Đại từ nghi vấn phiếm chỉ trong tiếng Trung: 谁都, 什么都, 哪儿都

Đại từ nghi vấn phiếm chỉ là khi các từ để hỏi như 谁, 什么, 哪儿, 怎么 không dùng để hỏi mà để chỉ "bất kỳ ai, bất kỳ cái gì" hoặc "ai đó, cái gì đó". Dấu hiệu dễ nhận nhất: đại từ đứng trước 都 hoặc 也. Ví dụ: 谁都知道。 (Shéi dōu zhīdào., "ai cũng biết"), 我什么都不想吃。 (Wǒ shénme dōu bù xiǎng chī., "tôi chẳng muốn ăn gì cả"). Cả hai câu kết thúc bằng dấu chấm, không có ai đang hỏi gì.

Ngữ pháp tiếng Trung chia cách dùng này làm hai nhóm. Nhiệm chỉ (任指 rènzhǐ) là chỉ bất kỳ, không trừ ai: 谁都 = ai cũng. Hư chỉ (虚指 xūzhǐ) là chỉ một thứ có thật nhưng không nói rõ: 什么 = cái gì đó. Sách tiếng Việt hay gọi chung cả hai là "phiếm chỉ", nên bạn gặp tên nào cũng hiểu là cách dùng không hỏi. Nếu bạn chưa quen nghĩa gốc của từng từ, hãy đọc trước bài đại từ nghi vấn tiếng Trung.

Bảng công thức

Mẫu	Phiên âm	Nghĩa khẳng định	Nghĩa phủ định
谁都 / 谁也	shéi dōu / shéi yě	ai cũng	谁都不来: không ai đến
什么都 / 什么也	shénme dōu / yě	cái gì cũng	什么都没买: chẳng mua gì
哪儿都 / 哪里都	nǎr dōu / nǎlǐ dōu	đâu cũng	哪儿都不去: không đi đâu cả
什么时候都	shénme shíhou dōu	lúc nào cũng	什么时候都不方便: lúc nào cũng không tiện
哪个都	nǎge dōu	cái nào cũng	哪个都不喜欢: chẳng thích cái nào
怎么都 / 怎么也	zěnme dōu / yě	thế nào cũng	怎么也睡不着: làm sao cũng không ngủ được
多少都	duōshao dōu	bao nhiêu cũng	多少都不够: bao nhiêu cũng không đủ

Công thức chung: (chủ ngữ) + đại từ nghi vấn + 都/也 + (不/没) + động từ. Đại từ luôn đứng trước 都/也, kể cả khi về nghĩa nó là tân ngữ.

Nhiệm chỉ: "ai cũng", "gì cũng", "đâu cũng"

Đại từ làm chủ ngữ

• 这个问题谁都会回答。 (Zhège wèntí shéi dōu huì huídá., "câu này ai cũng trả lời được")
• 今天谁也没来上课。 (Jīntiān shéi yě méi lái shàngkè., "hôm nay không ai đến lớp")
• 哪个都很好看。 (Nǎge dōu hěn hǎokàn., "cái nào cũng đẹp")

Đại từ làm tân ngữ, chuyển lên trước động từ

Tiếng Việt nói "tôi ăn gì cũng được", tân ngữ "gì" đứng sau "ăn". Tiếng Trung đưa 什么 lên trước, rồi mới đến 都 và động từ:

• 我什么都吃。 (Wǒ shénme dōu chī., "tôi ăn gì cũng được, không kén")
• 他哪儿都去过。 (Tā nǎr dōu qùguo., "chỗ nào anh ấy cũng đi rồi")
• 你什么时候来都可以。 (Nǐ shénme shíhou lái dōu kěyǐ., "bạn đến lúc nào cũng được")

Ở câu cuối, cả cụm 什么时候来 (đến lúc nào) đứng trước 都. Cách sắp này giống 你怎么做都行。 (Nǐ zěnme zuò dōu xíng., "bạn làm thế nào cũng được").

Đi với phủ định: "không ai", "chẳng gì", "không đâu cả"

Thêm 不 hoặc 没 sau 都/也 sẽ ra nghĩa phủ định toàn bộ. 不 cho ý muốn, thói quen, tương lai; 没 cho việc đã không xảy ra (xem thêm bài phân biệt 不 và 没).

• 我什么都不知道。 (Wǒ shénme dōu bù zhīdào., "tôi chẳng biết gì cả")
• 昨天我哪儿也没去。 (Zuótiān wǒ nǎr yě méi qù., "hôm qua tôi không đi đâu cả")
• 这件事谁也不能说。 (Zhè jiàn shì shéi yě bù néng shuō., "chuyện này không được nói với ai") (hoặc: không ai được nói)

Trong câu phủ định, 也 và 都 đều dùng được. Khẩu ngữ hay dùng 也 hơn khi phủ định, nghe dứt khoát hơn: 我什么也没说。 (Wǒ shénme yě méi shuō., "tôi có nói gì đâu"). Trong câu khẳng định, 都 phổ biến hơn hẳn.

怎么也 + bổ ngữ khả năng phủ định

Mẫu này nghĩa là "cố mấy cũng không…": 我怎么也想不起来他的名字。 (Wǒ zěnme yě xiǎng bu qǐlái tā de míngzi., "tôi nghĩ mãi không ra tên anh ấy"), 这个门怎么都打不开。 (Zhège mén zěnme dōu dǎ bu kāi., "cái cửa này mở kiểu gì cũng không được").

Mẫu hô ứng: 什么…什么, 谁…谁

Một đại từ xuất hiện hai lần trong hai vế, lần sau chỉ đúng cái lần trước nói tới. Vế sau thường có 就. Tiếng Việt cũng có lối nói y như vậy: "thích gì ăn nấy", "ai đến trước người đó mua vé".

Mẫu	Ví dụ	Nghĩa
什么…什么	你想吃什么就吃什么。 (Nǐ xiǎng chī shénme jiù chī shénme.)	Muốn ăn gì thì ăn nấy.
谁…谁	谁先到谁买票。 (Shéi xiān dào shéi mǎi piào.)	Ai đến trước người đó mua vé.
哪儿…哪儿	你去哪儿，我就去哪儿。 (Nǐ qù nǎr, wǒ jiù qù nǎr.)	Bạn đi đâu tôi đi đó.
怎么…怎么	老师怎么说，我们就怎么做。 (Lǎoshī zěnme shuō, wǒmen jiù zěnme zuò.)	Thầy nói sao, chúng tôi làm vậy.
多少…多少	你要多少就拿多少。 (Nǐ yào duōshao jiù ná duōshao.)	Cần bao nhiêu cứ lấy bấy nhiêu.
哪个…哪个	哪个便宜就买哪个。 (Nǎge piányi jiù mǎi nǎge.)	Cái nào rẻ thì mua cái đó.

Hai vế có thể khác chủ ngữ như câu 哪儿…哪儿 ở trên. Khi hai vế cùng chủ ngữ, 就 có thể lược trong khẩu ngữ: 想去哪儿去哪儿。 (Xiǎng qù nǎr qù nǎr., "muốn đi đâu thì đi").

Hư chỉ: "ai đó", "gì đó", "đâu đó"

Ở nhóm này, đại từ không có 都/也 đi kèm. Câu không hỏi vì ngữ cảnh cho thấy người nói không biết hoặc không cần nói rõ.

• 我好像在哪儿见过他。 (Wǒ hǎoxiàng zài nǎr jiànguo tā., "hình như tôi đã gặp anh ấy ở đâu đó")
• 饿了吧？吃点儿什么吧。 (È le ba? Chī diǎnr shénme ba., "đói rồi hả? ăn chút gì đi")
• 外面好像有谁在叫你。 (Wàimiàn hǎoxiàng yǒu shéi zài jiào nǐ., "hình như ngoài kia có ai đang gọi bạn")
• 有什么问题，随时问我。 (Yǒu shénme wèntí, suíshí wèn wǒ., "có vấn đề gì cứ hỏi tôi")

Mẹo phân biệt: nếu câu có 吗 ở cuối thì đại từ nghi vấn bên trong không còn là chỗ hỏi nữa. 你想吃点儿什么吗？ (Nǐ xiǎng chī diǎnr shénme ma?) là "bạn có muốn ăn chút gì không?", câu trả lời là có hoặc không. Còn 你想吃什么？ (Nǐ xiǎng chī shénme?) mới là hỏi "bạn muốn ăn gì?". Cách dùng 吗 xem ở bài 吗, 呢, 吧.

不…什么 và 什么都不: hai mức phủ định

Hai câu sau chỉ khác nhau chữ 都 nhưng nghĩa khác hẳn:

• 我不想吃什么。 (Wǒ bù xiǎng chī shénme., "tôi không muốn ăn gì đặc biệt") (hư chỉ, giọng nhẹ)
• 我什么都不想吃。 (Wǒ shénme dōu bù xiǎng chī., "tôi không muốn ăn bất cứ thứ gì") (nhiệm chỉ, phủ định toàn bộ)

Cùng kiểu đó, 没什么 (méi shénme, "không có gì") dùng để đáp lời cảm ơn hoặc xin lỗi, còn 不怎么 (bù zěnme, "không… lắm") làm nhẹ câu phủ định: 我不怎么喜欢喝咖啡。 (Wǒ bù zěnme xǐhuan hē kāfēi., "tôi không thích cà phê lắm").

Gặp 不管, 无论 và 连

Đại từ nghi vấn nhiệm chỉ hay đứng sau 不管 hoặc 无论 để nói "bất kể": 不管谁来，我都不开门。 (Bùguǎn shéi lái, wǒ dōu bù kāi mén., "bất kể ai đến tôi cũng không mở cửa"). Phần này nằm trong bài cấu trúc cho dù 即使, 不管, 无论. Khi muốn nói "ngay cả một… cũng không", tiếng Trung dùng 连…都 hoặc 一…也不, ví dụ 他一句话也没说。 (Tā yí jù huà yě méi shuō., "anh ấy không nói một câu nào").

Lỗi người Việt hay mắc

• Để đại từ sau động từ theo trật tự tiếng Việt. Viết 我吃什么都 hoặc 我都吃什么 là sai. Đúng: 我什么都吃。
• Quên 都/也. Câu 谁知道 không có 都 sẽ thành câu hỏi tu từ "ai mà biết được". Muốn nói "ai cũng biết" phải có 都: 谁都知道。
• Đặt 不 trước 都. 我什么不都想吃 sai trật tự. Thứ tự đúng là đại từ, 都, rồi mới 不: 什么都不想吃. Riêng 不都 đứng trước động từ có nghĩa khác: "không phải tất cả đều".
• Thêm 吗 vào câu nhiệm chỉ. 谁都知道吗 nghe rất lạ. Muốn hỏi "có phải ai cũng biết không" thì nói 是不是谁都知道？ (Shì bu shì shéi dōu zhīdào?).
• Đọc nhầm hư chỉ thành câu hỏi. Thấy 什么 là trả lời ngay, trong khi người kia chỉ đang nói "có gì thì bảo nhé".

Bài tập nhỏ

Dịch sang tiếng Trung.

1. Tôi không quen ai ở đây.
2. Cuối tuần bạn đi đâu cũng được.
3. Mình đi ăn chút gì đó nhé.
4. Ai muốn đi thì người đó đăng ký.
5. Tôi tìm mãi không thấy chìa khoá.

Đáp án:

1. 我在这儿谁都不认识。 (Wǒ zài zhèr shéi dōu bú rènshi.)
2. 周末你去哪儿都可以。 (Zhōumò nǐ qù nǎr dōu kěyǐ.)
3. 我们去吃点儿什么吧。 (Wǒmen qù chī diǎnr shénme ba.)
4. 谁想去谁报名。 (Shéi xiǎng qù shéi bàomíng.)
5. 我怎么也找不到钥匙。 (Wǒ zěnme yě zhǎo bu dào yàoshi.)

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết 什么 trong câu là hỏi hay không hỏi?

Có 都/也 đi sau, có 吗 cuối câu, hoặc câu đứng trong mẫu 什么…什么 thì không phải câu hỏi. Ngoài ra hãy nghe ngữ điệu: câu hư chỉ đọc đều, không nhấn vào 什么.

谁都 và 大家都 khác nhau thế nào?

大家都 (dàjiā dōu, "mọi người đều") chỉ một nhóm cụ thể đang nói tới. 谁都 nhấn mạnh "bất kỳ ai, không trừ một người", nên hay dùng khi nói điều hiển nhiên: 这种事谁都会遇到。 (Zhè zhǒng shì shéi dōu huì yùdào., "chuyện này ai rồi cũng gặp").

Dùng 都 hay 也 thì đúng hơn?

Câu khẳng định dùng 都. Câu phủ định dùng được cả hai. Chi tiết về hai phó từ này có trong bài phó từ 也, 都, 就, 还.

哪儿 và 哪里 dùng như nhau trong mẫu này không?

Như nhau. 哪儿 hay nghe ở miền Bắc Trung Quốc, 哪里 phổ biến hơn ở miền Nam và trong văn viết.