Ngữ pháp べき (beki) tiếng Nhật: べきだ, べきではない và phân biệt với ほうがいい

Ngữ pháp べき (beki) dùng để nói "nên, phải" theo lẽ phải, đạo lý hoặc theo đánh giá của người nói: V thể từ điển + べきだ/べきです, riêng する thành するべき hoặc すべき. Ví dụ: 約束は守るべきです。 (yakusoku wa mamoru beki desu, "Đã hứa thì phải giữ"), 人の悪口を言うべきではない。 (hito no warukuchi o iu beki de wa nai, "Không nên nói xấu người khác").

Phủ định là べきではない, quá khứ べきだった mang ý tiếc "lẽ ra nên". べき nặng hơn ほうがいい và khác なければならない ở chỗ nó dựa trên quan điểm đúng sai, không dựa trên luật lệ.

Bảng công thức

Muốn nói	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Nên, phải (lẽ phải)	V từ điển + べきだ	ルールは守るべきだ。	Luật thì phải tuân theo.
Với する	するべき / すべき	もっと注意すべきだ。	Đáng lẽ phải cẩn thận hơn.
Không nên	V từ điển + べきではない	夜遅く電話するべきではない。	Không nên gọi điện quá khuya.
Lẽ ra nên	V từ điển + べきだった	もっと勉強するべきだった。	Lẽ ra nên học nhiều hơn.
Lẽ ra không nên	V từ điển + べきではなかった	あんなことを言うべきではなかった。	Lẽ ra không nên nói vậy.
Bổ nghĩa danh từ	V từ điển + べき + N	今やるべきこと	việc cần làm bây giờ

Cách đọc: rūru wa mamoru beki da, motto chūi su beki da, yoru osoku denwa suru beki de wa nai, motto benkyō suru beki datta, anna koto o iu beki de wa nakatta, ima yaru beki koto.

Cách nối べき với từng loại từ

べき chỉ nối trực tiếp với động từ thể từ điển. Tính từ và danh từ phải đi qua ある: tính từ い đổi thành く + あるべき, tính từ な và danh từ thêm である.

Loại từ	Công thức	Ví dụ	Cách đọc	Nghĩa
Động từ nhóm 1	V-u + べき	行くべきです	iku beki desu	nên đi
Động từ nhóm 2	V-ru + べき	食べるべきです	taberu beki desu	nên ăn
する	するべき / すべき	相談すべきです	sōdan su beki desu	nên bàn bạc
来る	来るべき	早く来るべきでした	hayaku kuru beki deshita	lẽ ra nên đến sớm
Tính từ い	A-く + あるべき	優しくあるべきだ	yasashiku aru beki da	nên hiền hậu
Tính từ な	A + であるべき	公平であるべきだ	kōhei de aru beki da	phải công bằng
Danh từ	N + であるべき	親は手本であるべきだ	oya wa tehon de aru beki da	cha mẹ nên là tấm gương

すべき là dạng cổ còn sót lại của する, nghe gọn và hơi trang trọng. Trong hội thoại, するべき và すべき đều gặp nhiều. Dạng tính từ, danh từ với であるべき chủ yếu xuất hiện trong văn viết, bài phát biểu.

Các cách dùng べき

Nêu đạo lý, chuẩn mực chung

Câu nói về điều mà theo người nói thì ai cũng nên làm. Chủ ngữ thường là một nhóm người hoặc người nói chung.

Câu	Cách đọc	Nghĩa
学生は勉強するべきだ。	gakusei wa benkyō suru beki da	Học sinh thì phải học.
お年寄りには席を譲るべきです。	otoshiyori ni wa seki o yuzuru beki desu	Nên nhường ghế cho người già.
間違えたら、すぐ謝るべきだ。	machigaetara, sugu ayamaru beki da	Sai thì nên xin lỗi ngay.

Đưa ra lời khuyên mạnh, ý kiến riêng

Người nói tin chắc đây là lựa chọn đúng, nên giọng khá quả quyết. Hay đi với 絶対に, ぜひ, やはり.

• この映画は絶対に見るべきです。 (kono eiga wa zettai ni miru beki desu, "Phim này nhất định phải xem").
• その仕事は、断るべきだと思う。 (sono shigoto wa, kotowaru beki da to omou, "Tôi nghĩ việc đó nên từ chối").

Thêm と思う phía sau giúp câu bớt áp đặt, vì nó cho thấy đây chỉ là ý kiến của mình.

Tiếc nuối: べきだった, べきではなかった

Dạng quá khứ nói về việc đã lỡ làm hoặc lỡ không làm. Đây là cách dùng rất hay gặp trong hội thoại.

• 傘を持ってくるべきだった。 (kasa o motte kuru beki datta, "Lẽ ra phải mang ô").
• あの時、本当のことを言うべきだった。 (ano toki, hontō no koto o iu beki datta, "Lúc đó lẽ ra tôi nên nói thật").
• そんなに飲むべきではなかった。 (sonna ni nomu beki de wa nakatta, "Lẽ ra không nên uống nhiều thế").

べき + danh từ: điều cần làm, thứ đáng làm

Dùng べき như một định ngữ: 読むべき本 (yomu beki hon, "sách nên đọc"), 守るべきルール (mamoru beki rūru, "quy tắc phải giữ"), 行くべき場所 (iku beki basho, "nơi đáng đến"). Dạng này rất phổ biến trong tiêu đề bài viết, sách hướng dẫn.

Phân biệt べき với ほうがいい và なければならない

Mẫu	Dựa trên	Mức độ	Ví dụ
V べきだ	đạo lý, quan điểm người nói	mạnh, có thể nghe như dạy đời	約束は守るべきだ。
V た ほうがいい	tình huống cụ thể	lời khuyên thân thiện	休んだほうがいいですよ。
V なければならない	quy định, hoàn cảnh bắt buộc	nghĩa vụ	レポートを出さなければならない。
V てはいけない	luật cấm	cấm	ここで吸ってはいけない。

Cách đọc: yakusoku wa mamoru beki da, yasunda hō ga ii desu yo, repōto o dasanakereba naranai, koko de sutte wa ikenai.

べき và ほうがいい

ほうがいい là lời khuyên cho một người trong một hoàn cảnh: 熱があるなら、休んだほうがいいですよ。 (netsu ga aru nara, yasunda hō ga ii desu yo, "Sốt thì nên nghỉ đi"). Nói câu này bằng 休むべきです sẽ nghe như đang phán xét chứ ít quan tâm. Cách chia ほうがいい có ở bài ほうがいい.

べき và なければならない

なければならない nói về nghĩa vụ đến từ bên ngoài: luật, nội quy, hạn chót. べき là đánh giá bên trong của người nói. Ví dụ, công ty quy định mặc đồng phục thì nói 制服を着なければなりません。 (seifuku o kinakereba narimasen). Câu 社会人はマナーを守るべきだ。 (shakaijin wa manā o mamoru beki da, "Người đi làm nên giữ phép lịch sự") là quan điểm. Mẫu なければならない có ở bài ngữ pháp なければなりません.

べきではない và てはいけない

てはいけない là cấm theo luật hoặc theo người có quyền. べきではない là "không nên" theo lẽ phải. So sánh ここでたばこを吸ってはいけません。 (koko de tabako o sutte wa ikemasen, "Không được hút thuốc ở đây") với 子どもの前でたばこを吸うべきではない。 (kodomo no mae de tabako o suu beki de wa nai, "Không nên hút thuốc trước mặt trẻ con").

Lưu ý khi nói với người khác

Nói thẳng あなたは〜べきです với người trên, khách hàng hay người mới quen dễ bị coi là lên lớp. Khi góp ý, người Nhật thường dùng câu mềm hơn:

• もう一度確認したほうがいいと思います。 (mō ichido kakunin shita hō ga ii to omoimasu, "Tôi nghĩ nên kiểm tra lại một lần nữa").
• 先に連絡してみてはいかがでしょうか。 (saki ni renraku shite mite wa ikaga deshō ka, "Hay là mình liên lạc trước thử xem ạ").

べき hợp hơn khi nói về chính mình, về chuyện chung của xã hội, hoặc với bạn thân khi bạn thật sự muốn nhấn mạnh.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Viết ないべき: dịch "không nên" thành 行かないべき là sai chuẩn. Dạng đúng là 行くべきではない (iku beki de wa nai).
2. Ghép べき với thể ます: viết 行きますべき là sai. Lịch sự nằm ở cuối câu: 行くべきです.
3. Ghép thẳng với tính từ: viết 優しいべき là sai. Dùng 優しくあるべきだ, hoặc diễn đạt khác như 優しくするべきだ (yasashiku suru beki da, "nên đối xử tử tế").
4. Dùng べき cho nội quy: kể quy định công ty bằng 着るべきです khiến người nghe tưởng đó là ý kiến riêng của bạn. Quy định thì dùng なければなりません.
5. Dùng べき thay cho lời khuyên thân thiện: bạn bè bị ốm mà nói 病院に行くべきだ nghe nghiêm khắc. Câu 病院に行ったほうがいいよ。 (byōin ni itta hō ga ii yo) tự nhiên hơn.

Bài tập nhỏ

1. 約束は (守る) ___ だ。
2. 夜遅くに電話を (する) ___ ではない。
3. 傘を (持ってくる) ___ だった。
4. Chọn câu hợp khi nói với bạn bị sốt: 今日は (休むべきだ / 休んだほうがいい) よ。
5. Sửa câu sai: 嘘をつかないべきです。

Đáp án:

1. 約束は守るべきだ。 (yakusoku wa mamoru beki da).
2. 夜遅くに電話をするべきではない。 (yoru osoku ni denwa o suru beki de wa nai), viết すべき cũng đúng.
3. 傘を持ってくるべきだった。 (kasa o motte kuru beki datta).
4. 今日は休んだほうがいいよ。 (kyō wa yasunda hō ga ii yo), vì đây là lời khuyên trong tình huống cụ thể.
5. 嘘をつくべきではありません。 (uso o tsuku beki de wa arimasen).

Câu hỏi thường gặp

すべき và するべき khác nhau không?

Nghĩa như nhau. すべき ngắn gọn, hơi trang trọng, hay gặp trong văn viết và tin tức. するべき nghe mềm hơn một chút trong hội thoại. Phủ định là すべきではない hoặc するべきではない.

来るべき có cách đọc nào khác không?

Có. Khi đọc là kitaru beki, cụm 来るべき là một định ngữ văn viết nghĩa là "sắp tới", như 来るべき選挙 (kitaru beki senkyo, "cuộc bầu cử sắp tới"). Nghĩa "nên đến" thì đọc là kuru beki.

べき và はず có liên quan không?

Không. はず là phỏng đoán có căn cứ ("chắc chắn là"), べき là đánh giá nên hay không nên. Hai mẫu đều có dạng quá khứ nghĩa "lẽ ra", dễ lẫn khi dịch. Xem bài ngữ pháp はず để thấy rõ khác biệt.

べき thuộc trình độ JLPT nào?

べき, べきではない thường được xếp vào nhóm ngữ pháp N3 trong các sách luyện thi. Ở N4, bạn nên chắc ほうがいい và なければならない trước rồi mới học べき.