp nhận.

Câu số 16 nhắc tới Văn Thù (文殊, Monju), vị Bồ Tát tượng trưng cho trí tuệ trong Phật giáo. Người Nhật dùng câu này khi rủ nhau họp nhóm giải bài khó: 一人で悩まないで、三人寄れば文殊の知恵だよ。 (hitori de nayamanaide, sannin yoreba monju no chie da yo, "đừng ôm một mình, ba người cùng nghĩ sẽ ra cách").

Thành ngữ tiếng Nhật về tình yêu và các mối quan hệ

ことわざ về tình yêu ít lãng mạn hơn bạn nghĩ. Phần lớn mang giọng hóm hỉnh, nhìn tình cảm bằng con mắt người từng trải.

#	Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa đen	Câu tương đương tiếng Việt
21	恋は盲目	koi wa mōmoku	Tình yêu là mù quáng	Tình yêu mù quáng
22	あばたもえくぼ	abata mo ekubo	Vết rỗ trên mặt cũng thành lúm đồng tiền	Yêu nhau củ ấu cũng tròn
23	蓼食う虫も好き好き	tade kū mushi mo sukizuki	Có loài sâu lại thích ăn lá nghể cay	Mỗi người một sở thích, chín người mười ý
24	割れ鍋に綴じ蓋	warenabe ni tojibuta	Nồi nứt thì có nắp vá	Nồi nào úp vung nấy
25	去る者は日々に疎し	saru mono wa hibi ni utoshi	Người đi xa thì mỗi ngày một nhạt	Xa mặt cách lòng
26	夫婦喧嘩は犬も食わない	fūfu genka wa inu mo kuwanai	Vợ chồng cãi nhau, đến chó cũng chẳng thèm ăn	Chuyện vợ chồng, người ngoài đừng xen vào
27	縁は異なもの味なもの	en wa i na mono aji na mono	Duyên là thứ kỳ lạ và thú vị	Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ
28	遠くの親類より近くの他人	tōku no shinrui yori chikaku no tanin	Người dưng ở gần hơn họ hàng ở xa	Bán anh em xa, mua láng giềng gần
29	類は友を呼ぶ	rui wa tomo o yobu	Cùng loại thì gọi nhau làm bạn	Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã
30	子を持って知る親の恩	ko o motte shiru oya no on	Có con rồi mới biết ơn cha mẹ	Có nuôi con mới biết lòng cha mẹ

Câu số 26 hay được nói nửa đùa khi ai đó định can một cặp vợ chồng đang giận nhau. Ví dụ: ほっときなよ、夫婦喧嘩は犬も食わないって言うでしょ。 (hottoki na yo, fūfu genka wa inu mo kuwanai tte iu desho, "kệ họ đi, chuyện vợ chồng người ngoài đừng xen vào"). Câu số 22 thì dùng để trêu bạn đang yêu: あばたもえくぼだね。 (abata mo ekubo da ne, "đúng là yêu nhau củ ấu cũng tròn").

Thành ngữ tiếng Nhật về cuộc sống

Nhóm cuối là những câu người Nhật dùng nhiều nhất trong hội thoại thường ngày, tin tức và cả quảng cáo.

#	Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa đen	Câu tương đương tiếng Việt
31	郷に入っては郷に従え	gō ni itte wa gō ni shitagae	Vào làng nào thì theo lệ làng đó	Nhập gia tùy tục
32	口は災いの元	kuchi wa wazawai no moto	Cái miệng là gốc của tai họa	Họa từ miệng mà ra
33	二兎を追う者は一兎をも得ず	nito o ou mono wa itto o mo ezu	Đuổi hai con thỏ thì chẳng bắt được con nào	Bắt cá hai tay, tuột cả hai
34	備えあれば憂いなし	sonae areba urei nashi	Có chuẩn bị thì không phải lo	Cẩn tắc vô áy náy
35	出る杭は打たれる	deru kui wa utareru	Cái cọc nhô lên sẽ bị đóng xuống	Cây cao thì gió lay
36	猫に小判	neko ni koban	Đưa đồng tiền vàng cho mèo	Đàn gảy tai trâu
37	情けは人のためならず	nasake wa hito no tame narazu	Lòng tốt không chỉ vì người khác	Ở hiền gặp lành
38	後悔先に立たず	kōkai saki ni tatazu	Sự hối hận không bao giờ đi trước	Ăn năn thì sự đã rồi
39	早起きは三文の徳	hayaoki wa sanmon no toku	Dậy sớm được lợi ba đồng	Dậy sớm thì được việc
40	朱に交われば赤くなる	shu ni majiwareba akaku naru	Trộn với son thì sẽ đỏ	Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng

Câu số 35 phản ánh khá rõ cách nghĩ trong công ty Nhật: người nổi bật quá mức dễ bị đồng nghiệp ghen hoặc cấp trên chỉnh. Người đi làm ở Nhật hay nhắc câu này khi khuyên nhau khiêm tốn trong tháng đầu. Câu số 31 thì gần như ai sang Nhật cũng được nghe, từ chuyện phân loại rác tới chuyện cởi giày khi vào nhà.

Hai câu ことわざ người học hay hiểu sai

情けは人のためならず

Nhiều người, kể cả người Nhật, hiểu câu này thành "giúp người là làm hại họ, vì họ sẽ ỷ lại". Nghĩa đúng ngược lại: giúp người rồi điều tốt sẽ quay về với mình. Chỗ gây nhầm là ならず, dạng cổ của ではない. Cả câu nghĩa là "lòng tốt không phải chỉ dành cho người khác", nên nó gần với "ở hiền gặp lành".

犬も歩けば棒に当たる

犬も歩けば棒に当たる (inu mo arukeba bō ni ataru, chó đi lang thang cũng bị ăn gậy) vốn khuyên đừng chõ mũi vào việc không phải của mình, kẻo gặp họa. Ngày nay câu này lại hay dùng theo nghĩa tích cực: cứ ra ngoài hành động thì sẽ gặp may. Khi gặp câu này trong bài đọc, bạn cần nhìn ngữ cảnh để biết người viết dùng nghĩa nào.

ことわざ, 慣用句 và 四字熟語 khác nhau thế nào

Người Việt gọi chung là "thành ngữ", nhưng tiếng Nhật chia ba loại. Phân biệt được ba loại này giúp bạn tra từ điển đúng chỗ.

Loại	Đặc điểm	Ví dụ
ことわざ (tục ngữ)	Một câu trọn vẹn, chứa lời khuyên hoặc bài học	急がば回れ (isogaba maware)
慣用句 (quán dụng ngữ)	Cụm từ cố định, nghĩa không suy ra được từ từng chữ, thường gắn với bộ phận cơ thể	顔が広い (kao ga hiroi, quen biết rộng)
四字熟語 (thành ngữ bốn chữ)	Bốn chữ Hán, phần lớn có âm Hán Việt	一石二鳥 (isseki nichō, nhất thạch nhị điểu)

Ranh giới giữa ことわざ và 慣用句 không hoàn toàn cứng, nhưng mẹo đơn giản là: ことわざ khuyên bạn điều gì đó, còn 慣用句 chỉ mô tả trạng thái. Nhóm 慣用句 hay gặp trong đề JLPT được tách riêng ở bài quán dụng ngữ tiếng Nhật. Nếu bạn học cả tiếng Trung, so với thành ngữ, tục ngữ tiếng Trung sẽ thấy nhiều câu cùng gốc Hán văn, như câu số 7, 13 và 19 ở trên.

Cách đưa ことわざ vào câu nói

Người Nhật hiếm khi nói trống không một câu tục ngữ. Họ thường gắn thêm một khung câu ngắn ở trước hoặc sau. Ba khung dưới đây đủ dùng cho phần lớn tình huống.

• 〜と言うように (như người ta vẫn nói): 継続は力なりと言うように、毎日少しずつ勉強しています。 (keizoku wa chikara nari to iu yō ni, mainichi sukoshi zutsu benkyō shite imasu, "như câu kiên trì là sức mạnh, tôi học mỗi ngày một ít").
• 〜って言うでしょ (người ta chẳng bảo… sao): 百聞は一見にしかずって言うでしょ。行ってみようよ。 (hyakubun wa ikken ni shikazu tte iu desho. itte miyō yo, "trăm nghe không bằng một thấy mà, đi thử đi").
• まさに〜だ (đúng là): まさに猫に小判だね。 (masa ni neko ni koban da ne, "đúng là đàn gảy tai trâu").

Với cấp trên hoặc khách hàng, nên tránh những câu mang ý chê như 猫に小判 hay 井の中の蛙. Dùng nhầm, người nghe dễ thấy bị xúc phạm. Những câu khích lệ như 石の上にも三年 hay 千里の道も一歩から thì an toàn trong mọi hoàn cảnh.

Cách học ことわざ cho người Việt

• Học theo cặp với câu tiếng Việt. Ví dụ ghép 猫に小判 với "đàn gảy tai trâu". Não nhớ câu mới dễ hơn khi nó móc vào câu mình đã thuộc.
• Nhớ nghĩa đen trước, nghĩa bóng sau. Hình ảnh cái cọc bị đóng xuống trong 出る杭は打たれる dễ nhớ hơn một định nghĩa trừu tượng.
• Chú ý ngữ pháp cổ. Các đuôi như ず, なし, ならず, ば xuất hiện dày đặc. Ví dụ 得ず là "không đạt được", 憂いなし là "không có nỗi lo". Nắm năm sáu đuôi này là đọc được phần lớn ことわざ.
• Mỗi tuần năm câu. Học theo nhóm chủ đề như bảng trên, mỗi câu tự đặt một ví dụ gắn với đời mình.

Câu hỏi thường gặp

Thành ngữ tiếng Nhật là gì?

Trong tiếng Nhật, câu tục ngữ, thành ngữ có lời khuyên gọi là ことわざ (kotowaza, chữ Hán 諺). Cụm từ cố định mang nghĩa bóng gọi là 慣用句 (kan'yōku). Thành ngữ bốn chữ Hán gọi là 四字熟語 (yojijukugo).

Thành ngữ tiếng Nhật về sự cố gắng nào hay nhất?

Ba câu được dùng nhiều nhất là 石の上にも三年, 七転び八起き và 継続は力なり (keizoku wa chikara nari, kiên trì là sức mạnh). Cả ba đều hợp để viết lên sổ học hoặc gửi động viên bạn sắp thi.

ことわざ có xuất hiện trong đề JLPT không?

Có, nhưng không nhiều bằng 慣用句. ことわざ thường nằm trong bài đọc hiểu trình độ trung và cao cấp, khi tác giả dẫn một câu tục ngữ để mở ý. Biết khoảng 50 câu thông dụng là đủ để không bị khựng khi đọc.

Có nên dùng ことわざ khi nói chuyện với người Nhật?

Nên, nếu dùng đúng lúc. Một câu tục ngữ hợp hoàn cảnh khiến người Nhật bất ngờ và có thiện cảm. Tránh dùng dồn dập nhiều câu, và tránh những câu mang ý chê bai khi nói với người trên.