Câu điều kiện たら, ば, と, なら trong tiếng Nhật: cách chọn đúng

Tiếng Nhật có bốn cách nói "nếu": たら, ば, と và なら. Nếu chỉ nhớ được một mẫu, hãy nhớ たら: lấy thể た thêm ら, dùng được trong hầu hết các câu, kể cả khi vế sau là lời nhờ hay lời mời. と dùng cho kết quả tất yếu, ば nhấn vào điều kiện cần, còn なら nghĩa là "nếu chuyện đó đúng thì". Ví dụ: 駅に着いたら、電話してください。 (eki ni tsuitara, denwa shite kudasai, "đến ga thì gọi cho tôi nhé"), このボタンを押すと、ドアが開きます。 (kono botan o osu to, doa ga akimasu, "bấm nút này thì cửa mở").

Bảng công thức

Mẫu	Cách ghép	Ví dụ	Nghĩa
たら	Thể た + ら	雨が降ったら	nếu trời mưa
ば	Đuôi う đổi thành え + ば	急げば	nếu nhanh lên
と	Dạng từ điển + と	春になると	cứ đến mùa xuân là
なら	Thể thường hoặc danh từ + なら	日本へ行くなら	nếu (bạn định) đi Nhật

Cách chia theo từng loại từ

たら chia y hệt thể た, nên ai thuộc thể た là dùng được ngay. ば phải học thêm một quy tắc: động từ nhóm 1 đổi âm cuối từ hàng う sang hàng え rồi thêm ば, nhóm 2 bỏ る thêm れば, tính từ い bỏ い thêm ければ.

Từ gốc	たら	ば	と	なら
行く (nhóm 1)	行ったら ittara	行けば ikeba	行くと iku to	行くなら iku nara
飲む (nhóm 1)	飲んだら nondara	飲めば nomeba	飲むと nomu to	飲むなら nomu nara
食べる (nhóm 2)	食べたら tabetara	食べれば tabereba	食べると taberu to	食べるなら taberu nara
する	したら shitara	すれば sureba	すると suru to	するなら suru nara
来る	来たら kitara	来れば kureba	来ると kuru to	来るなら kuru nara
行かない (phủ định)	行かなかったら ikanakattara	行かなければ ikanakereba	行かないと ikanai to	行かないなら ikanai nara
安い (tính từ い)	安かったら yasukattara	安ければ yasukereba	安いと yasui to	安いなら yasui nara
いい	よかったら yokattara	よければ yokereba	いいと ii to	いいなら ii nara
静か (tính từ な)	静かだったら shizuka dattara	静かなら shizuka nara	静かだと shizuka da to	静かなら shizuka nara
雨 (danh từ)	雨だったら ame dattara	雨なら ame nara	雨だと ame da to	雨なら ame nara

Ba điểm hay quên: 来る đọc kitara ở たら nhưng kureba ở ば; いい luôn chia từ よい nên thành よかったら, よければ; tính từ な và danh từ ở cột ば dùng なら (dạng đầy đủ là ならば, ít gặp trong văn nói).

たら: mẫu dùng được nhiều nhất

たら gần với "nếu" và "khi... thì" của tiếng Việt. Vế sau thoải mái: mong muốn, lời nhờ, lời mời, câu kể đều được.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
もし宝くじが当たったら、家を買いたいです。	moshi takarakuji ga atattara, ie o kaitai desu	Nếu trúng xổ số, tôi muốn mua nhà.
仕事が終わったら、飲みに行きましょう。	shigoto ga owattara, nomi ni ikimashō	Xong việc thì đi nhậu nhé.
よかったら、一緒に食べませんか。	yokattara, issho ni tabemasen ka	Nếu được thì ăn cùng không?
家に帰ったら、荷物が届いていました。	ie ni kaettara, nimotsu ga todoite imashita	Về đến nhà thì thấy hàng đã tới.

Câu thứ hai cho thấy たら còn dùng cho việc chắc chắn sẽ xảy ra, nghĩa là "xong A thì B". Câu cuối có vế sau ở quá khứ: lúc này たら mang nghĩa "làm A thì phát hiện ra B".

ば: điều kiện cần

ば nhấn vào điều kiện: có A thì mới có B. Mẫu này rất hay gặp trong câu hỏi cách làm và câu tiếc nuối.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
急げば、間に合います。	isogeba, ma ni aimasu	Nhanh lên thì kịp.
安ければ、買います。	yasukereba, kaimasu	Nếu rẻ thì tôi mua.
どうすればいいですか。	dō sureba ii desu ka	Tôi nên làm thế nào?
もっと早く起きればよかった。	motto hayaku okireba yokatta	Giá mà dậy sớm hơn.

Câu 安ければ、買います。 có vế sau là ý định mà vẫn đúng, vì vế trước là trạng thái (rẻ). Khi vế trước là một động tác như đi, đến, ăn và hai vế cùng chủ ngữ, vế sau không được là lời nhờ, lời mời hay ý định. Phần dưới có bảng riêng cho chuyện này.

と: hễ A là B

と nói về kết quả tự nhiên, lần nào cũng vậy: máy móc, quy luật, thói quen, chỉ đường. Động từ trước と luôn ở dạng từ điển hoặc dạng ない.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
このボタンを押すと、お釣りが出ます。	kono botan o osu to, otsuri ga demasu	Bấm nút này thì tiền thừa chạy ra.
まっすぐ行くと、右に郵便局があります。	massugu iku to, migi ni yūbinkyoku ga arimasu	Đi thẳng sẽ thấy bưu điện bên phải.
春になると、桜が咲きます。	haru ni naru to, sakura ga sakimasu	Cứ đến xuân là hoa anh đào nở.
お酒を飲むと、顔が赤くなります。	osake o nomu to, kao ga akaku narimasu	Hễ uống rượu là tôi đỏ mặt.

なら: nếu chuyện đó đúng thì

なら thường nhận lại điều người khác vừa nói rồi cho lời khuyên hay ý kiến. Nó cũng dùng để nêu chủ đề: "nếu là ramen thì...".

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
日本へ行くなら、冬がいいですよ。	Nihon e iku nara, fuyu ga ii desu yo	Nếu định đi Nhật thì mùa đông đẹp lắm.
ラーメンなら、あの店がおいしいです。	rāmen nara, ano mise ga oishii desu	Nói tới ramen thì quán kia ngon.
時間がないなら、タクシーで行ったほうがいいです。	jikan ga nai nara, takushī de itta hō ga ii desu	Không có thời gian thì nên đi taxi.

なら khác たら ở thứ tự thời gian. 日本へ行くなら、日本語を勉強したほうがいいです。 (Nihon e iku nara, nihongo o benkyō shita hō ga ii desu) nghĩa là học tiếng Nhật trước khi đi. 日本へ行ったら、日本語で話してみてください。 (Nihon e ittara, nihongo de hanashite mite kudasai) nghĩa là sang tới nơi rồi thì thử nói tiếng Nhật.

Câu nào không dùng được vế sau ý chí

"Ý chí" ở đây gồm ý định (〜ます với nghĩa "sẽ làm"), mong muốn (〜たい), lời nhờ (〜てください), lời mời (〜ましょう, 〜ませんか) và mệnh lệnh. Đây là chỗ người học mất điểm nhiều nhất.

Mẫu	Vế sau là ý chí	Sai	Đúng
と	Không được	✗ 日本へ行くと、富士山に登りたいです。	日本へ行ったら、富士山に登りたいです。
ば (vế trước là động tác)	Không được	✗ 駅に着けば、電話してください。	駅に着いたら、電話してください。
ば (vế trước là trạng thái)	Được		暇があれば、遊びに来てください。
たら	Được		雨が降ったら、迎えに来てください。
なら	Được		パソコンを買うなら、秋葉原へ行きましょう。

Câu 暇があれば、遊びに来てください。 (hima ga areba, asobi ni kite kudasai, "rảnh thì đến chơi nhé") đúng vì ある, いる, tính từ, thể khả năng và ない đều là trạng thái.

Bảng chọn nhanh

Bạn muốn nói	Dùng
Vế sau là lời nhờ, lời mời, mong muốn	たら (hoặc なら khi đáp lời người khác)
Xong A thì làm B, A chắc chắn xảy ra	たら
Máy móc, quy luật, thói quen, chỉ đường	と
Điều kiện cần, hỏi cách làm, tiếc nuối	ば
Nghe người khác nói rồi khuyên, nêu chủ đề	なら
Làm A thì phát hiện ra B (quá khứ)	たら hoặc と
Không chắc dùng gì	たら

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 行くたら → ✓ 行ったら
  たら ghép với thể た, không ghép với dạng từ điển.
• ✗ 雨が降ると、傘を持って行ってください。 → ✓ 雨が降ったら、傘を持って行ってください。
  Vế sau là lời nhờ nên không dùng と.
• ✗ 高いければ → ✓ 高ければ
  Tính từ い bỏ い rồi mới thêm ければ.
• ✗ いければ → ✓ よければ
  いい chia từ よい.
• ✗ 学生ば → ✓ 学生なら
  Danh từ và tính từ な không ghép thẳng với ば.
• ✗ もし雨が降ると → ✓ もし雨が降ったら
  もし ("giả sử") đi tự nhiên với たら, ば, なら; với と thì nghe lạ.

Bài tập nhỏ

Chọn たら, ば, と hoặc なら và chia từ trong ngoặc cho đúng.

1. 東京に（着く）、メールしてください。
2. 右に（曲がる）、駅が見えます。
3. A: 来週、京都へ行きます。 B: 京都へ（行く）、金閣寺を見てください。
4. どう（する）いいですか。
5. 時間が（ある）、一緒に行きませんか。

Đáp án:

1. 東京に着いたら、メールしてください。 Vế sau là lời nhờ, vế trước là động tác.
2. 右に曲がると、駅が見えます。 Chỉ đường dùng と (たら cũng được).
3. 京都へ行くなら、金閣寺を見てください。 Đáp lại điều người kia vừa nói.
4. どうすればいいですか。 Câu hỏi cách làm cố định với ば.
5. 時間があったら、一緒に行きませんか。 Lời mời dùng たら; あれば cũng đúng vì ある là trạng thái.

Đọc tiếp: thể ない để chia vế phủ định cho chắc, và mục ngữ pháp tiếng Nhật cho cả lộ trình.

Câu hỏi thường gặp

Mới học N5, N4 thì nên ưu tiên mẫu nào?

Học たら trước vì nó an toàn nhất. Sau đó học と cho câu chỉ đường, máy móc. ば và なら xuất hiện nhiều từ N4 trở lên.

Có bắt buộc thêm もし không?

Không. もし chỉ nhấn rằng đây là giả định, giống "giả sử" trong tiếng Việt. Bỏ もし câu vẫn đúng.

たら và ば thay cho nhau được không?

Khá nhiều câu dùng được cả hai, ví dụ 安かったら、買います。 và 安ければ、買います。. Khi vế sau là lời nhờ hoặc lời mời mà vế trước là động tác, chỉ たら đúng.

Vế trước của なら có chia quá khứ được không?

Được, khi nói về chuyện đã xảy ra: もう食べたなら、片付けてください。 (mō tabeta nara, katazukete kudasai, "nếu ăn rồi thì dọn đi").