Ngữ pháp てもいい trong tiếng Nhật: xin phép, cấm và "không cần"

Muốn nói "được phép làm" trong tiếng Nhật, dùng thể て + もいいです; xin phép thì thêm か: てもいいですか. Ngược lại, cấm làm là てはいけません (văn nói: ちゃだめ), còn không cần làm là なくてもいいです. Ví dụ: ここに座ってもいいですか。 (koko ni suwatte mo ii desu ka, "tôi ngồi đây được không?"), ここでたばこを吸ってはいけません。 (koko de tabako o sutte wa ikemasen, "không được hút thuốc ở đây").

Bảng công thức

Muốn nói	Công thức	Ví dụ	Cách đọc
Được phép	V て + もいいです	写真を撮ってもいいです。	shashin o totte mo ii desu
Xin phép	V て + もいいですか	窓を開けてもいいですか。	mado o akete mo ii desu ka
Xin phép lịch sự hơn	V て + もよろしいでしょうか	明日、休んでもよろしいでしょうか。	ashita, yasunde mo yoroshii deshō ka
Cấm	V て + はいけません	ここに入ってはいけません。	koko ni haitte wa ikemasen
Cấm (văn nói)	V ちゃ / じゃ + だめ	触っちゃだめ。	sawatcha dame
Không cần	V ない → なくてもいいです	急がなくてもいいです。	isoganakute mo ii desu

Mọi dạng đều dựa trên thể て. Chia sai thể て là sai cả câu, nên nếu chưa chắc, ôn lại bài đó trước.

てもいい: được phép, làm cũng được

Câu khẳng định てもいいです là lời đồng ý hoặc nói rằng một lựa chọn chấp nhận được.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
この部屋を使ってもいいですよ。	kono heya o tsukatte mo ii desu yo	Bạn dùng phòng này cũng được.
鉛筆で書いてもいいです。	enpitsu de kaite mo ii desu	Viết bằng bút chì cũng được.
疲れたら、休んでもいいよ。	tsukaretara, yasunde mo ii yo	Mệt thì nghỉ cũng được.

Tính từ và danh từ cũng ghép được: 少し高くてもいいです。 (sukoshi takakute mo ii desu, "đắt một chút cũng được"), 明日でもいいですか。 (ashita de mo ii desu ka, "để mai được không?").

てもいいですか: cách xin phép

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
トイレに行ってもいいですか。	toire ni itte mo ii desu ka	Tôi đi vệ sinh được không?
この本を借りてもいいですか。	kono hon o karite mo ii desu ka	Tôi mượn cuốn sách này được không?
ここで写真を撮ってもいいですか。	koko de shashin o totte mo ii desu ka	Ở đây chụp ảnh được không?
エアコンをつけてもいい？	eakon o tsukete mo ii?	Bật điều hoà được không?

Cách trả lời

Ý	Câu trả lời	Cách đọc
Đồng ý	はい、どうぞ。	hai, dōzo
Đồng ý (thân mật hơn)	いいですよ。	ii desu yo
Từ chối khéo	すみません、ちょっと…。	sumimasen, chotto…
Từ chối có lý do	すみません、ここは禁止なんです。	sumimasen, koko wa kinshi nan desu

Người Nhật ít khi đáp いいえ、いけません thẳng thừng, nhất là với khách hay cấp trên. すみません、ちょっと… bỏ lửng là cách từ chối phổ biến nhất.

Xin phép lịch sự hơn

Ở công ty hoặc với người lớn tuổi, đổi いいですか thành よろしいでしょうか: 少しお時間をいただいてもよろしいでしょうか。 (sukoshi o-jikan o itadaite mo yoroshii deshō ka, "cho tôi xin ít phút được không ạ"). Câu hỏi ても大丈夫ですか (daijōbu desu ka) cũng hay dùng, nhẹ nhàng và ít trang trọng hơn. Cách xưng hô, kính ngữ ở nơi làm việc xem thêm bài kính ngữ tiếng Nhật.

てはいけない và ちゃだめ: không được làm

てはいけません là lệnh cấm, thường gặp trong nội quy, lời thầy cô, cha mẹ.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
美術館の中で写真を撮ってはいけません。	bijutsukan no naka de shashin o totte wa ikemasen	Không được chụp ảnh trong bảo tàng.
授業中に携帯を使ってはいけません。	jugyōchū ni keitai o tsukatte wa ikemasen	Không được dùng điện thoại trong giờ học.
ここに車を止めてはいけない。	koko ni kuruma o tomete wa ikenai	Không được đỗ xe ở đây.

Trong văn nói, ては rút thành ちゃ, では rút thành じゃ. Thay いけない bằng だめ thì giọng còn suồng sã hơn, hay nghe khi người lớn dặn trẻ con.

Đầy đủ	Rút gọn	Cách đọc	Nghĩa
食べてはいけない	食べちゃだめ	tabecha dame	không được ăn
見てはいけない	見ちゃだめ	micha dame	không được xem
触ってはいけない	触っちゃだめ	sawatcha dame	không được chạm
飲んではいけない	飲んじゃだめ	nonja dame	không được uống
遊んではいけない	遊んじゃだめ	asonja dame	không được chơi

なくてもいい: không cần làm

Lấy thể ない, bỏ い, thêm くてもいい. Mẫu này trả lời cho câu hỏi "có phải làm không".

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
急がなくてもいいですよ。	isoganakute mo ii desu yo	Không cần vội đâu.
全部食べなくてもいいです。	zenbu tabenakute mo ii desu	Không cần ăn hết.
靴を脱がなければなりませんか。	kutsu o nuganakereba narimasen ka	Có phải cởi giày không?
いいえ、脱がなくてもいいです。	iie, nuganakute mo ii desu	Không, không cần cởi.

Phân biệt 5 mẫu dễ lẫn

Mẫu	Nghĩa	Ví dụ
てもいい	được phép	帰ってもいいです。
てはいけない	không được (cấm)	帰ってはいけません。
ないでください	xin đừng (nhờ)	帰らないでください。
なくてもいい	không cần	帰らなくてもいいです。
なければならない	phải	帰らなければなりません。

Cặp "phải" và "không cần" là hai mặt của nhau. Mẫu なければなりません được giải thích riêng ở bài なければなりません.

Đoạn hội thoại mẫu ở chỗ làm

Người nói	Câu	Cách đọc	Nghĩa
Nhân viên	部長、すみません。明日の午後、早く帰ってもよろしいでしょうか。	buchō, sumimasen. ashita no gogo, hayaku kaette mo yoroshii deshō ka	Thưa trưởng phòng, chiều mai tôi xin về sớm được không ạ?
Trưởng phòng	どうしたんですか。	dō shita n desu ka	Có chuyện gì vậy?
Nhân viên	子どもの学校で面談があるんです。	kodomo no gakkō de mendan ga aru n desu	Trường con tôi có buổi gặp phụ huynh ạ.
Trưởng phòng	わかりました。いいですよ。	wakarimashita. ii desu yo	Được, anh cứ về.
Nhân viên	ありがとうございます。報告書は明後日でもいいですか。	arigatō gozaimasu. hōkokusho wa asatte de mo ii desu ka	Cảm ơn anh. Báo cáo để ngày kia nộp được không ạ?
Trưởng phòng	ええ、急がなくてもいいですよ。	ē, isoganakute mo ii desu yo	Ừ, không cần vội đâu.

Lời xin phép ở nơi làm việc thường có ba bước: gọi người nghe kèm すみません, nói điều muốn xin bằng てもよろしいでしょうか, rồi nêu lý do bằng んです. Thiếu lý do, câu xin phép dễ nghe cụt và thiếu thành ý.

させてください: xin được làm

Khi muốn chủ động xin làm một việc, người Nhật hay dùng thể sai khiến + てください. Ví dụ: 一つ質問させてください。 (hitotsu shitsumon sasete kudasai, "cho tôi hỏi một câu"), その仕事、私にやらせてください。 (sono shigoto, watashi ni yarasete kudasai, "việc đó hãy để tôi làm"). Mẫu này thuộc trình độ cao hơn, bạn chỉ cần nhận ra khi nghe ở giai đoạn đầu.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 食べないでもいいです → ✓ 食べなくてもいいです. Mẫu "không cần" chuẩn là なくても.
• ✗ 帰りましてもいいですか → ✓ 帰ってもいいですか. Dùng thể て thường, không dùng thể ます.
• ✗ 飲んちゃだめ → ✓ 飲んじゃだめ. では rút thành じゃ.
• ✗ 入ってはいいですか → ✓ 入ってもいいですか. Xin phép dùng も, không dùng は.
• ✗ Đáp sếp: いいえ、いけません。 → ✓ すみません、ちょっと…。. Từ chối người trên nên nói tránh.

Bài tập nhỏ

Đặt câu tiếng Nhật:

1. Tôi mở cửa sổ được không? (窓を開ける)
2. Không được chạy trong hành lang. (廊下を走る)
3. Mai không cần đến. (来る)
4. Đừng uống cái này nhé (nói với trẻ con, văn nói). (飲む)

Đáp án: 1. 窓を開けてもいいですか。 2. 廊下を走ってはいけません。 3. 明日は来なくてもいいです。 4. これ、飲んじゃだめ。

Nhớ nhanh

• Được: てもいい. Xin phép: てもいいですか, lịch sự hơn: てもよろしいでしょうか.
• Cấm: てはいけない, văn nói ちゃだめ, じゃだめ.
• Không cần: なくてもいい. Phải: なければならない.
• Từ chối khéo: すみません、ちょっと….

Câu hỏi thường gặp

てもいいですか và てもかまいませんか khác gì?

Cùng nghĩa xin phép. てもかまいませんか ("có phiền không") nghe khiêm tốn hơn một chút, hay dùng với khách hoặc người lạ.

ちゃだめ có bất lịch sự không?

Có, đây là văn nói thân mật. Dùng với trẻ con, bạn bè, người nhà. Với đồng nghiệp hay khách, dùng てはいけません hoặc nhẹ hơn là ないでください.

Trả lời てもいいですか bằng いいです có ổn không?

Ổn, nhưng nên thêm よ hoặc dùng どうぞ cho rõ là đồng ý. Chỉ nói いいです với giọng xuống có thể bị hiểu là "thôi, không cần".

てはいけない và ないでください dùng khác nhau ra sao?

てはいけない nêu quy định, ai cũng phải theo. ないでください là lời nhờ riêng của người nói. Nhân viên nói với khách thường chọn ないでください vì mềm hơn.