Ngữ pháp っぱなし trong tiếng Nhật: “để nguyên” và “cứ suốt”

っぱなし (ppanashi) gắn sau thân động từ thể ます, viết bằng chữ Hán là っ放し. Mẫu này có hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất: làm xong một việc rồi để nguyên, bỏ mặc, đáng ra phải dọn, tắt, đóng lại: 電気をつけっぱなしで寝てしまった。 (denki o tsukeppanashi de nete shimatta, tôi lỡ ngủ quên mà để đèn sáng). Nghĩa thứ hai: một trạng thái cứ kéo dài suốt: 一日中立ちっぱなしで足が痛い。 (ichinichijū tachippanashi de ashi ga itai, đứng suốt cả ngày nên đau chân).

Cả hai nghĩa thường mang sắc thái chê, than phiền. Đây là mẫu của trình độ JLPT N2, gặp rất nhiều trong hội thoại gia đình và lời nhắc nhở.

Bảng công thức

Dạng	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Vị ngữ	Vます + っぱなしだ	開けっぱなしだ (akeppanashi da)	đang để mở nguyên
Để mặc (chủ động)	Vます + っぱなしにする	出しっぱなしにする (dashippanashi ni suru)	để chảy, để bày ra
Đang ở trạng thái bỏ mặc	Vます + っぱなしになっている	置きっぱなしになっている (okippanashi ni natte iru)	bị để nguyên đó
Nối câu	Vます + っぱなしで、~	つけっぱなしで出かける (tsukeppanashi de dekakeru)	để bật mà ra ngoài
Bổ nghĩa danh từ	Vます + っぱなしの + N	出しっぱなしの水 (dashippanashi no mizu)	nước để chảy

Cách ghép với động từ

Lấy thể ます, bỏ ます, thêm っぱなし. Quy tắc giống hệt khi ghép ながら hay たい, nên nếu đã thuộc thể ます thì bạn ghép được ngay.

Từ gốc	Thể ます	Ghép っぱなし	Nghĩa thường gặp
つける (bật)	つけます	つけっぱなし (tsukeppanashi)	để bật nguyên
開ける (mở)	開けます	開けっぱなし (akeppanashi)	để mở toang
出す (lấy ra)	出します	出しっぱなし (dashippanashi)	bày ra không cất, để nước chảy
置く (đặt)	置きます	置きっぱなし (okippanashi)	để đó không dọn
脱ぐ (cởi)	脱ぎます	脱ぎっぱなし (nugippanashi)	cởi ra vứt đó
立つ (đứng)	立ちます	立ちっぱなし (tachippanashi)	đứng suốt
座る (ngồi)	座ります	座りっぱなし (suwarippanashi)	ngồi suốt
負ける (thua)	負けます	負けっぱなし (makeppanashi)	thua liên tục
する (làm)	します	しっぱなし (shippanashi)	làm rồi bỏ đó
言われる (bị nói)	言われます	言われっぱなし (iwareppanashi)	bị nói mãi không cãi lại

Dạng bị động như 言われる, やられる vẫn ghép được: っぱなし chỉ cần thân thể ます. Với 来る, dạng 来っぱなし gần như không dùng.

Nghĩa 1: để nguyên, bỏ mặc

Người làm hành động xong rồi không làm bước tiếp theo đáng phải làm: bật thì không tắt, mở thì không đóng, lấy ra thì không cất. Câu nói thường là lời trách hoặc tự trách.

• 水を出しっぱなしにしないで。 (mizu o dashippanashi ni shinaide, đừng để nước chảy như thế)
• 窓を開けっぱなしにして出かけた。 (mado o akeppanashi ni shite dekaketa, tôi ra ngoài mà để cửa sổ mở toang)
• 彼はいつも服を脱ぎっぱなしにする。 (kare wa itsumo fuku o nugippanashi ni suru, anh ấy lúc nào cũng cởi quần áo vứt đó)
• 机の上に本が出しっぱなしになっている。 (tsukue no ue ni hon ga dashippanashi ni natte iru, sách bị bày nguyên trên bàn)
• エアコンをつけっぱなしにすると、電気代が高くなる。 (eakon o tsukeppanashi ni suru to, denkidai ga takaku naru, để điều hòa chạy suốt thì tiền điện tăng)
• 洗濯物が干しっぱなしだ。 (sentakumono ga hoshippanashi da, quần áo phơi xong vẫn để ngoài chưa cất)

Lưu ý cặp tự động từ và tha động từ: người Nhật nói ドアが開けっぱなしだ (doa ga akeppanashi da, cửa bị để mở) dùng tha động từ 開ける, vì câu nhấn vào việc có người mở mà không đóng. Dạng 開きっぱなし (akippanashi) cũng có, khi bạn tả thứ gì cứ mở mãi như cửa hỏng hay ứng dụng mở trên máy.

Một cụm rất hay gặp: やりっぱなし (yarippanashi), làm dở rồi bỏ đó, không dọn dẹp, không theo đến cùng. やりっぱなしにしないで、ちゃんと片付けて。 (yarippanashi ni shinaide, chanto katazukete, đừng làm xong rồi bỏ đó, dọn cho gọn vào).

Nghĩa 2: cứ suốt, liên tục

Một hành động hay trạng thái kéo dài lâu, thường gây mệt hoặc khó chịu. Nghĩa này hay đi với 立つ, 座る, 働く, 鳴る, 負ける, 笑う, 泣く và các động từ bị động.

• 電車で1時間立ちっぱなしだった。 (densha de ichijikan tachippanashi datta, trên tàu tôi đứng suốt một tiếng)
• 今日は朝から晩まで働きっぱなしだった。 (kyō wa asa kara ban made hatarakippanashi datta, hôm nay tôi làm quần quật từ sáng đến tối)
• 電話が鳴りっぱなしで、仕事にならない。 (denwa ga narippanashi de, shigoto ni naranai, điện thoại reo liên hồi, chẳng làm được việc gì)
• うちのチームは今シーズン負けっぱなしだ。 (uchi no chīmu wa kon shīzun makeppanashi da, mùa này đội tôi thua liền tù tì)
• 映画が面白くて、ずっと笑いっぱなしだった。 (eiga ga omoshirokute, zutto waraippanashi datta, phim hay quá, tôi cười suốt)
• 言われっぱなしで悔しい。 (iwareppanashi de kuyashii, bị nói mãi mà không đáp lại được, tức lắm)

Câu với 笑う cho thấy nghĩa 2 không phải lúc nào cũng xấu. Nó chỉ nhấn rằng việc đó kéo dài không ngừng.

So sánh っぱなし với まま

Cả hai đều dịch được là "để nguyên". Bài ngữ pháp まま có đủ các dạng của まま, ở đây chỉ so chỗ khác nhau.

Tiêu chí	っぱなし	まま
Cách ghép	thân thể ます: 開けっぱなし	thể た, ない, danh từ, tính từ: 開けたまま
Sắc thái	thường chê, bỏ mặc, cẩu thả	trung tính, chỉ tả trạng thái
Đi với danh từ, tính từ	không	được: 昔のまま (mukashi no mama, như xưa), 若いまま (wakai mama, vẫn trẻ)
Dạng phủ định	không có	có: 言わないまま (iwanai mama, mà không nói)
Nghĩa liên tục làm	có: 立ちっぱなし	không

So sánh hai câu: 窓を開けたまま寝た。 (mado o aketa mama neta, tôi ngủ trong lúc cửa sổ để mở) và 窓を開けっぱなしで寝た。 (mado o akeppanashi de neta, tôi để cửa sổ mở toang rồi lăn ra ngủ). Câu đầu có thể là cố ý cho mát. Câu sau nghe như quên đóng, có ý trách.

Phân biệt với 続ける

V + 続ける (tsuzukeru) cũng là "tiếp tục làm", nhưng chủ thể chủ động duy trì: 3時間歩き続けた。 (sanjikan arukitsuzuketa, tôi đi bộ liền 3 tiếng). Câu 3時間立ちっぱなしだった。 (sanjikan tachippanashi datta) nhấn rằng mình phải chịu cảnh đứng suốt, không được nghỉ. Cần nói nỗ lực bền bỉ, dùng 続ける. Cần than mệt, dùng っぱなし.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Ghép với thể từ điển hoặc thể た. Viết 開けるっぱなし hay 開けたっぱなし đều sai. Đúng là 開けっぱなし.
2. Quên っ nhỏ. ぱなし không đứng một mình, luôn có っ: つけっぱなし, không viết つけぱなし.
3. Dùng cho việc tích cực có chủ đích. Muốn khen ai học suốt 5 tiếng, dùng 勉強し続けた. Câu 勉強しっぱなし dễ hiểu thành học rồi bỏ dở không ôn.
4. Ghép với danh từ, tính từ như まま. Không nói 若いっぱなし. Trạng thái của tính từ dùng まま.
5. Nhầm にする và になる. っぱなしにする là ai đó để mặc (chủ động), っぱなしになっている là đồ vật đang bị để nguyên.

Bài tập

Điền dạng っぱなし đúng của từ trong ngoặc.

1. 冷蔵庫のドアを（開ける）___にしないでください。
2. 朝から会議で（座る）___で、腰が痛い。
3. 玄関に靴が（脱ぐ）___になっている。
4. 試合でずっと（やられる）___だった。
5. テレビを（つける）___で寝てしまった。

Chọn まま hay っぱなし: 6. 靴を履いた（　）部屋に入らないでください。

Đáp án

1. 開けっぱなし (akeppanashi), xin đừng để cửa tủ lạnh mở.
2. 座りっぱなし (suwarippanashi), họp từ sáng, ngồi suốt nên đau lưng.
3. 脱ぎっぱなし (nugippanashi), giày cởi ra vứt nguyên ở lối vào.
4. やられっぱなし (yarareppanashi), trong trận đấu bị đối thủ áp đảo suốt.
5. つけっぱなし (tsukeppanashi), lỡ ngủ mà để tivi bật.
6. まま, vì phía trước là thể た 履いた. Câu nghĩa là: xin đừng đi nguyên giày vào phòng.

Câu hỏi thường gặp

っぱなし và っ放し viết khác nhau có sao không?

Hai cách viết cùng một mẫu. Sách ngữ pháp và đề thi thường viết bằng hiragana っぱなし, báo chí đôi khi viết っ放し.

っぱなし có dùng trong văn trang trọng không?

Ít dùng. Đây là mẫu của văn nói và văn viết thường ngày. Trong thông báo trang trọng, người Nhật hay viết dạng khác như 開けたままにしないでください (aketa mama ni shinaide kudasai).

Nói 開けっぱなし hay 開きっぱなし?

Muốn trách người không đóng cửa, dùng 開けっぱなし. Muốn tả cửa hay nắp cứ mở mãi mà không nhấn vào người làm, có thể dùng 開きっぱなし.

っぱなし thuộc trình độ nào?

Mẫu này thường nằm trong danh sách ngữ pháp N2. Nếu bạn đang ôn N2, nên học cùng まま, っぽい, がち vì chúng hay bị đặt cạnh nhau trong câu hỏi chọn đáp án.