Ngữ pháp てたまらない: cách dùng và phân biệt với てしょうがない, てならない

Muốn nói "... không chịu nổi", "... hết sức", "muốn ... chết đi được" trong tiếng Nhật, bạn dùng thể て + たまらない: 暑くてたまらない。 (atsukute tamaranai, "nóng không chịu nổi"), 家族に会いたくてたまらない。 (kazoku ni aitakute tamaranai, "nhớ gia đình, muốn gặp quá đi mất"). Hai mẫu cùng nghĩa là てしょうがない (te shou ga nai), nghe đời thường hơn, và てならない (te naranai), dùng trong văn viết, cho cảm xúc tự trào lên. Cả ba đều là ngữ pháp trình độ N3 đến N2 và đều nói về cảm giác của chính người nói.

Bài này đi qua công thức, cách ghép với từng loại từ, sắc thái riêng của từng mẫu, những chỗ người Việt hay dùng sai và một bài tập nhỏ có đáp án.

Bảng công thức

Mẫu	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
てたまらない	Vて / Aい → くて / Aな・N → で + たまらない	痛くてたまらない	đau không chịu nổi
たくてたまらない	V (bỏ ます) + たくて + たまらない	帰りたくてたまらない	muốn về quá chừng
てしょうがない	Vて / Aくて / Aな・N で + しょうがない	眠くてしょうがない	buồn ngủ hết chịu
てしかたがない	giống てしょうがない, lịch sự hơn một chút	気になってしかたがない	cứ thấy bận tâm mãi
てならない	Vて / Aくて / Aな・N で + ならない	不安でならない	bất an vô cùng

Cả ba mẫu đều đứng sau thể て. Nếu bạn còn lúng túng cách chia thể て của động từ và tính từ, hãy ôn phần đó trước, vì sai ở thể て là sai cả câu.

Cách ghép với từng loại từ

Loại từ	Cách đổi	Ví dụ	Cách đọc	Nghĩa
Tính từ い	bỏ い, thêm くて	寒くてたまらない	samukute tamaranai	lạnh không chịu nổi
Tính từ いい	đổi thành よくて	気持ちがよくてたまらない	kimochi ga yokute tamaranai	dễ chịu hết sức
Tính từ な	thêm で	心配でたまらない	shinpai de tamaranai	lo lắng vô cùng
Danh từ chỉ cảm xúc	thêm で	不安でしょうがない	fuan de shou ga nai	bất an quá
Động từ	chia thể て	腹が立ってしょうがない	hara ga tatte shou ga nai	tức không chịu được
Động từ + たい	たい → たくて	行きたくてたまらない	ikitakute tamaranai	muốn đi quá đi mất
Phủ định ない	ない → なくて	会えなくて寂しくてたまらない	aenakute sabishikute tamaranai	không gặp được nên buồn hết chịu

Lưu ý いい (ii) khi chia luôn đi từ よい (yoi), nên thành よくて (yokute), không phải "いくて". Đây là lỗi chia sai rất hay gặp.

てたまらない: cảm giác mạnh, không kìm được

たまらない vốn nghĩa là "không chịu đựng nổi". Khi gắn sau thể て, mẫu này diễn tả cảm xúc hoặc cảm giác cơ thể dâng lên quá mức, người nói không kìm lại được. Đây là mẫu phổ biến nhất trong ba mẫu và dùng được cả trong văn nói lẫn văn viết.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
この部屋はエアコンがなくて、暑くてたまらない。	kono heya wa eakon ga nakute, atsukute tamaranai	Phòng này không có điều hoà, nóng không chịu nổi.
昨日から歯が痛くてたまらないんです。	kinou kara ha ga itakute tamaranain desu	Từ hôm qua tôi đau răng kinh khủng.
合格の知らせを聞いて、うれしくてたまらなかった。	goukaku no shirase o kiite, ureshikute tamaranakatta	Nghe tin đỗ, tôi vui không tả nổi.
一人暮らしを始めたばかりで、寂しくてたまらない。	hitorigurashi o hajimeta bakari de, sabishikute tamaranai	Mới bắt đầu sống một mình nên tôi cô đơn vô cùng.
早く夏休みにならないかな。海に行きたくてたまらない。	hayaku natsuyasumi ni naranai ka na. umi ni ikitakute tamaranai	Mong nghỉ hè quá. Tôi muốn đi biển lắm rồi.

Khi đứng một mình, たまらない còn dùng để khen một thứ ngon, đã, sướng tới mức không cưỡng lại được: 仕事の後のビール、たまらないね。 (shigoto no ato no biiru, tamaranai ne, "bia sau giờ làm, đã gì đâu"). Cách dùng này rất hay gặp trong quảng cáo đồ ăn và phim.

Nói "rất muốn" bằng たくてたまらない

Người Việt tìm cách nói "rất muốn" thường chỉ biết 〜たい (tai). Mẫu たい chỉ nói mong muốn bình thường, cách chia có trong bài muốn たい trong tiếng Nhật. Muốn nhấn "muốn lắm, muốn đến mức không chờ được" thì nối thêm たまらない hoặc しょうがない.

Mức độ	Câu	Cách đọc	Nghĩa
Bình thường	日本に行きたいです。	Nihon ni ikitai desu	Tôi muốn đi Nhật.
Nhấn mạnh	日本に行きたくてたまらないです。	Nihon ni ikitakute tamaranai desu	Tôi muốn đi Nhật lắm lắm.
Thân mật	日本に行きたくてしょうがない。	Nihon ni ikitakute shou ga nai	Muốn đi Nhật quá trời.
Rất mạnh	すごく日本に行きたい！	sugoku Nihon ni ikitai	Muốn đi Nhật cực kỳ!

てしょうがない: giọng nói chuyện hằng ngày

しょうがない là dạng nói gọn của しようがない (shiyou ga nai, "không có cách nào"). Ghép sau thể て, nó mang nghĩa "... quá, chẳng biết làm sao cho hết". So với たまらない, しょうがない nhẹ hơn một chút và mang màu than thở. Nó còn dùng được cho những việc cứ xảy ra mãi mà người nói không ngăn được, như ngáp, chảy nước mắt, bận tâm.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
昨日あまり寝ていないので、眠くてしょうがない。	kinou amari nete inai node, nemukute shou ga nai	Hôm qua ngủ ít nên buồn ngủ quá chừng.
隣の部屋の音が気になってしょうがない。	tonari no heya no oto ga ki ni natte shou ga nai	Tiếng ồn phòng bên làm tôi bận tâm mãi.
夏休みは毎日暇でしょうがない。	natsuyasumi wa mainichi hima de shou ga nai	Nghỉ hè ngày nào cũng rảnh phát chán.
映画の最後のシーンで、涙が出てしかたがなかった。	eiga no saigo no shiin de, namida ga dete shikata ga nakatta	Cảnh cuối phim làm tôi khóc mãi không dừng.

てしかたがない (te shikata ga nai) cùng nghĩa với てしょうがない, nghe chỉn chu hơn, hợp với bài viết hay khi nói với người trên. Khi nói nhanh, người Nhật còn rút thành しかたない (shikata nai).

Đứng một mình, しょうがないね。 (shou ga nai ne) nghĩa là "đành vậy thôi", không mang nghĩa "quá mức". Đừng nhầm hai cách dùng này.

てならない: văn viết, cảm xúc tự trào lên

てならない mang sắc thái trang trọng, hay gặp trong tiểu thuyết, bài báo, thư từ. Mẫu này nhấn rằng cảm xúc tự nhiên nảy ra, người nói không cố ý nghĩ vậy mà vẫn cứ thấy vậy. Vì thế nó rất hay đi với động từ tự phát như 気がする (ki ga suru, có cảm giác), 思われる (omowareru, cứ nghĩ rằng), 悔やまれる (kuyamareru, thấy hối tiếc).

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
試合に負けたことが残念でならない。	shiai ni maketa koto ga zannen de naranai	Thua trận đấu, tôi tiếc vô cùng.
一人で暮らす母のことが心配でならない。	hitori de kurasu haha no koto ga shinpai de naranai	Tôi lo cho mẹ sống một mình khôn xiết.
彼の話は、どうもうそのような気がしてならない。	kare no hanashi wa, doumo uso no you na ki ga shite naranai	Tôi cứ có cảm giác chuyện anh ta kể là bịa.
あの時、なぜ止めなかったのかと悔やまれてならない。	ano toki, naze tomenakatta no ka to kuyamarete naranai	Tôi cứ day dứt sao lúc đó mình không ngăn lại.
子どものころのことが懐かしく思われてならない。	kodomo no koro no koto ga natsukashiku omowarete naranai	Tôi cứ thấy nhớ thời thơ ấu da diết.

てならない thường không dùng cho cảm giác cơ thể. Câu "răng đau không chịu nổi" nói 歯が痛くてたまらない sẽ tự nhiên hơn nhiều so với dùng てならない.

Phân biệt てたまらない, てしょうがない, てならない

Tiêu chí	てたまらない	てしょうがない	てならない
Văn phong	nói và viết	chủ yếu văn nói, thân mật	văn viết, trang trọng
Cảm xúc (vui, buồn, lo)	dùng được	dùng được	dùng được
Cảm giác cơ thể (đau, nóng, đói)	rất tự nhiên	dùng được	ít dùng
Ham muốn (たい)	rất hay dùng	rất hay dùng	ít dùng
Động từ tự phát (気がする, 思われる)	ít dùng	ít dùng	rất hay dùng
Việc cứ lặp lại (ngáp, khóc)	ít dùng	hay dùng	ít dùng
Đứng một mình	たまらない: "đã quá, sướng quá"	しょうがない: "đành chịu"	không dùng nghĩa này

Mẹo nhớ nhanh: たまらない là "chịu hết nổi" nên đi với cơn đau, cái nóng, cơn thèm. しょうがない là "hết cách" nên mang giọng than thở. ならない là "cứ không sao khác được" nên đi với cảm giác, linh cảm, nỗi tiếc.

Lỗi người Việt hay mắc

Dùng cho người khác mà không thêm ようだ, らしい

Ba mẫu này nói cảm giác bên trong, mà người Nhật không nói chắc cảm giác của người khác. Câu "em trai muốn chơi game lắm" phải nói 弟はゲームがしたくてたまらないようだ。 (otouto wa geemu ga shitakute tamaranai you da). Nói trống 弟はゲームがしたくてたまらない nghe như bạn đọc được suy nghĩ của em mình. Các đuôi phỏng đoán này có trong bài có vẻ みたい, らしい, ようだ.

Ghép với tính từ khách quan

Câu "phòng rộng không chịu nổi" dịch thành この部屋は広くてたまらない là sai. 広い (hiroi, rộng) là đặc điểm của căn phòng, không phải cảm xúc. Chỉ những từ tả cảm xúc hay cảm giác như 暑い, 痛い, うれしい, 心配, 不安 mới ghép tự nhiên.

Quên đổi い thành くて

Người mới học hay viết "暑いでたまらない". Tính từ い phải bỏ い, thêm くて: 暑くて. Chỉ tính từ な và danh từ mới thêm で: 心配で.

Dùng てならない trong lúc nói chuyện thân mật

Nói với bạn bè お腹がすいてならない nghe như đang đọc văn. Đời thường bạn chỉ cần お腹がすいてしょうがない (onaka ga suite shou ga nai, "đói quá trời").

Bài tập nhỏ

Ghép từ cho sẵn với mẫu trong ngoặc, chọn dạng hợp văn phong; hai câu cuối chọn câu tự nhiên:

1. 寒い + (たまらない): "hôm nay lạnh không chịu nổi".
2. 心配 + (ならない): "lo cho kết quả thi vô cùng", câu trong bài viết.
3. 買いたい + (しょうがない): "muốn mua game mới quá trời".
4. いい + (たまらない): "đôi giày này đi êm hết sức".
5. (a) 田中さんは寂しくてたまらない。 (b) 田中さんは寂しくてたまらないようだ。
6. (a) あのビルは高くてたまらない。 (b) 階段を上って、足が痛くてたまらない。

Đáp án:

1. 寒くてたまらない (samukute tamaranai)
2. 心配でならない (shinpai de naranai)
3. 買いたくてしょうがない (kaitakute shou ga nai)
4. よくてたまらない (yokute tamaranai)
5. (b), vì nói về cảm xúc người khác phải có ようだ.
6. (b), vì 高い là đặc điểm của toà nhà, không phải cảm giác.

Câu hỏi thường gặp

てたまらない và てしょうがない mẫu nào mạnh hơn?

Thường てたまらない nghe mạnh và bức thiết hơn. てしょうがない mang giọng than thở, nhẹ hơn một chút. Trong hội thoại, hai mẫu thay cho nhau được trong đa số câu cảm xúc.

Có thể dùng thể lịch sự với các mẫu này không?

Được. Thêm です vào sau: 心配でたまらないです, hoặc dùng たまりません (tamarimasen), しかたがありません (shikata ga arimasen). Khi nói với cấp trên, てしかたがありません nghe chừng mực hơn てしょうがない.

てならない có giống ではならない (không được phép) không?

Không giống. てはならない (te wa naranai) có thêm は và nghĩa là "không được làm", ví dụ ここでタバコを吸ってはならない. Còn てならない không có は và chỉ cảm xúc quá mức.

Ba mẫu này thi JLPT cấp nào?

Trong các sách luyện thi phổ biến, てたまらない và てしょうがない thường xếp ở N3, てならない ở N2. JLPT không công bố danh sách ngữ pháp chính thức, nên bạn cứ học cả ba cùng lúc để phân biệt cho chắc.