Ngữ pháp 거나 trong tiếng Hàn: nói "hoặc" giữa hai hành động

Ngữ pháp 거나 gắn vào gốc động từ hoặc tính từ để nói "hoặc": chọn một trong hai việc, hai trạng thái. Công thức là V/A + 거나, không phụ thuộc batchim. Ví dụ: 주말에 영화를 보거나 책을 읽어요. (jumare yeonghwareul bogeona chaegeul ilgeoyo, "Cuối tuần tôi xem phim hoặc đọc sách"), 피곤하거나 아프면 쉬세요. (pigonhageona apeumyeon swiseyo, "Mệt hoặc ốm thì hãy nghỉ"). Với danh từ, tiếng Hàn dùng (이)나 thay cho 거나: 커피나 차 (cà phê hoặc trà).

Bảng công thức

Mẫu	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Hoặc (hai hành động)	V + 거나	보거나 읽어요	xem hoặc đọc
Hoặc (hai trạng thái)	A + 거나	덥거나 추워요	nóng hoặc lạnh
Việc đã qua	V/A + 았/었거나	갔거나	đã đi hoặc
Danh từ làm vị ngữ	N + (이)거나	2번이거나	là số 2 hoặc
Danh từ thường	N + (이)나	빵이나 밥	bánh mì hoặc cơm
Nêu ví dụ	V + 거나 하다	음악을 듣거나 해요	nghe nhạc hay gì đó
Bất kể có hay không	V + 거나 말거나	오거나 말거나	đến hay không cũng vậy

Cách chia 거나

거나 bắt đầu bằng phụ âm ㄱ, nên bạn chỉ cần bỏ 다 rồi gắn 거나. Gốc có batchim hay không đều như nhau, và các bất quy tắc ㄷ, ㅂ, 르 không xảy ra vì những bất quy tắc này chỉ biến đổi khi đứng trước nguyên âm.

Từ gốc	Loại	+ 거나	Ghi chú
가다	động từ	가거나
먹다	động từ	먹거나	có batchim, vẫn là 거나
듣다	động từ	듣거나	không đổi ㄷ thành ㄹ
만들다	động từ	만들거나	giữ ㄹ
운동하다	động từ	운동하거나
춥다	tính từ	춥거나	không đổi ㅂ thành 우
바쁘다	tính từ	바쁘거나
학생이다	danh từ + 이다	학생이거나	có batchim, giữ 이
의사이다	danh từ + 이다	의사거나	không batchim, 이 thường lược
먹었다	quá khứ	먹었거나

Bảng các bất quy tắc và trường hợp chúng xảy ra có ở bài 7 bất quy tắc tiếng Hàn.

Các cách dùng 거나

1. Hoặc giữa hai hành động

Thì của câu nằm ở động từ cuối, động từ đứng trước 거나 để nguyên gốc.

• 저녁에는 음악을 듣거나 산책을 해요. (jeonyeogeneun eumageul deutgeona sanchaegeul haeyo, "Buổi tối tôi nghe nhạc hoặc đi dạo").
• 어제는 집에서 자거나 게임을 했어요. (eojeneun jibeseo jageona geimeul haesseoyo, "Hôm qua tôi ở nhà ngủ hoặc chơi game").

2. Hoặc giữa hai điều kiện

Hay đi với (으)면 ở vế sau: "nếu A hoặc B thì…". Xem thêm bài ngữ pháp (으)면.

• 날씨가 덥거나 비가 오면 집에 있어요. (nalssiga deopgeona biga omyeon jibe isseoyo, "Trời nóng hoặc mưa thì tôi ở nhà").
• 질문이 있거나 모르는 단어가 있으면 말하세요. (jilmuni itgeona moreuneun daneoga isseumyeon malhaseyo, "Có câu hỏi hoặc có từ không biết thì hãy nói nhé").

3. 거나 하다: nêu một ví dụ, ngụ ý còn việc khác

Khi chỉ muốn nêu vài việc tiêu biểu chứ không liệt kê hết, người Hàn kết thúc bằng 거나 하다. Tiếng Việt dịch là "hay gì đó", "chẳng hạn".

• 심심하면 음악을 듣거나 해요. (simsimhamyeon eumageul deutgeona haeyo, "Buồn chán thì tôi nghe nhạc hay gì đó").
• 주말에는 늦잠을 자거나 청소를 하거나 해요. (jumareneun neutjameul jageona cheongsoreul hageona haeyo, "Cuối tuần tôi ngủ nướng, dọn nhà, mấy việc vậy").

4. 거나 말거나: dù có hay không cũng mặc

Ghép động từ với 말다 (thôi, không làm) để nói "làm hay không làm cũng vậy". Mẫu này mang sắc thái thờ ơ, bất cần. Nói về người khác có thể nghe hơi gắt.

• 네가 믿거나 말거나 그건 사실이야. (nega mitgeona malgeona geugeon sasiriya, "Cậu tin hay không thì đó vẫn là sự thật").
• 비가 오거나 말거나 나는 갈 거예요. (biga ogeona malgeona naneun gal geoyeyo, "Mưa hay không tôi vẫn đi").

Cụm 믿거나 말거나 (mitgeona malgeona) còn đứng riêng như câu cửa miệng "tin hay không tùy bạn".

5. A거나 B거나: A hay B đều được

Lặp 거나 ở cả hai vế, thường theo sau là 상관없어요 (không sao) hoặc 다 괜찮아요 (đều được).

• 비싸거나 싸거나 상관없어요. (bissageona ssageona sanggwaneopseoyo, "Đắt hay rẻ cũng không sao").
• 크거나 작거나 다 괜찮아요. (keugeona jakgeona da gwaenchanayo, "To hay nhỏ đều được").

Phân biệt 거나 với (이)나, 고, 든지 và 아니면

Lỗi phổ biến nhất là dùng 거나 giữa hai danh từ. Bảng dưới gom các cách nói "hoặc", "và", "hay là" để bạn chọn đúng:

Mẫu	Đứng sau	Nghĩa	Ví dụ
거나	Động từ, tính từ	Hoặc, chọn một	보거나 읽어요
(이)나	Danh từ	Hoặc, chọn một	빵이나 밥을 먹어요
(이)거나	Danh từ làm vị ngữ	Là A hoặc là B	정답은 2번이거나 4번이에요
고	Động từ, tính từ	Và, làm cả hai	보고 읽어요
든지	Động từ, tính từ, danh từ	Cái nào cũng được, bất kể	가든지 말든지
아니면	Đầu vế sau	Hay là, hỏi để chọn	커피 마실래요, 아니면 차 마실래요?

Vài điểm cần nhớ:

• Danh từ có batchim dùng 이나, không batchim dùng 나: 빵이나 밥 (ppangina bap, "bánh mì hoặc cơm"), 커피나 차 (keopina cha, "cà phê hoặc trà"). Phần nối danh từ bằng "và" có ở bài 하고, 와/과 và (이)랑.
• 거나 chỉ chọn một, còn 고 là làm cả hai. 밥을 먹고 이를 닦아요. (bapeul meokgo ireul dakkayo, "Ăn cơm rồi đánh răng") không thể thay bằng 거나. Mẫu 고 có ở bài nối câu bằng 고.
• 든지 gần nghĩa với 거나 nhưng nhấn mạnh "cái nào cũng được". 거나 말거나 và 든지 말든지 có thể thay cho nhau.
• Khi hỏi để người nghe chọn một trong hai, dùng 아니면 giữa hai câu hỏi.

Ví dụ: kể sở thích cuối tuần

Câu hỏi về cuối tuần là chỗ 거나 xuất hiện nhiều nhất trong hội thoại sơ cấp:

• A: 주말에 보통 뭐 해요? (jumare botong mwo haeyo, "Cuối tuần bạn thường làm gì?").
• B: 집에서 드라마를 보거나 요리를 해요. (jibeseo deuramareul bogeona yorireul haeyo, "Tôi ở nhà xem phim truyền hình hoặc nấu ăn").
• A: 밖에는 안 나가요? (bakkeneun an nagayo, "Bạn không ra ngoài à?").
• B: 날씨가 좋으면 자전거를 타거나 산책을 하거나 해요. (nalssiga joeumyeon jajeongeoreul tageona sanchaegeul hageona haeyo, "Trời đẹp thì tôi đạp xe, đi dạo, mấy việc vậy").
• A: 저는 친구를 만나거나 카페에서 공부해요. (jeoneun chingureul mannageona kapeeseo gongbuhaeyo, "Còn tôi thì gặp bạn hoặc học ở quán cà phê").

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 커피거나 차를 마셔요 → ✓ 커피나 차를 마셔요. Hai danh từ làm tân ngữ thì dùng (이)나.
• ✗ 음악을 들거나 → ✓ 음악을 듣거나. 거나 bắt đầu bằng phụ âm nên 듣다 giữ nguyên ㄷ.
• ✗ 추워거나 → ✓ 춥거나. Không chia 아/어 trước 거나.
• ✗ 영화를 봤거나 책을 읽었어요 khi kể chuyện hôm qua → ✓ 영화를 보거나 책을 읽었어요. Thì quá khứ chỉ cần ở động từ cuối.
• ✗ 밥을 먹거나 이를 닦아요 khi làm cả hai việc → ✓ 밥을 먹고 이를 닦아요.

Bài tập nhỏ

Điền 거나, (이)나 hoặc 고 vào chỗ trống:

Câu	Đề bài
1	주말에 친구를 (만나다) ___ 집에서 쉬어요.
2	아침에 빵(___) 밥을 먹어요.
3	날씨가 (춥다) ___ 비가 오면 택시를 타요.
4	심심하면 게임을 (하다) ___ 해요.
5	숙제를 (하다) ___ 잤어요. (làm xong bài tập rồi ngủ)
6	네가 (오다) ___ 말거나 나는 상관없어.

Đáp án:

1. 주말에 친구를 만나거나 집에서 쉬어요.
2. 아침에 빵이나 밥을 먹어요.
3. 날씨가 춥거나 비가 오면 택시를 타요.
4. 심심하면 게임을 하거나 해요.
5. 숙제를 하고 잤어요. (làm cả hai việc nên dùng 고)
6. 네가 오거나 말거나 나는 상관없어.

Câu hỏi thường gặp

거나 và 든지 khác nhau thế nào?

Cả hai đều nói "hoặc". 거나 trung tính, dùng để liệt kê lựa chọn. 든지 nghiêng về "cái nào cũng được, tùy bạn": 먹든지 말든지 마음대로 하세요. (meokdeunji maldeunji maeumdaero haseyo, "Ăn hay không tùy bạn").

(이)나 còn nghĩa nào khác ngoài "hoặc"?

Có. Sau con số, (이)나 nghĩa là "tận, những": 세 시간이나 기다렸어요. (se siganina gidaryeosseoyo, "Tôi đợi tận ba tiếng"). Khi rủ rê, nó mang nghĩa "hay là… đi": 커피나 마실까요? (keopina masilkkayo, "Hay mình uống cà phê nhé?")

Có thể nối ba việc bằng 거나 không?

Được. Lặp 거나 sau mỗi động từ trừ động từ cuối: 책을 읽거나 영화를 보거나 산책해요. (chaegeul ilgeona yeonghwareul bogeona sanchaekaeyo, "Tôi đọc sách, xem phim hoặc đi dạo").

거나 có dùng trong văn viết không?

Có. 거나 dùng được trong cả văn nói và văn viết, kể cả bài viết TOPIK. Trong văn nói thân mật, người Hàn đôi khi rút thành 건: 믿건 말건.