Ngữ pháp ずに (zuni) tiếng Nhật: cách chia và phân biệt với ないで

V-ない bỏ ない + ずに nghĩa là "mà không làm V", "không làm V mà…". Nghĩa giống hệt ないで, nhưng ずに mang giọng văn viết, trang trọng hơn. Trường hợp đặc biệt cần nhớ: する thành せずに, không phải しずに. Ví dụ: 朝ご飯を食べずに家を出ました。 (asagohan o tabezu ni ie o demashita, "Tôi ra khỏi nhà mà không ăn sáng") và 予約せずに店に入りました。 (yoyaku sezu ni mise ni hairimashita, "Tôi vào quán mà không đặt trước").

Ở trình độ N2, ずに còn xuất hiện trong mẫu ずにはいられない (không thể không làm). Bài dưới đây đi từ cách chia, cách dùng, so sánh với ないで, なくて cho tới các mẫu mở rộng.

Bảng công thức

Mẫu	Cấu trúc	Ví dụ	Nghĩa
Mà không làm	V-ない bỏ ない + ずに	言わずに (iwazu ni)	mà không nói
Dạng ngắn, văn viết	V-ない bỏ ない + ず	言わず (iwazu)	không nói, (và)…
Không thể không	V-ずに + はいられない	言わずにはいられない (iwazu ni wa irarenai)	không thể không nói
Khỏi phải	V-ずに + 済む	言わずに済む (iwazu ni sumu)	khỏi phải nói

Cách chia ずに theo từng nhóm động từ

Bạn chỉ cần biết thể ない rồi bỏ ない. Nếu cần ôn, xem bài thể ない và 3 nhóm động từ.

Động từ gốc	Nhóm	Thể ない	ずに	Nghĩa
言う (iu)	1	言わない	言わずに (iwazu ni)	mà không nói
持つ (motsu)	1	持たない	持たずに (motazu ni)	mà không mang
使う (tsukau)	1	使わない	使わずに (tsukawazu ni)	mà không dùng
読む (yomu)	1	読まない	読まずに (yomazu ni)	mà không đọc
休む (yasumu)	1	休まない	休まずに (yasumazu ni)	mà không nghỉ
食べる (taberu)	2	食べない	食べずに (tabezu ni)	mà không ăn
寝る (neru)	2	寝ない	寝ずに (nezu ni)	mà không ngủ
見る (miru)	2	見ない	見ずに (mizu ni)	mà không xem
する (suru)	3	しない	せずに (sezu ni)	mà không làm
勉強する (benkyō suru)	3	勉強しない	勉強せずに (benkyō sezu ni)	mà không học
来る (kuru)	3	来ない (konai)	来ずに (kozu ni)	mà không đến

Hai điểm dễ sai: する thành せずに (vì dạng phủ định cổ của する là せず), còn 来る đọc là kozu ni, giữ âm こ như trong 来ない.

Cách dùng 1: làm B mà không làm A

Đây là cách dùng chính. Vế trước nói việc lẽ ra thường làm nhưng đã không làm, vế sau là hành động thật sự diễn ra. Hai vế cùng một chủ ngữ.

Câu	Romaji	Nghĩa
傘を持たずに出かけました。	kasa o motazu ni dekakemashita	Tôi ra ngoài mà không mang ô.
何も言わずに帰りました。	nani mo iwazu ni kaerimashita	Anh ấy về mà không nói gì.
辞書を使わずに新聞を読みます。	jisho o tsukawazu ni shinbun o yomimasu	Tôi đọc báo mà không dùng từ điển.
会社に連絡せずに休みました。	kaisha ni renraku sezu ni yasumimashita	Anh ấy nghỉ mà không báo với công ty.
説明書を読まずに組み立てました。	setsumeisho o yomazu ni kumitatemashita	Tôi lắp ráp mà không đọc hướng dẫn.
一晩中寝ずにレポートを書きました。	hitobanjū nezu ni repōto o kakimashita	Tôi thức trắng cả đêm viết báo cáo.

Không làm A, thay vào đó làm B

ずに còn diễn tả cách chọn: bỏ cách thông thường để làm cách khác. バスに乗らずに歩いて行きました。 (basu ni norazu ni aruite ikimashita, "Tôi không đi xe buýt mà đi bộ"). Câu này cũng có thể nói bằng ないで mà không đổi nghĩa.

Cách dùng 2: ず đứng một mình trong văn viết

Bỏ に đi, ず đóng vai trò nối câu, tương đương なくて. Dạng này hay gặp trong báo chí, thông báo và có thể chỉ nguyên nhân.

Câu	Romaji	Nghĩa
雨が降らず、野菜がよく育たなかった。	ame ga furazu, yasai ga yoku sodatanakatta	Trời không mưa nên rau không lớn được.
答えが分からず、困りました。	kotae ga wakarazu, komarimashita	Không biết câu trả lời nên tôi bối rối.
彼は誰にも相談せず、一人で決めた。	kare wa dare ni mo sōdan sezu, hitori de kimeta	Anh ấy không bàn với ai, tự mình quyết định.

Phân biệt ずに, ないで và なくて

	ずに	ないで	なくて
Nghĩa "mà không làm"	có	có	không
Nghĩa "vì không… nên"	chỉ dạng ず	không	có
Kết thúc câu nhờ vả	không: không nói ずにください	có: ないでください	không
Giọng văn	văn viết, trang trọng	văn nói, trung tính	trung tính
Đi với tính từ	không	không	có: 高くなくて

Điểm cần nhớ nhất: không có mẫu ずにください. Khi xin ai đừng làm gì, luôn dùng ないでください: ここで写真を撮らないでください。 (koko de shashin o toranaide kudasai, "Xin đừng chụp ảnh ở đây"). Mẫu này có bài riêng: ないでください và cách nói xin đừng.

Với nghĩa "vì không… nên", ないで không dùng được. Bạn nói お金がなくて、買えませんでした。 (okane ga nakute, kaemasen deshita, "Không có tiền nên tôi không mua được"), không nói お金がないで.

Trong hội thoại thường ngày, 食べないで phổ biến hơn 食べずに. Trong bài luận, email công việc, đề đọc JLPT, bạn sẽ gặp ずに nhiều hơn.

Mẫu N2: ずにはいられない (không thể không)

V-ずに + はいられない nghĩa là "không kìm được, không thể không làm". Người nói muốn dừng nhưng cảm xúc hay phản xạ khiến họ vẫn làm. Chủ ngữ thường là chính người nói.

Câu	Romaji	Nghĩa
この映画を見ると、泣かずにはいられない。	kono eiga o miru to, nakazu ni wa irarenai	Xem phim này là tôi không thể không khóc.
彼の話を聞いて、笑わずにはいられなかった。	kare no hanashi o kiite, warawazu ni wa irarenakatta	Nghe chuyện của anh ấy, tôi không nhịn được cười.
子どもが一人で旅行していると、心配せずにはいられない。	kodomo ga hitori de ryokō shite iru to, shinpai sezu ni wa irarenai	Con đi du lịch một mình là tôi không thể không lo.
甘いものを見ると、食べずにはいられません。	amai mono o miru to, tabezu ni wa iraremasen	Thấy đồ ngọt là tôi không nhịn được mà ăn.

Dạng tương đương trong văn nói là ないではいられない (naide wa irarenai). Khi nói về người khác, thêm ようだ hoặc らしい ở cuối để thành câu suy đoán: 彼は文句を言わずにはいられないようだ。 (kare wa monku o iwazu ni wa irarenai yō da, có vẻ anh ta không thể không phàn nàn).

Mẫu đi kèm: ずに済む (khỏi phải)

ずに済む nghĩa là "không phải làm điều mình tưởng sẽ phải làm": 友達が手伝ってくれたので、徹夜せずに済んだ。 (tomodachi ga tetsudatte kureta node, tetsuya sezu ni sunda, "Nhờ bạn giúp nên tôi khỏi phải thức đêm").

Lỗi người Việt hay mắc

1. Viết しずに. Sai: 勉強しずに. Đúng: 勉強せずに.
2. Đọc 来ずに là kizu ni. Đúng là kozu ni.
3. Dùng ずにください. Câu nhờ vả, cấm đoán phải dùng ないでください.
4. Dùng ずに cho tính từ. Sai: 高いずに. Tính từ đi với くなくて hoặc くなく: 高くなくて (takaku nakute, không đắt và…).
5. Hai vế khác chủ ngữ. ずに nối hai hành động của cùng một người. Câu như 母が料理を作らずに、私が作った nên viết lại bằng なかったので hoặc tách hai câu cho rõ.
6. Hiểu ずにはいられない là "bắt buộc phải làm". Mẫu này nói về sự không kìm được, khác với なければならない (phải làm) trong bài なければなりません.

Bài tập nhỏ

Chia động từ trong ngoặc sang dạng ずに.

1. 宿題を (する) ___ 寝てしまった。
2. 彼は朝まで (寝る) ___ 働いた。
3. 今日は会社に (来る) ___ 家で仕事をした。
4. その写真を見て、(笑う) ___ はいられなかった。
5. 傘を (持つ) ___ 出かけて、雨に降られた。

Đáp án

1. 宿題をせずに寝てしまった。 (shukudai o sezu ni nete shimatta, chưa làm bài tập đã ngủ mất)
2. 彼は朝まで寝ずに働いた。 (kare wa asa made nezu ni hataraita, anh ấy làm việc tới sáng không ngủ)
3. 今日は会社に来ずに家で仕事をした。 (kyō wa kaisha ni kozu ni ie de shigoto o shita, hôm nay không lên công ty mà làm ở nhà)
4. その写真を見て、笑わずにはいられなかった。 (sono shashin o mite, warawazu ni wa irarenakatta, xem ảnh đó tôi không nhịn được cười)
5. 傘を持たずに出かけて、雨に降られた。 (kasa o motazu ni dekakete, ame ni furareta, ra ngoài không mang ô nên bị mắc mưa)

Câu hỏi thường gặp

ずに là ngữ pháp N mấy?

Dạng ずに cơ bản thường được dạy ở N4, N3 cùng lúc với ないで. ずにはいられない và ずに済む là mẫu N2.

ずに và ないで có thay nhau được hoàn toàn không?

Trong nghĩa "mà không làm" thì được, chỉ khác giọng văn. Khác biệt lớn là ないで dùng được trong ないでください và câu nhờ vả cụt như 行かないで (đừng đi), còn ずに thì không.

ず và ずに khác nhau thế nào?

ずに gắn chặt với hành động phía sau, nghĩa "mà không". ず đứng trước dấu phẩy, nối hai mệnh đề, có thể mang nghĩa nguyên nhân. ず cũng nghe cổ và trang trọng hơn.

Có mẫu nào giống ずに trong thành ngữ không?

Có, ví dụ 相変わらず (aikawarazu, vẫn như mọi khi) và 思わず (omowazu, bất giác, buột miệng). Đây là những từ cố định chứa ず, gặp nhiều trong hội thoại.