Vì sao tiếng Nhật viết dọc? Người học có cần tập đọc dọc không
Nội dung bài viết
Câu trả lời ngắn: viết dọc (縦書き) là lối viết gốc mà tiếng Nhật thừa hưởng từ chữ Hán. Viết ngang đến sau, khi Nhật tiếp xúc nhiều với sách vở phương Tây. Ngày nay cả hai cùng tồn tại, và người mới học gần như chưa cần lo chuyện đọc dọc.
Dọc là lối gốc, ngang là lối mượn
Người Nhật tiếp nhận chữ Hán từ Trung Hoa, qua bán đảo Triều Tiên, vào khoảng thế kỷ 4 đến 5. Chữ Hán khi ấy viết từ trên xuống, cột phải sang cột trái. Một giải thích hay được nhắc tới là chất liệu viết: người Trung Hoa xưa viết bằng bút lông trên thẻ tre, những thanh tre hẹp và dài, xâu lại thành cuộn. Mỗi thanh vừa đủ một cột chữ.
Khi giấy thay thẻ tre thì lối viết đã thành thói quen, và nó ở lại hơn một nghìn năm.
Viết ngang xuất hiện khi người Nhật dịch và học sách phương Tây, rồi dần phổ biến từ thời Minh Trị. Trước Thế chiến II, chữ ngang trên bảng hiệu thường còn đọc từ phải sang trái. Sau chiến tranh, lối ngang từ trái sang phải mới thành chuẩn. Lý do rất thực dụng: công thức toán, con số và chữ Latinh đều nằm ngang, nhét chúng vào một cột dọc thì rất khó đọc.
Nay chỗ nào dùng kiểu nào
| Viết dọc (縦書き, tategaki) | Viết ngang (横書き, yokogaki) |
|---|---|
| Tiểu thuyết, truyện tranh | Sách khoa học, kỹ thuật |
| Báo giấy | Trang web, email, tin nhắn |
| Thư từ trang trọng, thiệp | Biểu mẫu, hoá đơn |
| Bảng hiệu truyền thống, thực đơn quán cũ | Bảng hiệu hiện đại, biển chỉ đường |
Quy tắc thô nhưng đúng phần lớn trường hợp: càng truyền thống càng dọc, càng nhiều số và chữ Latinh càng ngang.
Ba chi tiết hay làm người mới vấp
1. Nhiều cột thì đọc từ phải sang trái. Đây là chỗ ngược nhất. Mở một trang tiểu thuyết Nhật, cột đầu tiên nằm ở mép phải. Cũng vì thế mà sách và truyện tranh Nhật mở theo chiều ngược: gáy sách ở bên phải, trang đầu nằm ở cuối theo thói quen của người Việt.
2. Vài dấu đổi chỗ. Dấu chấm 。và dấu phẩy 、khi viết dọc nằm ở góc trên bên phải của ô chữ. Dấu kéo dài ー xoay đứng thành một vạch dọc. Ngoặc 「」 cũng xoay theo cột.
3. Số thường viết bằng chữ Hán khi ở cột dọc. Trong văn dọc, "hai mươi ba" hay được viết 二十三 thay vì 23, vì chữ số Ả Rập nằm ngang làm vỡ cột.
Người mới có cần tập đọc dọc không
Chưa cần, và đây là chỗ nên tiết kiệm công sức.
Phần lớn thứ bạn gặp trong 1 đến 2 năm đầu đều nằm ngang (横書き): giáo trình cho người nước ngoài, ứng dụng học, phụ đề, trang web. Kỹ năng đọc dọc chỉ cần khi bạn bắt đầu đọc tiểu thuyết, báo giấy hoặc truyện tranh nguyên bản. Lúc đó bạn đã có đủ vốn từ để không phải vừa học chữ vừa học hướng đọc.
Nó cũng là kỹ năng quen nhanh, thường chỉ sau vài chục trang. Khi mở một cuốn truyện Nhật, cái chặn bạn hầu như luôn là số từ chưa biết, ít khi là hướng chữ.
Thứ tự hợp lý là xây vốn chữ và từ trước, hướng đọc để sau. Nếu đang ở chặng đầu, bắt đầu từ bảng chữ cái tiếng Nhật rồi tìm hiểu kanji là gì.
Câu hỏi thường gặp
Viết tay tiếng Nhật nên viết dọc hay ngang?
Cả hai đều được. Ghi chép, bài tập, tin nhắn thường viết ngang. Thư tay trang trọng, bài văn ở trường hay viết dọc trên giấy ô vuông genkō yōshi (原稿用紙).
Manga đọc theo thứ tự nào?
Trang đọc từ phải sang trái, khung tranh trong trang cũng đi từ trên xuống, phải sang trái. Lời thoại trong bóng chữ viết dọc.
Tiếng Trung và tiếng Hàn có viết dọc không?
Có, nhưng ít hơn tiếng Nhật nhiều. Ở Trung Quốc đại lục và Hàn Quốc, văn bản hiện đại gần như toàn viết ngang. Đài Loan và Hồng Kông còn giữ viết dọc ở một số sách báo.