Ngữ pháp かわりに (代わりに) tiếng Nhật: thay cho, thay vì và bù lại

Trong tiếng Nhật, "thay vì", "thay cho" và "bù lại" đều nói bằng một mẫu: かわりに (kawari ni, chữ Hán 代わりに). Đi với danh từ thì dùng N の代わりに, đi với động từ hay tính từ thì đặt thẳng thể thường trước かわりに. Ví dụ: 部長の代わりに、私が会議に出ます。 (Buchou no kawari ni, watashi ga kaigi ni demasu., "Tôi dự họp thay trưởng phòng"), この部屋は狭いかわりに、家賃が安い。 (Kono heya wa semai kawari ni, yachin ga yasui., "Phòng này chật, bù lại tiền thuê rẻ"). Mẫu này thường được dạy ở trình độ N3. Cái khó nằm ở chỗ một cấu trúc gánh ba nghĩa, và bạn phải đọc cả câu mới biết nó đang mang nghĩa nào.

Bảng công thức

Nghĩa	Công thức	Ví dụ	Nghĩa ví dụ
Thay cho (người, vật)	N + の + かわりに	母の代わりに	thay cho mẹ
Thay vì làm việc A	V-る / V-ない + かわりに	タクシーに乗るかわりに	thay vì đi taxi
Bù lại, đổi lại	V / A-い / A-な + な + かわりに	不便なかわりに	bất tiện, bù lại thì…
Đầu câu: đổi lại	その代わり(に)、…	その代わり、次は私が払います。	Đổi lại, lần sau tôi trả.

代わり là danh từ của động từ 代わる (kawaru, thay thế). Vì thế nó cần の khi đứng sau danh từ, giống như 前に hay 後で. Bạn sẽ gặp cả hai cách viết: chữ Hán 代わりに và hiragana かわりに. Văn bản công ty hay dùng chữ Hán khi nghĩa là "thay người", còn sách ngữ pháp thường in hiragana khi đi với động từ.

Cách ghép theo từng loại từ

Loại từ	Cách ghép	Ví dụ	Cách đọc
Danh từ	N の代わりに	砂糖の代わりに	satou no kawari ni
Đại từ chỉ người	N の代わりに	私の代わりに	watashi no kawari ni
Động từ thể từ điển	V-る かわりに	買うかわりに	kau kawari ni
Động từ thể ない	V-ない かわりに	行かないかわりに	ikanai kawari ni
Động từ thể た	V-た かわりに	休んだかわりに	yasunda kawari ni
Tính từ い	A-い かわりに	高いかわりに	takai kawari ni
Tính từ な	A-な かわりに	静かなかわりに	shizuka na kawari ni

Thể た chỉ dùng ở nghĩa "bù lại", khi việc trước đã xảy ra rồi. Nếu bạn chưa chắc cách chia, xem lại bài thể thường trong tiếng Nhật.

Các nghĩa của かわりに kèm ví dụ

1. Thay cho: N の代わりに

Một người hoặc một vật đứng vào chỗ của người, vật khác. Câu tiếng Việt tương ứng thường có chữ "thay", "thay mặt", "dùng… thay cho…".

• 父の代わりに、兄が卒業式に来てくれました。 (Chichi no kawari ni, ani ga sotsugyoushiki ni kite kuremashita., "Anh trai đến dự lễ tốt nghiệp thay bố").
• バターの代わりにオリーブオイルを使います。 (Bataa no kawari ni oriibu oiru o tsukaimasu., "Dùng dầu ô liu thay cho bơ").
• ペンの代わりに鉛筆で書いてもいいですか。 (Pen no kawari ni enpitsu de kaite mo ii desu ka., "Tôi viết bằng bút chì thay bút mực được không?").
• 田中さんの代わりに、私が電話に出ます。 (Tanaka-san no kawari ni, watashi ga denwa ni demasu., "Tôi nghe máy thay anh Tanaka").

Danh từ 代わり còn đứng một mình được: 代わりの人 (kawari no hito, người thay thế), 代わりがいない (kawari ga inai, không có ai thay). Từ おかわり mà bạn nghe ở quán cơm (xin thêm bát nữa) cũng sinh ra từ đây.

2. Thay vì làm A: V-る かわりに

Người nói bỏ việc A và làm việc B. Hai việc là hai lựa chọn cho cùng một mục đích.

• 電車で行くかわりに、自転車で行きました。 (Densha de iku kawari ni, jitensha de ikimashita., "Thay vì đi tàu, tôi đạp xe đi").
• 外食するかわりに、家で料理を作ることにしました。 (Gaishoku suru kawari ni, ie de ryouri o tsukuru koto ni shimashita., "Thay vì ăn ngoài, tôi quyết định nấu ở nhà").
• メールを送るかわりに、直接電話しました。 (Meeru o okuru kawari ni, chokusetsu denwa shimashita., "Thay vì gửi email, tôi gọi điện thẳng").

Lưu ý: dù việc B đã xảy ra, vế A vẫn để thể từ điển (行く, 送る), vì A là việc không được làm.

3. Bù lại, đổi lại: thể thường + かわりに

Hai vế là một mặt xấu và một mặt tốt của cùng một thứ, hoặc là một cuộc trao đổi: bạn làm việc này, đổi lại tôi làm việc kia.

• この仕事は大変なかわりに、給料がいいです。 (Kono shigoto wa taihen na kawari ni, kyuuryou ga ii desu., "Việc này vất vả, bù lại lương cao").
• 残業が多いかわりに、休みは取りやすいです。 (Zangyou ga ooi kawari ni, yasumi wa toriyasui desu., "Tăng ca nhiều, bù lại dễ xin nghỉ").
• 日本語を教えてもらうかわりに、ベトナム語を教えています。 (Nihongo o oshiete morau kawari ni, Betonamugo o oshiete imasu., "Được dạy tiếng Nhật, đổi lại tôi dạy tiếng Việt").
• 今日休んだかわりに、土曜日に出勤します。 (Kyou yasunda kawari ni, doyoubi ni shukkin shimasu., "Hôm nay đã nghỉ thì bù lại thứ Bảy tôi đi làm").
• 会議に出ないかわりに、報告書を書きます。 (Kaigi ni denai kawari ni, houkokusho o kakimasu., "Không dự họp, bù lại tôi viết báo cáo").

4. Đứng đầu câu: その代わり(に)

Khi vế trước đã nói xong thành một câu, người Nhật mở câu sau bằng その代わり (sono kawari), nghĩa là "đổi lại", "nhưng bù lại".

• 手伝うよ。その代わり、今度ご飯おごってね。 (Tetsudau yo. Sono kawari, kondo gohan ogotte ne., "Tớ giúp cho. Đổi lại, lần sau khao tớ bữa cơm nhé").
• この店は少し高いです。その代わり、量が多いです。 (Kono mise wa sukoshi takai desu. Sono kawari, ryou ga ooi desu., "Quán này hơi đắt. Bù lại, phần ăn nhiều").

Nhận ra nghĩa nào trong câu

Ba nghĩa trông giống nhau, nhưng có ba dấu hiệu khá chắc:

Dấu hiệu	Thường là nghĩa	Ví dụ
Trước かわりに là danh từ + の	thay cho	先生の代わりに
Hai vế là hai hành động cùng mục đích	thay vì	歩くかわりに、バスに乗る
Trước là tính từ, hoặc hai vế một xấu một tốt	bù lại	古いかわりに、広い
Hai vế là hai việc của hai người	đổi lại (trao đổi)	貸すかわりに、手伝って

Phân biệt かわりに với mẫu gần nghĩa

かわりに và ないで, ずに

ないで và ずに cũng dịch được là "không làm A mà làm B". Khác biệt là かわりに luôn có một việc B thay thế cho A, còn ないで có thể chỉ tả cách làm: 傘を持たないで出かけた。 (Kasa o motanaide dekaketa., "Ra ngoài mà không mang ô"). Câu này không đổi sang かわりに được, vì không có việc gì thay cho việc mang ô. Mẫu ずに được giảng riêng trong bài ngữ pháp ずに.

N の代わりに và N に代わって

に代わって (ni kawatte) cùng nghĩa "thay mặt", nhưng trang trọng hơn và hay nằm trong lời phát biểu: 社長に代わって、ご挨拶申し上げます。 (Shachou ni kawatte, goaisatsu moushiagemasu., "Tôi xin thay mặt giám đốc gửi lời chào"). Mẫu này còn có nghĩa "thay thế theo thời gian": 人に代わってロボットが働く (hito ni kawatte robotto ga hataraku, robot làm việc thay con người).

かわりに và 一方で, けど

Ở nghĩa "bù lại", かわりに nhấn vào sự cân bằng: có mất thì có được. けど chỉ nối hai ý trái nhau, không có ý bù trừ. 一方で (ippou de) so hai mặt một cách trung tính, hay dùng trong văn viết.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Quên の sau danh từ. ✗ 部長かわりに. Đúng: 部長の代わりに.
2. Thiếu な với tính từ な. ✗ 静かかわりに. Đúng: 静かなかわりに.
3. Chia vế A sang quá khứ ở nghĩa "thay vì". ✗ 電車で行ったかわりに、自転車で行った. Việc A không xảy ra nên giữ thể từ điển: 電車で行くかわりに.
4. Viết sai chữ Hán. ✗ 変わりに. Chữ 変 là "thay đổi". Nghĩa "thay thế" dùng 代わりに.
5. Dịch "thay vì" mà vế sau không có việc thay thế. ✗ 朝ごはんを食べるかわりに、学校へ行った (ăn sáng và đi học không cùng mục đích). Đúng: 朝ごはんを食べないで、学校へ行った。

Bài tập nhỏ

Điền dạng đúng vào chỗ trống, rồi cho biết câu mang nghĩa nào (thay cho, thay vì, bù lại).

1. 私（　）、山田さんが発表します。
2. この町は（不便）かわりに、自然が多い。
3. テレビを（見る）かわりに、本を読みましょう。
4. 引っ越しを（手伝う）かわりに、晩ご飯をごちそうしてもらった。
5. Dịch: "Tôi dùng mật ong thay cho đường."

Đáp án: 1. 私の代わりに, thay cho. 2. 不便なかわりに, bù lại. 3. 見るかわりに, thay vì. 4. 手伝ったかわりに hoặc 手伝うかわりに, đổi lại. 5. 砂糖の代わりに蜂蜜を使います。 (Satou no kawari ni hachimitsu o tsukaimasu.).

Câu hỏi thường gặp

Ngữ pháp thay vì tiếng Nhật còn cách nói nào khác?

Ngoài かわりに, bạn có thể dùng ないで hoặc ずに (không làm A mà làm B), và より(も)むしろ (yori mo mushiro, "thà… còn hơn") khi muốn nhấn vào lựa chọn tốt hơn. Trong hội thoại thường ngày, かわりに là cách tự nhiên nhất.

かわりに viết hiragana hay chữ Hán?

Cả hai đều đúng. 代わりに hay gặp trong văn bản và khi thay người, かわりに hay gặp sau động từ và trong sách học. Đề JLPT có thể in cả hai.

代わりに và 替わりに khác nhau không?

替わる (kawaru) nghĩa là đổi sang cái mới, hay dùng cho việc thay ca, đổi người phụ trách. Khi viết ngữ pháp かわりに, cách viết chuẩn là 代わりに.

Có nói 代わりにする được không?

Có, theo dạng NをNの代わりにする: 箱をテーブルの代わりにした。 (Hako o teeburu no kawari ni shita., "Lấy cái hộp làm bàn").