Phân biệt 本来 và 原来 trong tiếng Trung: hoá ra và lẽ ra

本来 (běnlái) và 原来 (yuánlái) giống nhau ở một nghĩa: "lúc đầu, trước đây, vốn dĩ". Khi nói chuyện cũ đã thay đổi, hai từ thường thay nhau được: 这件衣服本来是白色的。 và 这件衣服原来是白色的。 (Zhè jiàn yīfu běnlái / yuánlái shì báisè de, "Cái áo này lúc đầu màu trắng"). Mỗi từ còn một nghĩa riêng mà từ kia không có. 原来 nghĩa là hoá ra, khi bạn vừa phát hiện ra điều gì: 原来是你！ (Yuánlái shì nǐ!, "Hoá ra là bạn!"). 本来 nghĩa là lẽ ra, đương nhiên phải, khi nói về lẽ thường: 你本来就应该告诉我。 (Nǐ běnlái jiù yīnggāi gàosu wǒ, "Lẽ ra bạn phải nói với tôi từ đầu").

Bài này đi lần lượt qua nghĩa chung, hai nghĩa riêng, cách dùng làm định ngữ trước danh từ, bảng câu đúng và sai, rồi kết thúc bằng 10 câu bài tập có đáp án.

Bảng so sánh nhanh 本来 và 原来

Cách dùng	本来 (běnlái)	原来 (yuánlái)
Lúc đầu, trước đây (nay đã khác)	Được	Được
Hoá ra (vừa phát hiện)	Không	Được
Lẽ ra, đương nhiên (theo lẽ thường)	Được	Không
Định ngữ: cái vốn có, bản chất gốc	Được: 本来的颜色	Được nhưng ít dùng
Định ngữ: cái cũ, cái trước kia đã bị thay	Hiếm	Được: 原来的地址
Đứng trước hoặc sau chủ ngữ	Được	Được

Âm Hán Việt giúp nhớ khá tốt. 本来 là "bản lai": cái gốc vốn có từ đầu. 原来 là "nguyên lai": trạng thái ban đầu trước khi đổi. Từ "nguyên" ở đây giống trong "nguyên trạng", "nguyên bản".

Nghĩa chung: lúc đầu, trước đây

Ở nghĩa này, cả hai đều là phó từ (hoặc tính từ) chỉ thời điểm trước, và câu thường có vế sau cho biết tình hình đã đổi. Vế sau hay bắt đầu bằng 后来 (hòulái, sau đó), 现在 (xiànzài, bây giờ) hoặc 但是 (dànshì, nhưng).

Câu tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa
我本来想去，后来下雨了。	Wǒ běnlái xiǎng qù, hòulái xià yǔ le.	Lúc đầu tôi định đi, sau đó trời mưa.
我原来想去，后来下雨了。	Wǒ yuánlái xiǎng qù, hòulái xià yǔ le.	Như câu trên, nghĩa không đổi.
他原来是老师，现在开公司了。	Tā yuánlái shì lǎoshī, xiànzài kāi gōngsī le.	Trước đây anh ấy là giáo viên, giờ mở công ty rồi.
她本来不喜欢吃辣的。	Tā běnlái bù xǐhuan chī là de.	Lúc đầu cô ấy không thích ăn cay.
本来我们打算周末去爬山。	Běnlái wǒmen dǎsuàn zhōumò qù páshān.	Ban đầu chúng tôi định cuối tuần đi leo núi.

Vị trí khá tự do: 我本来想去 và 本来我想去 đều đúng, 原来 cũng vậy. Đặt từ lên đầu câu làm phần "lúc đầu" nổi hơn một chút. Người bản ngữ thường dùng 本来 khi nói về dự định của chính mình (định đi, định mua) và dùng 原来 khi kể sự thay đổi của người hoặc vật (nghề cũ, chỗ ở cũ), dù hai từ hoán đổi vẫn đúng.

Nghĩa riêng của 原来: hoá ra

原来 dùng khi người nói vừa biết ra sự thật mà trước đó chưa biết. Câu thường có giọng ngạc nhiên hoặc vỡ lẽ, cuối câu hay có 啊 (a) hoặc 呢. Ở nghĩa này 本来 không thay được.

Câu tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa
原来你在这儿！	Yuánlái nǐ zài zhèr!	Hoá ra bạn ở đây!
原来他是你哥哥啊。	Yuánlái tā shì nǐ gēge a.	Hoá ra anh ấy là anh trai bạn.
原来如此。	Yuánlái rúcǐ.	Thì ra là vậy.
怪不得这么冷，原来下雪了。	Guàibude zhème lěng, yuánlái xià xuě le.	Thảo nào lạnh thế, hoá ra tuyết rơi.
我以为他生气了，原来他只是累了。	Wǒ yǐwéi tā shēngqì le, yuánlái tā zhǐshì lèi le.	Tôi tưởng anh ấy giận, hoá ra chỉ là mệt.

Hai từ hay đi cùng 原来 ở nghĩa này là 怪不得 (guàibude) và 难怪 (nánguài), đều nghĩa "thảo nào". Còn 我以为 (wǒ yǐwéi, tôi tưởng) đi trước, 原来 đi sau, tạo khuôn "tưởng là A, hoá ra B".

Nghĩa riêng của 本来: lẽ ra, đương nhiên

本来 có thể chỉ điều đúng theo lẽ thường, đúng từ bản chất. Ở nghĩa này nó hay đứng trước 就 (jiù) hoặc 应该 (yīnggāi, nên, phải). 原来 không dùng được ở đây.

Câu tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa
学生本来就应该好好学习。	Xuéshēng běnlái jiù yīnggāi hǎohāo xuéxí.	Học sinh thì đương nhiên phải học hành chăm chỉ.
这件事本来就不是你的错。	Zhè jiàn shì běnlái jiù bú shì nǐ de cuò.	Chuyện này vốn dĩ đâu phải lỗi của bạn.
你本来不用来的。	Nǐ běnlái búyòng lái de.	Lẽ ra bạn không cần đến đâu.
本来嘛，他还是个孩子。	Běnlái ma, tā háishi ge háizi.	Thì đấy, nó vẫn còn là đứa trẻ mà.

Câu 本来就是 (běnlái jiù shì, "vốn là thế mà") rất hay gặp khi đồng ý mạnh với ai đó. Nếu thay bằng 原来就是, câu nghe sai ngay với người Trung Quốc.

Làm định ngữ trước danh từ: 本来的 và 原来的

Cả hai đều đứng trước danh từ được với 的, nhưng nghĩa nghiêng khác nhau.

• 原来的 + danh từ: cái cũ, cái trước kia, nay đã đổi sang cái khác. Ví dụ: 原来的地址 (yuánlái de dìzhǐ, địa chỉ cũ), 原来的计划 (yuánlái de jìhuà, kế hoạch ban đầu), 我们还住在原来的地方。 (Wǒmen hái zhù zài yuánlái de dìfang, "Chúng tôi vẫn ở chỗ cũ").
• 本来的 + danh từ: cái vốn có, bản chất gốc của sự vật. Ví dụ: 本来的颜色 (běnlái de yánsè, màu vốn có), 本来的意思 (běnlái de yìsi, nghĩa gốc), thành ngữ 本来面目 (běnlái miànmù, bộ mặt thật).

Khi nói "giáo viên cũ", "điện thoại cũ", "công ty cũ" (đã đổi người, đổi máy, đổi việc), hãy dùng 原来的: 原来的老师, 原来的公司. Câu 本来的公司 nghe lạ. Có một chỗ hai từ gặp nhau: 本来的意思 và 原来的意思 đều dùng được, nhưng cụm thứ nhất thiên về "nghĩa gốc của từ", cụm thứ hai thiên về "ý định lúc đầu".

Bảng câu đúng và câu sai

Câu	Đúng hay sai	Lý do
原来是你啊！	Đúng	Phát hiện bất ngờ, dùng 原来.
本来是你啊！	Sai	本来 không mang nghĩa "hoá ra".
你本来就应该早点儿说。	Đúng	Lẽ thường, dùng 本来就应该.
你原来就应该早点儿说。	Sai	原来 không mang nghĩa "lẽ ra".
我换了手机，原来的号码不用了。	Đúng	Số cũ đã bị thay, dùng 原来的.
我本来想买，后来觉得太贵了。	Đúng	Nghĩa chung "lúc đầu", 原来 cũng được.
怪不得他会说中文，原来他在北京住过。	Đúng	Khuôn 怪不得... 原来...
怪不得他会说中文，本来他在北京住过。	Sai	Sau 怪不得 cần nghĩa "hoá ra".

Lỗi người Việt hay mắc

• Dịch máy móc "vốn dĩ" thành 原来. Câu "vốn dĩ là lỗi của anh" mang nghĩa lẽ thường, phải dùng 本来: 本来就是你的错。
• Dùng 本来 cho câu "thì ra". Tiếng Việt "thì ra", "hoá ra", "té ra" đều ứng với 原来. Gặp ba chữ này, bạn chọn 原来 là an toàn.
• Quên vế thay đổi. Ở nghĩa "lúc đầu", câu chỉ có một vế như 我本来想去 nghe lửng. Người nghe sẽ chờ vế "nhưng sau đó". Thêm 后来, 可是 hoặc 但是 cho đủ ý.
• Nói 本来的公司 khi muốn nói "công ty cũ". Cái cũ đã bị thay dùng 原来的, hoặc dùng 以前的公司 (yǐqián de gōngsī) cho tự nhiên.

Mẹo nhớ

Nhớ theo câu cửa miệng: 原来如此 (thì ra là vậy) và 本来就是 (vốn là thế mà). Câu thứ nhất là ngạc nhiên vỡ lẽ, câu thứ hai là khẳng định lẽ thường. Gặp câu mới, bạn thử thay "thì ra" vào: hợp nghĩa thì chọn 原来. Thử thay "lẽ ra, đương nhiên": hợp thì chọn 本来. Nếu chỉ hợp "lúc đầu", hai từ đều được.

Muốn ôn thêm vị trí phó từ trong câu tiếng Trung, xem bài phó từ tiếng Trung. Một cặp từ chỉ thời gian khác cũng hay bị nhầm là 刚 và 刚才, có trong bài phân biệt 刚 và 刚才.

Bài tập phân biệt 本来 và 原来

Điền 本来, 原来 hoặc "cả hai đều được" vào chỗ trống.

1. ___ 是你！我还以为是小王。
2. 我 ___ 打算坐飞机，后来改坐火车了。
3. 孩子 ___ 就应该多运动。
4. 他搬家了，___ 的房子卖了。
5. 怪不得她这么高兴，___ 她考上大学了。
6. 这些衣服 ___ 的颜色是红色，洗了以后变成粉色了。
7. 你 ___ 不用买礼物的。
8. 他 ___ 在银行工作，现在当老师了。
9. 我以为门锁了，___ 门是开着的。
10. 这个词 ___ 的意思是什么？

Đáp án:

1. 原来 (phát hiện bất ngờ).
2. Cả hai đều được (dự định lúc đầu, sau đó đổi).
3. 本来 (lẽ thường, có 就应该).
4. 原来 (ngôi nhà cũ đã bán).
5. 原来 (sau 怪不得).
6. 本来 hợp hơn (màu vốn có của vải); 原来 cũng chấp nhận được vì màu đã đổi.
7. 本来 (lẽ ra không cần).
8. Cả hai đều được (nghề trước đây).
9. 原来 (khuôn 我以为... 原来...).
10. 本来 (nghĩa gốc của từ); 原来 cũng được nếu hỏi nghĩa ban đầu trước khi đổi.

Câu hỏi thường gặp

本来 nghĩa là gì?

本来 (běnlái) có hai nghĩa chính: "lúc đầu, ban đầu" (我本来想去, lúc đầu tôi định đi) và "lẽ ra, đương nhiên" (本来就应该, đương nhiên phải). Khi đứng trước danh từ, 本来的 chỉ cái vốn có, như 本来的颜色 (màu vốn có).

原来 nghĩa là gì?

原来 (yuánlái) nghĩa là "lúc đầu, trước đây" và "hoá ra, thì ra". Trước danh từ, 原来的 chỉ cái cũ đã được thay: 原来的电话号码 là số điện thoại cũ.

原来如此 dùng khi nào?

Dùng khi ai đó vừa giải thích xong và bạn hiểu ra, tương đương "à, thì ra là vậy". Câu này mang sắc thái hơi trang trọng; nói với bạn bè có thể dùng 原来是这样啊 (yuánlái shì zhèyàng a).

本来 và 原来 có dùng với 是 được không?

Được. 他本来是医生 và 他原来是医生 đều nghĩa "trước đây anh ấy là bác sĩ". Riêng câu 原来他是医生啊 với giọng ngạc nhiên thì nghĩa là "hoá ra anh ấy là bác sĩ", lúc này không thay bằng 本来 được.