Thể ない trong tiếng Nhật: cách chia 3 nhóm động từ và cách dùng

Thể ない là dạng phủ định thể thường của động từ, nghĩa là "không làm". Cách chia: động từ nhóm 1 đổi âm cuối hàng う sang hàng あ rồi thêm ない (riêng đuôi う thành わ); nhóm 2 bỏ る thêm ない; nhóm 3 là しない và 来ない (konai). Riêng ある thành ない. Ví dụ: 今日は学校に行かない。 (kyō wa gakkō ni ikanai, "hôm nay tôi không đi học"), 肉は食べない。 (niku wa tabenai, "tôi không ăn thịt").

Bảng công thức

Nhóm	Quy tắc	Ví dụ	Cách đọc
Nhóm 1	Âm cuối hàng う → hàng あ + ない	書く → 書かない	kaku → kakanai
Nhóm 1 đuôi う	う → わ + ない (không phải あ)	買う → 買わない	kau → kawanai
Nhóm 2	Bỏ る + ない	食べる → 食べない	taberu → tabenai
Nhóm 3	する → しない	勉強する → 勉強しない	benkyō suru → benkyō shinai
Nhóm 3	来る → 来ない	来る → 来ない	kuru → konai
Ngoại lệ	ある → ない	ある → ない	aru → nai

Thể ない được tạo từ dạng từ điển. Nếu bạn mới quen thể ます, hãy xem lại cách xếp nhóm động từ ở bài thể ます trước, vì sai nhóm là sai luôn thể ない.

Cách chia động từ nhóm 1

Nhóm 1 có đuôi thuộc hàng う: う, く, ぐ, す, つ, ぬ, ぶ, む, る. Chuyển âm cuối sang âm cùng hàng ở cột あ: く → か, す → さ, む → ま, る → ら, rồi thêm ない.

Dạng từ điển	Thể ない	Cách đọc	Nghĩa
書く	書かない	kakanai	không viết
泳ぐ	泳がない	oyoganai	không bơi
話す	話さない	hanasanai	không nói
待つ	待たない	matanai	không đợi
死ぬ	死なない	shinanai	không chết
遊ぶ	遊ばない	asobanai	không chơi
読む	読まない	yomanai	không đọc
帰る	帰らない	kaeranai	không về
買う	買わない	kawanai	không mua
会う	会わない	awanai	không gặp

Hai điểm dễ vấp ở nhóm này:

• Đuôi う thành わ, không thành あ. Nói 言わない (iwanai, không nói), 使わない (tsukawanai, không dùng). Dạng あない không tồn tại trong tiếng Nhật chuẩn.
• Một số động từ đuôi る thuộc nhóm 1 dù trông giống nhóm 2: 帰る, 入る, 走る, 知る, 切る. Chúng đổi る thành ら: 入らない (hairanai), 知らない (shiranai). Cách nhận biết chắc nhất là xem thể ます: 帰ります có り, còn 食べます thì không.

Cách chia nhóm 2, nhóm 3 và ある

Nhóm 2 dễ nhất: bỏ る, thêm ない. Nhóm 3 chỉ có hai động từ, học thuộc là xong.

Dạng từ điển	Thể ない	Cách đọc	Nghĩa
食べる	食べない	tabenai	không ăn
見る	見ない	minai	không xem
起きる	起きない	okinai	không dậy
寝る	寝ない	nenai	không ngủ
いる	いない	inai	không có (người, con vật)
する	しない	shinai	không làm
掃除する	掃除しない	sōji shinai	không dọn dẹp
来る	来ない	konai	không đến
ある	ない	nai	không có (đồ vật)

来る đổi cả cách đọc: く thành こ. Chữ Hán vẫn là 来, nên khi đọc to phải nói konai, đừng đọc kunai hay kinai. Còn ある là ngoại lệ duy nhất cần nhớ riêng: 時間がない。 (jikan ga nai, "không có thời gian").

Tính từ và danh từ cũng có dạng phủ định riêng: 高くない (takakunai, không đắt), よくない (yokunai, không tốt), 静かじゃない (shizuka ja nai, không yên tĩnh). Chi tiết nằm ở bài tính từ い và な.

Cách dùng thể ない

1. Phủ định trong câu thân mật

Với bạn bè, người nhà, ない đứng cuối câu thay cho ません. Quá khứ thì đổi ない thành なかった.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
お酒はあまり飲まない。	osake wa amari nomanai	Tôi ít uống rượu.
明日は雨が降らないと思う。	ashita wa ame ga furanai to omou	Tôi nghĩ mai trời không mưa.
今日は誰も来ない。	kyō wa dare mo konai	Hôm nay không ai đến.
昨日は何も食べなかった。	kinō wa nani mo tabenakatta	Hôm qua tôi chẳng ăn gì.
映画、見ない？	eiga, minai?	Đi xem phim không?

Câu cuối cho thấy ない lên giọng còn dùng để rủ rê. Bảng so sánh ない với ません nằm ở phần dưới.

2. ないでください: xin đừng làm

Thêm でください sau thể ない để nhờ ai đó đừng làm gì. Với người thân, bỏ ください, chỉ còn ないで.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
ここで写真を撮らないでください。	koko de shashin o toranaide kudasai	Xin đừng chụp ảnh ở đây.
心配しないでください。	shinpai shinaide kudasai	Đừng lo lắng.
会議に遅れないでください。	kaigi ni okurenaide kudasai	Đừng đến họp muộn.
忘れないでね。	wasurenaide ne	Đừng quên nhé.

3. ないで: làm việc sau mà không làm việc trước

Đặt ないで giữa câu, nghĩa là "mà không". Ví dụ: 傘を持たないで出かけました。 (kasa o motanaide dekakemashita, "tôi ra ngoài mà không mang ô"), 朝ご飯を食べないで会社に行きます。 (asagohan o tabenaide kaisha ni ikimasu, "tôi đi làm mà không ăn sáng").

4. なくてもいい: không cần làm

Bỏ い của ない, thêm くてもいい: 来ない → 来なくてもいい. Ví dụ: 明日は来なくてもいいです。 (ashita wa konakute mo ii desu, "mai bạn không cần đến"). Mẫu này là câu trả lời "không" cho câu hỏi "có phải làm không". Mẫu "phải làm" ngược với nó, なければなりません, được giải thích ở bài なければなりません.

Phân biệt ない với ません và ないでください với てはいけません

	Thân mật	Lịch sự
Hiện tại phủ định	行かない	行きません
Quá khứ phủ định	行かなかった	行きませんでした
Nhờ đừng làm	行かないで	行かないでください

Nghĩa giống nhau, chỉ khác mức lịch sự. Với cấp trên hay người lạ, dùng ません. Cách chọn giữa hai thể được nói kỹ ở bài thể thường và thể lịch sự.

ないでください là lời nhờ, giọng nhẹ. てはいけません là lệnh cấm theo quy định, giọng mạnh hơn. Biển trong bảo tàng có thể ghi cả hai, nhưng nhân viên nói với khách thường dùng 撮らないでください.

Đoạn hội thoại mẫu

Người nói	Câu	Cách đọc	Nghĩa
A	今晩、飲みに行かない？	konban, nomi ni ikanai?	Tối nay đi uống chút không?
B	ごめん、今日は行かない。明日早いから。	gomen, kyō wa ikanai. ashita hayai kara	Xin lỗi, hôm nay tớ không đi. Mai phải dậy sớm.
A	じゃ、土曜日は？	ja, doyōbi wa?	Thế thứ bảy thì sao?
B	土曜日なら大丈夫。でも、お酒はあまり飲まないよ。	doyōbi nara daijōbu. demo, osake wa amari nomanai yo	Thứ bảy thì được. Nhưng tớ ít uống rượu đấy.
A	いいよ。無理に飲まなくてもいいから。	ii yo. muri ni nomanakute mo ii kara	Được mà, không cần cố uống đâu.

Cùng một chữ ない mà có hai việc. Câu đầu lên giọng ở cuối nên là lời rủ. Câu thứ hai xuống giọng nên là lời từ chối. Câu cuối dùng なくてもいい để trấn an bạn.

Mẹo nhớ đuôi nhóm 1

Đọc to dãy đuôi hàng う rồi đến dãy tương ứng ở hàng あ, mỗi ngày vài lần cho thuộc nhịp: う く ぐ す つ ぬ ぶ む る thành わ か が さ た な ば ま ら. Chữ đầu tiên là わ chứ không phải あ, đó chính là ngoại lệ hay sai nhất. Khi gặp động từ mới, hãy chia luôn ba dạng ます, ない, て cùng lúc. Ví dụ 洗う: 洗います, 洗わない, 洗って. Thói quen này giúp bạn ít nhầm nhóm hơn hẳn so với học từng thể riêng lẻ.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 買あない → ✓ 買わない. Đuôi う đổi thành わ.
• ✗ あらない → ✓ ない. ある có thể ない riêng, không theo quy tắc nhóm 1.
• ✗ 帰ない → ✓ 帰らない. 帰る thuộc nhóm 1 dù có đuôi る, nhìn 帰ります là biết.
• ✗ 見らない → ✓ 見ない. 見る thuộc nhóm 2, chỉ bỏ る.
• ✗ 来ない đọc là kinai → ✓ 来ない. Đọc là konai.
• ✗ 食べないでもいいです → ✓ 食べなくてもいいです. Mẫu "không cần" dùng なくても.

Bài tập nhỏ

Chia các động từ sau sang thể ない:

1. 飲む
2. 待つ
3. 起きる
4. 洗う
5. 持ってくる
6. 走る

Đáp án: 1. 飲まない (nomanai). 2. 待たない (matanai). 3. 起きない (okinai). 4. 洗わない (arawanai, đuôi う thành わ). 5. 持ってこない (motte konai). 6. 走らない (hashiranai, nhóm 1).

Nhớ nhanh

• Nhóm 1: hàng う → hàng あ + ない; đuôi う → わない.
• Nhóm 2: bỏ る + ない. Nhóm 3: しない, 来ない (konai).
• ある → ない. Quá khứ: ない → なかった.
• ないでください: xin đừng. なくてもいい: không cần.

Câu hỏi thường gặp

Thể ない còn gọi là gì?

Sách tiếng Việt hay gọi là thể phủ định hoặc thể nai. Trong sách Nhật, phần đứng trước ない gọi là 未然形 (mizenkei). Tên gọi khác nhau nhưng cùng một dạng.

Làm sao biết động từ đuôi る thuộc nhóm 1 hay nhóm 2?

Nhìn thể ます. Nếu trước ます là âm hàng い như り (帰ります, 入ります), đó là nhóm 1. Nếu trước ます còn nguyên phần gốc (食べます, 見ます), đó là nhóm 2. Gặp từ mới thì tra từ điển, từ điển Nhật nào cũng ghi nhóm.

ない có lịch sự không?

Không. ない là thể thường, chỉ dùng với người thân quen. Nói với cấp trên, khách hàng thì dùng ません. Thêm です sau ない (行かないです) vẫn gặp trong văn nói, nhưng ません chuẩn hơn.

Học thể ない xong nên học gì tiếp?

Học các mẫu ghép từ nó: なくてもいい, なければならない, ないほうがいい. Thể た cũng chia theo cùng nhóm động từ, xem bài thể た.