Ngữ pháp んです trong tiếng Nhật: khi nào dùng và mở lời bằng んですが

んです (n desu) là cách nói khẩu ngữ của のです, dùng khi người nói giải thích hoàn cảnh, lý do hoặc muốn người kia giải thích. Công thức: thể thường + んです; danh từ và tính từ đuôi な thì thêm な: N/Aな + なんです. Ví dụ: すみません、電車が遅れたんです。 (sumimasen, densha ga okureta n desu, "Xin lỗi, tàu điện đến muộn ạ"), 顔色が悪いですね。どうしたんですか。 (kaoiro ga warui desu ne. dō shita n desu ka, "Sắc mặt bạn kém quá. Có chuyện gì vậy?"). So với câu ですか, ます thông thường, んです thêm một lớp nghĩa "có chuyện là...", "sao lại thế".

Bảng công thức

Loại từ	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Động từ	V thể thường + んです	行くんです	(là vì) tôi sẽ đi
Động từ quá khứ	V た + んです	忘れたんです	(là vì) tôi quên mất
Động từ phủ định	V ない + んです	分からないんです	(là vì) tôi không hiểu
Tính từ đuôi い	Aい + んです	頭が痛いんです	tôi bị đau đầu
Tính từ đuôi な	Aな + なんです	魚が苦手なんです	tôi không ăn được cá
Danh từ	N + なんです	明日は休みなんです	mai tôi được nghỉ
Câu hỏi	… + んですか	どこへ行くんですか	bạn đi đâu thế?
Mở lời	… + んですが / んですけど	ちょっと聞きたいんですが	tôi muốn hỏi chút ạ

Cách ghép んです với từng loại từ

Mọi thứ đứng trước んです phải ở thể thường, không phải thể ます. Thì quá khứ và phủ định nằm ở phần trước んです, còn んです giữ nguyên.

Từ	Hiện tại	Quá khứ	Phủ định
食べる (ăn)	食べるんです	食べたんです	食べないんです
来る (đến)	来るんです	来たんです	来ないんです
高い (đắt)	高いんです	高かったんです	高くないんです
静か (yên tĩnh)	静かなんです	静かだったんです	静かじゃないんです
学生 (học sinh)	学生なんです	学生だったんです	学生じゃないんです

Chú ý dòng tính từ đuôi な và danh từ: hiện tại dùng な, không dùng だ. Viết 静かだんです là sai. Còn quá khứ thì giữ だった như bình thường.

Theo mức trang trọng, cùng một ý có bốn dạng. のです dùng trong văn viết và phát biểu, んです khi nói lịch sự. んだ là dạng thân mật (nam giới hay dùng), còn の là dạng thân mật hay gặp trong câu hỏi: どこ行くの？ (doko iku no, "đi đâu đấy?").

Các cách dùng んです

1. Giải thích lý do, hoàn cảnh

Đây là cách dùng cơ bản nhất. Người nghe đang thắc mắc, hoặc tình huống cần một lời giải thích, người nói dùng んです để đưa ra bối cảnh.

• A: 遅かったですね。 (osokatta desu ne, "Bạn đến muộn nhỉ")
  B: すみません、道に迷ったんです。 (sumimasen, michi ni mayotta n desu, "Xin lỗi, tôi bị lạc đường").
• 明日は休ませてください。子どもが熱を出したんです。 (ashita wa yasumasete kudasai. kodomo ga netsu o dashita n desu, "Cho tôi nghỉ ngày mai. Con tôi bị sốt").
• A: 食べないんですか。 (tabenai n desu ka, "Bạn không ăn à?")
  B: ええ、魚が苦手なんです。 (ē, sakana ga nigate na n desu, "Vâng, tôi không ăn được cá").

2. Hỏi khi thấy điều gì và muốn được giải thích

Khi bạn nhìn thấy, nghe thấy một điều gì đó và tò mò muốn biết thêm, んですか tự nhiên hơn ですか, ますか. Câu hỏi có căn cứ từ điều bạn quan sát được.

• 荷物が多いですね。旅行に行くんですか。 (nimotsu ga ōi desu ne. ryokō ni iku n desu ka, "Nhiều hành lý thế. Bạn đi du lịch à?").
• 日本語が上手ですね。どこで勉強したんですか。 (nihongo ga jōzu desu ne. doko de benkyō shita n desu ka, "Tiếng Nhật của bạn giỏi quá. Bạn học ở đâu vậy?").
• どうして日本語を勉強しているんですか。 (dōshite nihongo o benkyō shite iru n desu ka, "Sao bạn lại học tiếng Nhật?").

Câu trả lời cho どうして…んですか thường cũng dùng んです: 日本の会社で働きたいんです。 (nihon no kaisha de hatarakitai n desu, "Vì tôi muốn làm việc ở công ty Nhật").

3. Mở lời trước khi nhờ hoặc hỏi: ~んですが

Người Nhật hay nói hoàn cảnh trước, rồi mới nhờ. ~んですが (hoặc ~んですけど, mềm hơn) nối phần hoàn cảnh với lời nhờ. Đôi khi câu dừng ngay sau が, người nghe tự hiểu là bạn cần giúp.

• 駅へ行きたいんですが、どう行けばいいですか。 (eki e ikitai n desu ga, dō ikeba ii desu ka, "Tôi muốn đến ga, đi thế nào thì được ạ?").
• パスワードを忘れたんですけど… (pasuwādo o wasureta n desu kedo, "Tôi quên mật khẩu mất rồi...").
• ちょっと相談したいことがあるんですが、今いいですか。 (chotto sōdan shitai koto ga aru n desu ga, ima ii desu ka, "Tôi có chuyện muốn xin ý kiến, bây giờ có tiện không ạ?").

Chữ が ở đây là が mở lời, đã giới thiệu trong bài けど và が.

4. Nhấn mạnh cảm xúc, ý muốn

んです còn làm câu nói nghe tha thiết hơn, như "thật sự là...".

• 本当に知らないんです。 (hontō ni shiranai n desu, "Tôi thật sự không biết mà").
• どうしても日本へ行きたいんです。 (dōshitemo nihon e ikitai n desu, "Tôi rất muốn sang Nhật").

んです khác から thế nào

	~んです	~から
Vị trí	Cuối câu, câu đứng riêng	Nối vế lý do với vế kết quả
Sắc thái	Chia sẻ hoàn cảnh, mềm	Nêu lý do rõ ràng, chủ quan
Ví dụ	頭が痛いんです。	頭が痛いから、休みます。

Khi xin phép cấp trên, câu kết bằng ですから như 頭が痛いですから。 dễ nghe như đang biện minh. Nói 頭が痛いんです。 hoặc 頭が痛いので、早退させていただけませんか。 nghe nhã nhặn hơn. Phần ので được giải thích kỹ trong bài ので và から.

Khi nào dùng んです thì sai hoặc kỳ

• Thông tin trung tính, không có gì cần giải thích. Tự giới thiệu mà nói 私はリンなんです。 nghe như bạn đang phân trần điều gì đó. Dùng 私はリンです。 là đủ.
• Hỏi chuyện riêng không có căn cứ. Mới gặp mà hỏi 結婚しているんですか。 ngụ ý bạn đã để ý điều gì đó, dễ gây ngại. Hỏi trung tính thì dùng 結婚していますか。, hoặc tốt hơn là đừng hỏi.
• どうして…んですか với người trên. どうして来なかったんですか。 có thể nghe như trách móc. Với cấp trên, bạn nên hỏi mềm hơn hoặc không hỏi lý do trực tiếp.
• Dùng dày đặc. Câu nào cũng んです khiến bạn nghe như đang giải thích, phân bua liên tục.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 静かだんです → ✓ 静かなんです
  Tính từ đuôi な và danh từ đi với な ở hiện tại.
• ✗ 行きますんです → ✓ 行くんです
  Trước んです là thể thường, không dùng thể ます.
• ✗ 学生んです → ✓ 学生なんです
  Danh từ cần な ở giữa.
• ✗ Trả lời どうしたんですか bằng 頭が痛いです. → ✓ 頭が痛いんです。
  Câu không sai ngữ pháp nhưng thiếu sắc thái giải thích mà người hỏi chờ đợi.
• ✗ Đọc tách rời "nu desu". → ✓ ん nối liền với です, đọc gần như "n-đét".

Bài tập nhỏ

Chuyển phần trong ngoặc sang dạng んです:

1. A: どうしたんですか。 B: 財布を (なくす, quá khứ) → ____
2. A: 行かないんですか。 B: ええ、今日は (暇じゃない) → ____
3. この店はいつも混んでいますね。とても (有名) → ____
4. Mở lời ở quầy: (切符を買いたい) + が、… → ____
5. Thấy bạn cầm ô: 雨が (降る, quá khứ) + か → ____

Đáp án:

1. 財布をなくしたんです。 (saifu o nakushita n desu)
2. 今日は暇じゃないんです。 (kyō wa hima ja nai n desu)
3. とても有名なんです。 (totemo yūmei na n desu)
4. 切符を買いたいんですが… (kippu o kaitai n desu ga)
5. 雨が降ったんですか。 (ame ga futta n desu ka)

Câu hỏi thường gặp

んです và のです khác nhau không?

Về nghĩa thì như nhau. のです cứng hơn, gặp trong văn viết, bài phát biểu. Khi nói chuyện lịch sự hằng ngày, người Nhật gần như luôn dùng んです.

んですか và ですか, ますか khác nhau thế nào?

ですか, ますか hỏi thông tin đơn thuần. んですか hỏi khi bạn đã thấy một dấu hiệu và muốn người kia giải thích thêm. Ví dụ thấy bạn mặc vest: 今日は面接なんですか。 (kyō wa mensetsu na n desu ka, "Hôm nay bạn đi phỏng vấn à?").

Dùng んです với sếp có lịch sự không?

Có, んです vẫn là thể lịch sự. ~んですが để mở lời nhờ vả lại rất hợp với cấp trên. Chỉ cần tránh どうして…んですか mang ý chất vấn.

Trong anime nghe んだ, の nhiều, có giống んです không?

Giống về chức năng, chỉ khác mức lịch sự. んだ và の là dạng thân mật. Với người lạ, người lớn tuổi, bạn nên dùng んです.

Có cần học んです ngay từ sơ cấp không?

Nên học sớm, khoảng sau khi đã nắm thể thường. Mẫu này xuất hiện trong gần như mọi đoạn hội thoại, nên hiểu nó giúp bạn nghe được sắc thái của người Nhật.