Từ vựng tiếng Nhật chủ đề Tết: お正月, お年玉, おせち và câu chào đầu năm

Tết của người Nhật gọi là お正月 (oshōgatsu) và rơi vào ngày 1 tháng 1 dương lịch, không theo âm lịch như Tết Việt. Nhật chuyển sang dương lịch từ đầu thời Minh Trị (năm 1873), nên ngày Tết cũng đổi theo. Những từ bạn sẽ nghe nhiều nhất dịp này là 大晦日 (ōmisoka, đêm giao thừa) và 初詣 (hatsumōde, đi lễ đầu năm). Đi kèm là お年玉 (otoshidama, tiền lì xì), おせち料理 (osechi ryōri, món ăn ngày Tết) và 年賀状 (nengajō, thiệp chúc Tết). Bài dưới chia từ vựng theo trình tự: cuối năm, giao thừa, ba ngày Tết, đồ ăn, phong tục, rồi đến câu chào đầu năm.

Các mốc thời gian dịp Tết Nhật

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa	Thời điểm
年末	nenmatsu	cuối năm	nửa sau tháng 12
年末年始	nenmatsu nenshi	dịp cuối năm, đầu năm	khoảng 29/12 đến 3/1, nhiều công ty nghỉ
大晦日	ōmisoka	ngày cuối năm, giao thừa	31/12
元日	ganjitsu	ngày mùng 1 Tết	1/1
元旦	gantan	sáng mùng 1	sáng 1/1
三が日	sanganichi	ba ngày Tết	1/1 đến 3/1
松の内	matsu no uchi	thời gian còn không khí Tết	thường đến 7/1, có vùng đến 15/1
新年	shinnen	năm mới
今年 / 去年 / 来年	kotoshi / kyonen / rainen	năm nay / năm ngoái / năm sau

Người Việt hay dịch 元旦 là "Tết dương lịch" rồi hiểu cả ngày 1/1. Thực ra chữ 旦 là buổi sáng, nên 元旦 chỉ sáng mùng 1. Viết thiệp ghi 元旦 vẫn đúng, nhưng nói "1 tháng 1 là ngày gì" thì từ chính xác là 元日.

Từ vựng chuẩn bị cuối năm

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
大掃除	ōsōji	tổng vệ sinh cuối năm
門松	kadomatsu	cặp cây thông, tre trang trí trước cổng
しめ飾り	shimekazari	dây rơm trang trí trước cửa
鏡餅	kagami mochi	bánh dày xếp chồng để cúng
年賀状	nengajō	thiệp chúc Tết
年賀はがき	nenga hagaki	bưu thiếp chúc Tết
帰省	kisei	về quê
忘年会	bōnenkai	tiệc tất niên
仕事納め	shigoto osame	ngày làm việc cuối năm
仕事始め	shigoto hajime	ngày đi làm đầu năm

Thiệp 年賀状 gửi qua bưu điện được giữ lại và phát đúng sáng mùng 1, miễn bạn gửi đủ sớm. Bưu điện Nhật thường khuyên gửi trước khoảng ngày 25/12 để kịp phát vào 1/1. Gia đình có người mất trong năm sẽ gửi 喪中はがき (mochū hagaki) từ trước để báo năm nay không nhận và không gửi thiệp Tết.

Từ vựng đêm giao thừa

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
年越し	toshikoshi	đón giao thừa, bước sang năm mới
年越しそば	toshikoshi soba	mì soba ăn đêm giao thừa
除夜の鐘	joya no kane	tiếng chuông chùa đêm giao thừa
紅白歌合戦	kōhaku uta gassen	chương trình ca nhạc Hồng Bạch tối 31/12
カウントダウン	kauntodaun	đếm ngược

Sợi soba dài và dễ đứt, nên người ta ăn với ý cắt bỏ vận xui năm cũ và mong sống lâu. Chuông 除夜の鐘 ở chùa thường được gióng 108 lần, ứng với 108 phiền não trong đạo Phật.

Từ vựng ba ngày Tết: đi lễ, xem quẻ, lì xì

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
初詣	hatsumōde	đi lễ chùa, đền đầu năm
神社	jinja	đền Thần đạo
お寺	otera	chùa
お賽銭	osaisen	tiền công đức
おみくじ	omikuji	quẻ bói rút ở đền, chùa
お守り	omamori	bùa hộ mệnh
絵馬	ema	thẻ gỗ viết điều ước
初日の出	hatsuhinode	mặt trời mọc đầu tiên của năm
初夢	hatsuyume	giấc mơ đầu năm
お年玉	otoshidama	tiền mừng tuổi
ポチ袋	pochibukuro	phong bao lì xì
福袋	fukubukuro	túi may mắn (túi hàng bí ẩn bán đầu năm)
初売り	hatsuuri	đợt bán hàng đầu năm
書き初め	kakizome	viết thư pháp đầu năm
干支	eto	con giáp của năm

Kết quả おみくじ gồm các mức như 大吉 (daikichi, đại cát), 吉 (kichi), 中吉 (chūkichi), 小吉 (shōkichi), 末吉 (suekichi) và 凶 (kyō, hung). Thứ tự giữa các mức ở giữa khác nhau tuỳ đền. Rút phải quẻ xấu, nhiều người buộc tờ giấy lên dây ở đền rồi về.

Người Nhật tin giấc mơ đầu năm thấy núi Phú Sĩ, chim ưng hoặc cà tím là điềm lành, gói trong câu 一富士二鷹三茄子 (ichi fuji ni taka san nasubi). Câu này hay xuất hiện trong đề đọc hiểu về văn hoá.

Món ăn ngày Tết Nhật: おせち và お雑煮

おせち料理 là các món được xếp trong hộp nhiều tầng 重箱 (jūbako), làm sẵn trước Tết để ba ngày đầu năm không phải nấu nướng. Mỗi món mang một lời chúc, thường chơi chữ theo cách đọc.

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa	Ý nghĩa
黒豆	kuromame	đậu đen ninh ngọt	まめ còn nghĩa là chăm chỉ, khoẻ mạnh
数の子	kazunoko	trứng cá trích	con cháu đông đúc
田作り	tazukuri	cá cơm rim	mùa màng bội thu
伊達巻	datemaki	trứng cuộn ngọt	học hành, chữ nghĩa
栗きんとん	kuri kinton	hạt dẻ nghiền màu vàng	tiền tài
海老	ebi	tôm	sống lâu đến lưng còng
昆布巻き	kobumaki	rong biển cuộn	chơi chữ với よろこぶ (vui mừng)
紅白かまぼこ	kōhaku kamaboko	chả cá đỏ trắng	màu đỏ trắng là màu may mắn

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
お雑煮	ozōni	canh bánh dày, mỗi vùng nấu một kiểu
お餅	omochi	bánh dày (mochi)
お屠蘇	otoso	rượu thuốc uống đầu năm
七草粥	nanakusa gayu	cháo bảy loại rau ăn ngày 7/1
鏡開き	kagami biraki	lễ đập bánh 鏡餅 ra ăn, phổ biến ngày 11/1

Khi ăn お餅, người Nhật hay nhắc nhau ăn từng miếng nhỏ. Bánh rất dẻo nên mỗi năm báo chí đều cảnh báo người già bị nghẹn dịp Tết.

Trò chơi ngày Tết

Tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
凧揚げ	takoage	thả diều
羽根つき	hanetsuki	đánh cầu bằng vợt gỗ
福笑い	fukuwarai	trò bịt mắt ghép mặt
かるた	karuta	trò chơi bài chữ
獅子舞	shishimai	múa lân kiểu Nhật

Câu chào và chúc Tết tiếng Nhật

Điểm quan trọng nhất: câu chào trước Tết và sau Tết khác nhau. Trước giao thừa, khi chia tay ai đó lần cuối trong năm, bạn nói 良いお年を。. Chỉ từ ngày 1/1 mới nói 明けましておめでとうございます。.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa	Khi nào dùng
良いお年をお迎えください。	yoi otoshi o omukae kudasai	Chúc anh/chị đón năm mới tốt lành.	Trước Tết, lịch sự
良いお年を。	yoi otoshi o	Năm mới vui vẻ nhé.	Trước Tết, thân mật
明けましておめでとうございます。	akemashite omedetō gozaimasu	Chúc mừng năm mới.	Từ 1/1
今年もよろしくお願いします。	kotoshi mo yoroshiku onegai shimasu	Năm nay cũng mong được giúp đỡ.	Nói ngay sau câu trên
昨年はお世話になりました。	sakunen wa osewa ni narimashita	Cảm ơn anh/chị đã giúp đỡ năm qua.	Với sếp, đồng nghiệp
あけおめ、ことよろ。	akeome, kotoyoro	Năm mới vui, năm nay nhờ cả nhé.	Giữa bạn bè, tin nhắn

Câu chúc theo từng người nhận, câu viết trên thiệp và câu trang trọng hơn có trong bài câu chúc tiếng Nhật. Muốn hiểu vì sao cùng một lời chào lại có bản dài, bản ngắn, xem bài kính ngữ tiếng Nhật.

Mẫu câu kể về Tết

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
お正月は実家に帰ります。	oshōgatsu wa jikka ni kaerimasu	Tết tôi về nhà bố mẹ.
初詣に行きましたか。	hatsumōde ni ikimashita ka	Bạn đi lễ đầu năm chưa?
おみくじで大吉が出ました。	omikuji de daikichi ga demashita	Tôi rút được quẻ đại cát.
おばあちゃんからお年玉をもらいました。	obāchan kara otoshidama o moraimashita	Tôi được bà lì xì.
大晦日に年越しそばを食べました。	ōmisoka ni toshikoshi soba o tabemashita	Đêm giao thừa tôi đã ăn soba.
ベトナムのお正月は旧暦です。	betonamu no oshōgatsu wa kyūreki desu	Tết Việt Nam theo âm lịch.

Câu cuối rất hữu ích khi đồng nghiệp người Nhật hỏi về Tết quê bạn. Âm lịch là 旧暦 (kyūreki), Tết âm lịch là 旧正月 (kyūshōgatsu).

So sánh nhanh Tết Nhật và Tết Việt

Tết Việt	Tết Nhật	Ghi chú
Lì xì	お年玉	Cũng cho trẻ em, bỏ trong phong bao ポチ袋.
Mâm cỗ, bánh chưng	おせち料理	Nấu sẵn trước Tết, mỗi món một lời chúc.
Đi lễ chùa, hái lộc	初詣, おみくじ	Đi đền Thần đạo hoặc chùa, rút quẻ.
Câu đối, cây nêu	門松, しめ飾り	Trang trí trước cổng để đón thần năm mới.
Chúc Tết tận nhà	年賀状	Người Nhật chúc qua thiệp nhiều hơn đến nhà.

Câu hỏi thường gặp

お正月 là gì?

お正月 là Tết năm mới của Nhật, chính thức là ba ngày đầu tháng 1, rộng hơn là cả tháng 1. Chữ お là tiền tố lịch sự, 正月 nghĩa gốc là "tháng giêng".

Người Nhật có ăn Tết âm lịch không?

Phần lớn người Nhật chỉ ăn Tết dương lịch. Một số khu phố người Hoa như ở Yokohama hay Kobe vẫn tổ chức lễ hội Tết âm lịch, nhưng đó là hoạt động của cộng đồng người Hoa.

Gặp người Nhật ngày 10/1 còn nói 明けましておめでとうございます không?

Trong 松の内 (thường đến 7/1) nói vẫn tự nhiên. Sau đó, nếu là lần đầu gặp trong năm, nhiều người chuyển sang 今年もよろしくお願いします。 cho gọn. Cả hai đều không bị coi là thất lễ.