24 tiết khí tiếng Trung (二十四节气): tên gọi, ngày và phong tục

24 tiết khí trong tiếng Trung là 二十四节气 (èrshísì jiéqì, nhị thập tứ tiết khí). Đây là cách chia một năm thành 24 mốc theo vị trí của Mặt Trời trên đường hoàng đạo, mỗi mốc cách nhau khoảng 15 ngày. Chuỗi tiết khí bắt đầu từ 立春 (lìchūn, Lập xuân) đầu tháng 2 và kết thúc ở 大寒 (dàhán, Đại hàn) cuối tháng 1. Vì tính theo Mặt Trời nên ngày của tiết khí trên lịch dương gần như cố định, chỉ xê dịch một hai ngày. Năm 2016, UNESCO đưa 24 tiết khí vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Bảng dưới có đủ 24 tiết khí kèm chữ Hán, pinyin, âm Hán Việt, nghĩa và ngày dương lịch gần đúng. Tiếp theo là bài vè giúp nhớ thứ tự, phong tục gắn với từng tiết và mẫu câu dùng trong đời sống.

Bảng 24 tiết khí tiếng Trung

Mùa xuân 春季

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa	Ngày gần đúng
立春	lìchūn	Lập xuân	bắt đầu mùa xuân	3 đến 5/2
雨水	yǔshuǐ	Vũ thủy	mưa bắt đầu nhiều	18 đến 20/2
惊蛰	jīngzhé	Kinh trập	sâu bọ thức giấc	5 đến 7/3
春分	chūnfēn	Xuân phân	giữa xuân, ngày đêm dài bằng nhau	20 đến 21/3
清明	qīngmíng	Thanh minh	trời trong sáng	4 đến 6/4
谷雨	gǔyǔ	Cốc vũ	mưa cho lúa	19 đến 21/4

Mùa hạ 夏季

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa	Ngày gần đúng
立夏	lìxià	Lập hạ	bắt đầu mùa hè	5 đến 7/5
小满	xiǎomǎn	Tiểu mãn	hạt lúa bắt đầu mẩy	20 đến 22/5
芒种	mángzhòng	Mang chủng	lúa có râu, mùa gieo trồng	5 đến 7/6
夏至	xiàzhì	Hạ chí	ngày dài nhất năm	21 đến 22/6
小暑	xiǎoshǔ	Tiểu thử	nóng vừa	6 đến 8/7
大暑	dàshǔ	Đại thử	nóng nhất	22 đến 24/7

Mùa thu 秋季

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa	Ngày gần đúng
立秋	lìqiū	Lập thu	bắt đầu mùa thu	7 đến 9/8
处暑	chǔshǔ	Xử thử	hết nóng	22 đến 24/8
白露	báilù	Bạch lộ	sương trắng	7 đến 9/9
秋分	qiūfēn	Thu phân	giữa thu, ngày đêm dài bằng nhau	22 đến 24/9
寒露	hánlù	Hàn lộ	sương lạnh	8 đến 9/10
霜降	shuāngjiàng	Sương giáng	sương muối xuống	23 đến 24/10

Mùa đông 冬季

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa	Ngày gần đúng
立冬	lìdōng	Lập đông	bắt đầu mùa đông	7 đến 8/11
小雪	xiǎoxuě	Tiểu tuyết	tuyết nhỏ	22 đến 23/11
大雪	dàxuě	Đại tuyết	tuyết lớn	6 đến 8/12
冬至	dōngzhì	Đông chí	đêm dài nhất năm	21 đến 23/12
小寒	xiǎohán	Tiểu hàn	rét vừa	5 đến 7/1
大寒	dàhán	Đại hàn	rét nhất	20 đến 21/1

Ngày trong bảng là khoảng dao động thường gặp, áp dụng theo giờ Bắc Kinh. Muốn biết chính xác năm nay tiết nào rơi vào ngày nào, xem lịch vạn niên hoặc lịch Trung Quốc in sẵn tiết khí.

Cách đọc tên tiết khí cho dễ nhớ

Tên tiết khí được ghép từ một nhóm chữ nhỏ. Biết nhóm chữ này là đoán được nghĩa gần hết bảng:

• 立 (lì, lập): bắt đầu. Có 4 tiết "lập": 立春, 立夏, 立秋, 立冬.
• 分 (fēn, phân): chia đôi, ngày đêm bằng nhau: 春分, 秋分.
• 至 (zhì, chí): đến cực điểm: 夏至 ngày dài nhất, 冬至 đêm dài nhất.
• 小 và 大 (xiǎo, dà, tiểu, đại): mức nhẹ và mức mạnh, xuất hiện theo cặp 小暑/大暑, 小雪/大雪, 小寒/大寒.
• 暑 (shǔ, thử): nóng. 寒 (hán, hàn): lạnh. 露 (lù, lộ): sương đọng. 霜 (shuāng, sương): sương muối.

Chú ý chữ 处 trong 处暑 đọc là chǔ (thanh 3), nghĩa là "dừng lại, kết thúc", không đọc chù như trong 到处 (dàochù). Chữ 种 trong 芒种 đọc zhòng (gieo trồng), không đọc zhǒng (giống, loại).

Bài vè thứ tự 24 tiết khí

Học sinh Trung Quốc thuộc thứ tự qua bài 节气歌 (jiéqì gē). Mỗi chữ là chữ đại diện của một tiết:

Câu	Pinyin	Ứng với
春雨惊春清谷天	chūn yǔ jīng chūn qīng gǔ tiān	立春, 雨水, 惊蛰, 春分, 清明, 谷雨
夏满芒夏暑相连	xià mǎn máng xià shǔ xiāng lián	立夏, 小满, 芒种, 夏至, 小暑, 大暑
秋处露秋寒霜降	qiū chǔ lù qiū hán shuāng jiàng	立秋, 处暑, 白露, 秋分, 寒露, 霜降
冬雪雪冬小大寒	dōng xuě xuě dōng xiǎo dà hán	立冬, 小雪, 大雪, 冬至, 小寒, 大寒

Mỗi câu 7 chữ ứng với 6 tiết. Có chữ chỉ để đủ vần (天 ở câu một, 相连 ở câu hai), có chỗ một chữ gánh hai tiết (暑 cho 小暑 và 大暑, 小大寒 cho 小寒 và 大寒), còn 霜降 giữ nguyên hai chữ.

Phong tục gắn với các tiết khí quen thuộc

立春: ăn bánh xuân

Miền Bắc Trung Quốc có tục 咬春 (yǎo chūn, cắn mùa xuân), ăn 春饼 (chūnbǐng, bánh xuân cuốn rau) hoặc 春卷 (chūnjuǎn, chả giò).

清明: tảo mộ và đạp thanh

清明 vừa là tiết khí vừa là ngày lễ. Người ta đi 扫墓 (sǎomù, tảo mộ) và 踏青 (tàqīng, đạp thanh, đi chơi ngoại ô). Tết Thanh minh của người Việt cũng xuất phát từ tiết này.

立秋: vỗ béo mùa thu

Ở phía Bắc có câu 贴秋膘 (tiē qiū biāo), ăn thịt để bù sức sau mùa hè nóng. Từ 立秋 là cách nhiều người dùng để nói "đã sang thu", dù trời thường vẫn nóng.

冬至: sủi cảo và bánh trôi

Câu quen thuộc là 冬至饺子夏至面 (dōngzhì jiǎozi xiàzhì miàn, Đông chí ăn sủi cảo, Hạ chí ăn mì). Miền Nam Trung Quốc thì ăn 汤圆 (tāngyuán, bánh trôi nước).

三伏天: những ngày nóng nhất

三伏天 (sānfú tiān, tam phục) là quãng nóng nhất, rơi vào khoảng 小暑 đến 处暑. Mùa đông có quãng tương ứng gọi là 数九 (shǔ jiǔ), đếm 9 lần 9 ngày từ 冬至.

Ngoài 24 tiết khí, nhiều ngày lễ Trung Quốc tính theo âm lịch. Xem từ vựng Tết Trung thu ở bài từ vựng Trung thu tiếng Trung.

Mẫu câu với tiết khí

Câu	Pinyin	Nghĩa
今天是立秋。	Jīntiān shì lìqiū.	Hôm nay là Lập thu.
立秋以后，天气慢慢凉快了。	Lìqiū yǐhòu, tiānqì mànmàn liángkuai le.	Sau Lập thu, trời dần mát.
冬至那天我们吃饺子。	Dōngzhì nà tiān wǒmen chī jiǎozi.	Ngày Đông chí chúng tôi ăn sủi cảo.
夏至是一年中白天最长的一天。	Xiàzhì shì yì nián zhōng báitiān zuì cháng de yì tiān.	Hạ chí là ngày có ban ngày dài nhất năm.
清明节你回老家吗？	Qīngmíng jié nǐ huí lǎojiā ma?	Tết Thanh minh bạn có về quê không?
下一个节气是什么？	Xià yí ge jiéqì shì shénme?	Tiết khí tiếp theo là gì?

Muốn tả thời tiết từng mùa chi tiết hơn, như mưa phùn, nồm ẩm, nắng gắt, xem bài từ vựng thời tiết tiếng Trung.

Lỗi người Việt hay gặp

• Tưởng tiết khí tính theo âm lịch. Tiết khí theo Mặt Trời nên ngày dương lịch gần như cố định, còn ngày âm lịch thì xê dịch nhiều mỗi năm.
• Đọc 节 thành jiè. Đúng là 节 jié, thanh 2; 节气 đọc jiéqì.
• Nhầm 小暑 với 小署. Chữ nóng là 暑, có bộ nhật 日 ở trên.
• Dịch 立秋 là "thu đến rồi, trời mát". Ở cả Việt Nam và Trung Quốc, Lập thu đầu tháng 8 vẫn rất nóng; người Trung gọi đợt nóng sau Lập thu là 秋老虎 (qiū lǎohǔ, hổ mùa thu).

Câu hỏi thường gặp

立秋 là gì?

立秋 (lìqiū, Lập thu) là tiết khí thứ 13, rơi vào khoảng 7 đến 9/8 dương lịch, đánh dấu bắt đầu mùa thu theo lịch tiết khí.

Tiết khí tiếng Trung là gì?

Là 节气 (jiéqì). Cả hệ thống 24 tiết gọi là 二十四节气 (èrshísì jiéqì).

Tiết khí nào là ngày lễ?

Phổ biến nhất là 清明, cũng là ngày nghỉ lễ chính thức ở Trung Quốc. 冬至 không phải ngày nghỉ nhưng nhiều gia đình vẫn ăn mừng.

Người Việt có dùng 24 tiết khí không?

Có. Lịch Việt in đủ 24 tiết khí với tên Hán Việt như Lập xuân, Thanh minh, Đông chí, và nhà nông từng dựa vào đó để tính mùa vụ.