Cách xưng hô trong tiếng Trung: gọi người lạ, đồng nghiệp và vợ chồng

Cách xưng hô tiếng Trung cơ bản xoay quanh ba đại từ: 我 (wǒ, tôi), 你 (nǐ, bạn) và 您 (nín, ngài, ông, bà). Khác tiếng Việt, người Trung không cần đổi đại từ theo tuổi: với người lớn tuổi, cấp trên hay khách hàng, bạn chỉ cần đổi 你 thành 您 là đủ lịch sự. Phần khó nằm ở cách gọi người khác. Tài xế được gọi là 师傅 (shīfu), chủ quán là 老板 (lǎobǎn). Đồng nghiệp lớn tuổi hơn là 王姐 (Wáng jiě, chị Vương), còn giám đốc là 王总 (Wáng zǒng, sếp Vương).

Bài này đi theo từng nhóm người bạn sẽ gặp: đại từ, người lạ ngoài đường, đồng nghiệp và cấp trên, vợ chồng, người yêu. Cuối bài là danh sách những cách gọi dễ gây phản cảm mà sách giáo khoa cũ vẫn dạy.

Đại từ xưng hô tiếng Trung

Đại từ tiếng Trung ít hơn tiếng Việt rất nhiều. Ngôi thứ nhất luôn là 我, dù bạn nói với em bé hay với chủ tịch. Số nhiều thêm đuôi 们 (men).

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa, khi nào dùng
我	wǒ	tôi, mình, tớ, em, anh (mọi tình huống)
你	nǐ	bạn, anh, chị, em (ngang hàng hoặc nhỏ hơn)
您	nín	ông, bà, anh chị (kính trọng, với người lớn tuổi, khách, cấp trên)
他	tā	anh ấy, ông ấy
她	tā	cô ấy, bà ấy
它	tā	nó (con vật, đồ vật)
我们	wǒmen	chúng tôi, chúng ta
咱们	zánmen	chúng ta (gồm cả người nghe, hay dùng ở miền Bắc)
你们	nǐmen	các bạn, các anh chị
他们	tāmen	họ (nam hoặc nhóm có nam)
她们	tāmen	họ (toàn nữ)
大家	dàjiā	mọi người
自己	zìjǐ	bản thân, tự mình

Ba chữ 他, 她, 它 đọc giống hệt nhau, chỉ khác khi viết. Nói chuyện thì người nghe dựa vào ngữ cảnh.

您 không có dạng số nhiều thường dùng. Muốn nói lịch sự với cả nhóm, người Trung nói 大家好 (dàjiā hǎo, chào mọi người) hoặc 各位 (gèwèi, quý vị), ví dụ 各位领导 (gèwèi lǐngdǎo, kính thưa các vị lãnh đạo).

Khi nào dùng 您, khi nào dùng 你

• Dùng 您: người lớn hơn mình khoảng một thế hệ, khách hàng, thầy cô, cấp trên, người lạ lớn tuổi, khi gọi điện cho cơ quan. Câu 您好 (nín hǎo) là lời chào an toàn nhất khi chưa biết người kia là ai.
• Dùng 你: bạn bè, người ngang tuổi, người nhỏ tuổi hơn, nhân viên quán khi bạn là khách. Người trẻ ở thành phố lớn cũng dùng 你 với nhau ngay từ lần đầu gặp.
• Miền Nam Trung Quốc và Đài Loan dùng 您 ít hơn miền Bắc. Ở Bắc Kinh, không dùng 您 với người lớn tuổi sẽ bị coi là thiếu lễ phép rõ hơn.

Cách gọi người lạ tiếng Trung

Đây là phần người học hay lúng túng nhất. Tiếng Trung hiện đại gọi người lạ theo nghề hoặc theo vai, không dùng đại từ như tiếng Việt kiểu “anh ơi”, “chị ơi”.

Tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa, khi nào dùng
师傅	shīfu	bác tài, thợ sửa, đầu bếp, người làm nghề tay chân (rất phổ biến, lịch sự)
老板	lǎobǎn	chủ quán, chủ tiệm, người bán hàng (khách gọi người bán)
老板娘	lǎobǎnniáng	bà chủ quán
服务员	fúwùyuán	nhân viên phục vụ (trung tính, ở nhiều nơi người ta chỉ nói 你好 để gọi)
美女	měinǚ	người đẹp: gọi cô gái trẻ, nhân viên nữ (thân mật, hơi suồng sã)
帅哥	shuàigē	anh đẹp trai: gọi chàng trai trẻ, nhân viên nam (thân mật)
小哥	xiǎogē	anh bạn trẻ: gọi shipper, nhân viên giao hàng
先生	xiānsheng	ông, anh (trang trọng, ở khách sạn, ngân hàng)
女士	nǚshì	bà, chị (trang trọng, thay cho 小姐 ở Đại lục)
阿姨	āyí	cô, dì: phụ nữ trung niên, cô giúp việc, cô lao công
叔叔	shūshu	chú: đàn ông trung niên (trẻ con hay dùng)
大爷	dàye	bác, ông: đàn ông lớn tuổi (miền Bắc)
奶奶	nǎinai	bà: phụ nữ lớn tuổi
小朋友	xiǎopéngyǒu	bé, cháu: gọi trẻ em
同学	tóngxué	bạn học: gọi sinh viên lạ trong trường
老师	lǎoshī	thầy, cô: gọi giáo viên, cũng dùng để gọi lịch sự người có chuyên môn

Gọi người lạ trong từng tình huống

• Lên taxi: 师傅，去火车站。 (shīfu, qù huǒchēzhàn, bác tài, cho tôi ra ga tàu).
• Ở quán ăn, chợ: 老板，这个多少钱？ (lǎobǎn, zhège duōshao qián, chủ quán ơi, cái này bao nhiêu tiền?). Người bán có thể không phải chủ, nhưng gọi 老板 vẫn khiến họ vui.
• Hỏi đường người trẻ: 你好，请问一下…… (nǐ hǎo, qǐngwèn yíxià, chào bạn, cho mình hỏi chút). Mở bằng 你好 hoặc 请问 là cách an toàn hơn mọi danh xưng.
• Hỏi người lớn tuổi: 阿姨，请问地铁站在哪儿？ (āyí, qǐngwèn dìtiězhàn zài nǎr, cô ơi, cho cháu hỏi ga tàu điện ngầm ở đâu?).
• Gọi nhân viên quán trẻ: 美女，点菜！ (měinǚ, diǎn cài, em ơi, gọi món!). Nếu thấy ngại, nói 你好，点菜。 cũng được.

Mua hàng online, người bán Taobao gọi khách là 亲 (qīn, bạn thân yêu). Đây là cách nói kiểu dịch vụ, bạn không cần dùng lại với người bán.

Xưng hô với đồng nghiệp và cấp trên

Ở công ty Trung Quốc, cách gọi phổ biến nhất là ghép họ với một chữ chỉ vai. Họ đứng trước, vai đứng sau, ngược với tiếng Việt.

Cách gọi	Pinyin	Nghĩa, dùng với ai
小王	Xiǎo Wáng	Vương nhỏ: đồng nghiệp trẻ hơn hoặc ngang tuổi, thân mật
老李	Lǎo Lǐ	Lý già: đồng nghiệp nam lớn tuổi, thân quen (không mang nghĩa chê già)
王姐	Wáng jiě	chị Vương: đồng nghiệp nữ lớn tuổi hơn
张哥	Zhāng gē	anh Trương: đồng nghiệp nam lớn tuổi hơn
王总	Wáng zǒng	sếp Vương: giám đốc, tổng giám đốc, chủ doanh nghiệp
李经理	Lǐ jīnglǐ	trưởng phòng Lý, quản lý Lý
张主任	Zhāng zhǔrèn	chủ nhiệm Trương: trưởng bộ phận, trưởng văn phòng
陈老师	Chén lǎoshī	thầy Trần: giáo viên, cũng dùng gọi người có chuyên môn trong ngành sáng tạo, y tế
领导	lǐngdǎo	lãnh đạo, sếp (gọi chung, không kèm họ)
同事	tóngshì	đồng nghiệp (từ chỉ, không dùng để gọi)

Cấp trên không gọi bằng tên riêng và không gọi trống bằng 你. Câu đúng: 王总，您现在有空吗？ (Wáng zǒng, nín xiànzài yǒu kòng ma, sếp Vương, bây giờ sếp có rảnh không ạ?).

Công ty nước ngoài hoặc công ty công nghệ có khi gọi nhau bằng tên tiếng Anh, ví dụ Linda，这个文件你看一下。. Nếu đồng nghiệp tự giới thiệu bằng tên tiếng Anh thì cứ gọi theo.

Khi chưa biết chức vụ chính xác, gọi lên một bậc là an toàn: phó giám đốc vẫn được gọi là 王总, phó phòng vẫn được gọi là 李经理. Gọi thấp chức danh dễ làm người ta phật lòng hơn gọi cao.

Từ vựng chức danh, phòng ban và lương thưởng có trong bài từ vựng công việc tiếng Trung.

Xưng hô vợ chồng tiếng Trung

Vợ chồng gọi nhau và giới thiệu nhau với người khác bằng những từ khác nhau. Bảng dưới chia theo mức trang trọng.

Cách gọi	Pinyin	Nghĩa, sắc thái
老公	lǎogōng	chồng, ông xã: phổ biến nhất, dùng để gọi trực tiếp và kể với bạn bè
老婆	lǎopo	vợ, bà xã: phổ biến nhất, thân mật
丈夫	zhàngfu	chồng: trang trọng, dùng khi khai giấy tờ, nói với người lạ
妻子	qīzi	vợ: trang trọng, văn viết
爱人	àiren	vợ hoặc chồng: cách nói của thế hệ lớn tuổi ở Đại lục
先生	xiānsheng	chồng (tôi, của chị): lịch sự, hay nghe ở Đài Loan, Hồng Kông và giới văn phòng
太太	tàitai	vợ: lịch sự, ví dụ 王太太 là bà Vương
媳妇	xífu	vợ: khẩu ngữ miền Bắc; nghĩa gốc là con dâu
亲爱的	qīn'ài de	anh yêu, em yêu: gọi trực tiếp
宝贝	bǎobèi	bảo bối, cục cưng: gọi người yêu hoặc con nhỏ
男朋友	nán péngyou	bạn trai, người yêu (nam)
女朋友	nǚ péngyou	bạn gái, người yêu (nữ)
对象	duìxiàng	người yêu, đối tượng hẹn hò nghiêm túc

• Giới thiệu chồng với đồng nghiệp: 这是我老公。 (zhè shì wǒ lǎogōng, đây là chồng tôi). Trong buổi tiệc trang trọng có thể nói 这是我先生。.
• Hỏi thăm vợ của người khác một cách lịch sự: 您太太好吗？ (nín tàitai hǎo ma, vợ anh khoẻ không?). Tránh nói 你老婆 với người không thân, nghe suồng sã.
• Khai thông tin: 配偶 (pèi'ǒu, người phối ngẫu) là từ in trên giấy tờ, không dùng để gọi.

Cách gọi bố mẹ, ông bà, anh chị em và họ nội ngoại có ở bài từ vựng gia đình tiếng Trung.

Những cách gọi dễ gây phản cảm

Nhiều từ trong giáo trình cũ hoặc phim cổ trang đã đổi nghĩa. Dùng nhầm có thể khiến người nghe khó chịu hoặc bật cười.

Cách gọi	Pinyin	Vì sao nên tránh, dùng gì thay
小姐	xiǎojiě	Ở Đại lục có thể bị hiểu là gái làm nghề nhạy cảm. Gọi nhân viên nữ bằng 美女, 你好 hoặc 服务员. Ở Đài Loan 小姐 vẫn bình thường.
同志	tóngzhì	Nghĩa cũ là đồng chí, nay giới trẻ hay dùng để chỉ người đồng tính. Chỉ còn dùng trong văn bản nhà nước.
老头	lǎotóu	Lão già: thiếu tôn trọng. Gọi 大爷 hoặc 爷爷.
老太婆	lǎotàipó	Mụ già: xúc phạm. Gọi 奶奶 hoặc 阿姨.
大妈	dàmā	Bác gái: không sai, nhưng nhiều phụ nữ trung niên không thích vì gợi hình ảnh già. Gọi 阿姨 an toàn hơn.
喂	wèi	Alô: chỉ dùng khi nghe điện thoại. Gọi người ngoài đường bằng 喂 nghe như quát.
你	nǐ	Với người lớn tuổi hoặc cấp trên ở miền Bắc, dùng 你 có thể bị coi là trống không. Dùng 您.

Gọi người đứng ngay cạnh bằng 他 hoặc 她 khi họ nghe được cũng kém lịch sự, giống như nói “ông kia” trước mặt người ta. Hãy gọi theo vai: 这位先生 (zhè wèi xiānsheng, vị này).

Lỗi người Việt hay mắc khi xưng hô tiếng Trung

1. Dịch thẳng “anh”, “chị” thành 哥哥, 姐姐 với người lạ. Ở Trung Quốc gọi 哥哥 với người không quen nghe rất ngọt, có khi bị hiểu là làm nũng. Với người lạ nên dùng vai như 师傅, 老板, hoặc chỉ cần 你好.
2. Đặt họ sau chức vụ như tiếng Việt: nói “经理王” là sai. Đúng là 王经理.
3. Dùng 您 với bạn thân. Nghe xa cách, đôi khi như mỉa. Bạn bè dùng 你.
4. Nghĩ rằng 老 là chê già. Trong 老李, 老王, chữ 老 thể hiện sự thân quen và quý trọng, gần nghĩa “ông bạn”.
5. Học từ phim cổ trang rồi dùng ngoài đời: 公子, 姑娘, 大人, 在下 chỉ hợp khi đùa vui.

Câu hỏi thường gặp

Tiếng Trung có phân biệt anh, chị, em như tiếng Việt không?

Có, nhưng chỉ trong gia đình hoặc khi đã thân. Trong câu nói, đại từ vẫn là 我 và 你. Muốn thân mật hơn, người Trung ghép họ với 哥 hoặc 姐, ví dụ 张哥, 王姐.

Gọi giáo viên tiếng Trung thế nào?

Họ cộng 老师: 李老师好 (Lǐ lǎoshī hǎo, em chào cô Lý). Không gọi giáo viên bằng tên riêng.

Người yêu gọi nhau là gì?

Phổ biến nhất là 亲爱的 và 宝贝. Nhiều cặp chưa cưới vẫn gọi nhau 老公, 老婆 cho vui.

Xưng hô trên Zalo, WeChat với khách Trung Quốc thế nào?

Mở đầu bằng 您好 cộng chức danh nếu biết, ví dụ 王总您好. Khi khách đã gọi bạn bằng tên hoặc 小 + họ thì bạn có thể chuyển sang 你.