Thể bị động tiếng Nhật (受身形): cách chia れる, られる và cách dùng

Thể bị động tiếng Nhật (受身形, ukemikei) chia như sau: động từ nhóm 1 đổi đuôi う thành あ rồi thêm れる, nhóm 2 bỏ る thêm られる, する thành される, 来る thành 来られる. Người gây ra hành động đi với trợ từ に. Ví dụ: 私は先生に褒められました。 (watashi wa sensei ni homeraremashita, "tôi được thầy khen"), 電車で足を踏まれました。 (densha de ashi o fumaremashita, "tôi bị giẫm chân trên tàu").

Tiếng Việt chia ra "được" cho việc tốt và "bị" cho việc xấu. Tiếng Nhật chỉ có một thể bị động cho cả hai (hai câu 褒められました và 踏まれました ở trên cùng là bị động), nhưng thể này hay mang sắc thái người nói chịu thiệt. Với việc tốt người khác làm cho mình, người Nhật thường chọn てもらう hơn.

Bảng công thức

Nhóm động từ	Cách chia	Ví dụ	Bị động
Nhóm 1	う → あ + れる	書く (kaku, viết)	書かれる (kakareru)
Nhóm 1, đuôi う	う → わ + れる	言う (iu, nói)	言われる (iwareru)
Nhóm 2	bỏ る + られる	食べる (taberu, ăn)	食べられる (taberareru)
Nhóm 3	する → される	招待する (shōtai suru, mời)	招待される (shōtai sareru)
Nhóm 3	来る → 来られる	来る (kuru, đến)	来られる (korareru)

Câu: Người chịu tác động は + Người làm に + Động từ bị động.

Cách chia theo ba nhóm động từ

Nhóm 1: đổi う thành あ, thêm れる

Thể từ điển	Bị động	Cách đọc	Nghĩa
読む	読まれる	yomareru	bị/được đọc
呼ぶ	呼ばれる	yobareru	bị/được gọi
盗む	盗まれる	nusumareru	bị lấy trộm
叱る	叱られる	shikarareru	bị mắng
話す	話される	hanasareru	được nói
踏む	踏まれる	fumareru	bị giẫm

Động từ tận cùng bằng う không đổi thành あ mà thành わ: 言う thành 言われる, 吸う thành 吸われる (suwareru). Một số động từ đuôi いる, える như 入る, 帰る, 走る trông giống nhóm 2 nhưng thuộc nhóm 1, nên 入る thành 入られる: 泥棒に入られました。 (dorobō ni hairaremashita, "nhà tôi bị trộm vào").

Nhóm 2: bỏ る, thêm られる

Thể từ điển	Bị động	Cách đọc	Nghĩa
見る	見られる	mirareru	bị/được nhìn thấy
褒める	褒められる	homerareru	được khen
忘れる	忘れられる	wasurerareru	bị quên
建てる	建てられる	taterareru	được xây

Nhóm 3

する thành される, nên mọi danh từ + する đều theo: 注意する thành 注意される (chūi sareru, "bị nhắc nhở"). 来る thành 来られる (korareru).

Sau khi chia, động từ bị động biến đổi giống hệt động từ nhóm 2: 褒められます (lịch sự), 褒められた (quá khứ), 褒められない (phủ định), 褒められて (thể て).

Bị động trực tiếp: đặt cạnh câu chủ động

Đây là kiểu giống tiếng Việt nhất. Tân ngữ (người bị tác động) của câu chủ động lên làm chủ ngữ, người làm chuyển sang に.

Câu chủ động	Câu bị động	Nghĩa câu bị động
母は私を叱りました。	私は母に叱られました。 (watashi wa haha ni shikararemashita)	Tôi bị mẹ mắng.
先生は私を褒めました。	私は先生に褒められました。 (watashi wa sensei ni homeraremashita)	Tôi được thầy khen.
犬が弟をかみました。	弟は犬にかまれました。 (otōto wa inu ni kamaremashita)	Em trai tôi bị chó cắn.
田中さんは私をパーティーに招待しました。	私は田中さんにパーティーに招待されました。 (watashi wa Tanaka-san ni pātī ni shōtai saremashita)	Tôi được anh Tanaka mời dự tiệc.

Bị động sở hữu: đồ của mình bị tác động

Khi thứ bị tác động là một bộ phận cơ thể hay đồ vật của bạn, tiếng Nhật lấy người sở hữu làm chủ ngữ, còn đồ vật giữ trợ từ を.

Câu chủ động	Câu bị động	Nghĩa câu bị động
誰かが私の足を踏みました。	私は誰かに足を踏まれました。 (watashi wa dareka ni ashi o fumaremashita)	Tôi bị ai đó giẫm vào chân.
弟が私のケーキを食べました。	私は弟にケーキを食べられました。 (watashi wa otōto ni kēki o taberaremashita)	Tôi bị em trai ăn mất bánh.
知らない人が私の名前を呼びました。	知らない人に名前を呼ばれました。 (shiranai hito ni namae o yobaremashita)	Tôi bị một người lạ gọi tên.

Người Việt hay dịch thẳng thành 私の足は踏まれました. Câu này nghe như đang tả cái chân một cách khách quan, không thể hiện được việc chính bạn chịu phiền.

Bị động gây phiền với nội động từ

Tiếng Việt không có kiểu này. Tiếng Nhật đem cả nội động từ (động từ không có tân ngữ như 降る, 泣く, 来る) vào thể bị động để nói "tôi chịu phiền vì việc đó".

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
雨に降られました。	ame ni furaremashita	Tôi bị mắc mưa.
夜中に赤ちゃんに泣かれて、眠れませんでした。	yonaka ni akachan ni nakarete, nemuremasen deshita	Nửa đêm em bé khóc nên tôi không ngủ được.
隣の人にたばこを吸われて、困りました。	tonari no hito ni tabako o suwarete, komarimashita	Người bên cạnh hút thuốc, tôi khổ sở quá.
出かける前に友達に来られて、遅刻しました。	dekakeru mae ni tomodachi ni korarete, chikoku shimashita	Sắp đi thì bạn ghé, thế là tôi đến muộn.

So với câu chủ động 雨が降りました。 (trời mưa), câu bị động 雨に降られました thêm ý "và tôi bị ướt, bị lỡ việc".

Bị động khách quan: chủ ngữ là sự vật

Trong tin tức, thông báo, sách giới thiệu, chủ ngữ thường là sự vật và câu không có sắc thái phiền hà. Khi người làm là tác giả, người sáng tạo, dùng によって thay cho に.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
この本は世界中で読まれています。	kono hon wa sekaijū de yomarete imasu	Cuốn sách này được đọc khắp thế giới.
試験は来月行われます。	shiken wa raigetsu okonawaremasu	Kỳ thi được tổ chức vào tháng sau.
この寺は江戸時代に建てられました。	kono tera wa Edo jidai ni tateraremashita	Ngôi chùa này được xây vào thời Edo.
『坊っちゃん』は夏目漱石によって書かれました。	"Botchan" wa Natsume Sōseki ni yotte kakaremashita	"Botchan" do Natsume Sōseki viết.

Phân biệt với thể khả năng và てもらう

Bị động hay khả năng?

Với động từ nhóm 2 và 来る, dạng bị động trùng với thể khả năng: 食べられる vừa là "bị ăn" vừa là "ăn được". Nhìn trợ từ để phân biệt. Có người làm với に là bị động: ケーキを弟に食べられました。 (bánh bị em trai ăn mất). Không có người làm, nói về năng lực là khả năng: この魚は生で食べられます。 (kono sakana wa nama de taberaremasu, "cá này ăn sống được"). Xem thêm bài thể khả năng.

Việc tốt người khác làm cho mình: てもらう

Muốn nói "tôi được bạn giúp", câu tự nhiên là 友達に手伝ってもらいました。 (tomodachi ni tetsudatte moraimashita). Câu bị động 友達に手伝われました nghe như bạn giúp mà bạn không muốn. Chi tiết có trong bài あげる, くれる, もらう.

Lỗi người Việt hay mắc

• Sai: 言られる, 言れる. Đúng: 言われる. Đuôi う đổi thành わ.
• Sai: しられる. Đúng: される. する là bất quy tắc.
• Sai: 先生が私に褒められました (thành ra thầy được tôi khen). Đúng: 私は先生に褒められました。 Người chịu tác động đứng đầu, người làm đi với に.
• Sai: 私の足は誰かに踏まれました. Đúng: 私は誰かに足を踏まれました。 Đồ của mình thì người sở hữu làm chủ ngữ.
• Sai: 友達に手伝われました (khi muốn cảm ơn). Đúng: 友達に手伝ってもらいました。

Nhớ nhanh

• Nhóm 1: う → あ + れる (う → わ). Nhóm 2: る → られる. する → される, 来る → 来られる.
• Người làm đi với に, người sáng tạo trong văn trang trọng dùng によって.
• Đồ vật, bộ phận cơ thể của mình bị tác động: 私は + người に + đồ を + bị động.
• Nội động từ vào thể bị động để nói mình chịu phiền: 雨に降られる.
• Việc tốt người khác làm cho mình: ưu tiên てもらう.

Bài tập nhỏ

Chuyển sang câu bị động, lấy "tôi" hoặc người được nêu làm chủ ngữ.

1. 先生が私を呼びました。
2. 妹が私の日記を読みました。
3. みんながこの歌を歌っています。(chủ ngữ là この歌)
4. (Trời đổ mưa lúc bạn đang đi bộ) 雨に（降る）ました。

Đáp án:

1. 私は先生に呼ばれました。 (watashi wa sensei ni yobaremashita, "tôi bị thầy gọi")
2. 私は妹に日記を読まれました。 (watashi wa imōto ni nikki o yomaremashita, "tôi bị em gái đọc trộm nhật ký")
3. この歌はみんなに歌われています。 (kono uta wa minna ni utawarete imasu, "bài hát này được mọi người hát")
4. 雨に降られました。 (ame ni furaremashita, "tôi bị mắc mưa")

Đọc tiếp: thể bị động sai khiến (bị bắt làm gì), và mục ngữ pháp tiếng Nhật cho các mẫu khác.

Câu hỏi thường gặp

受身形 là gì?

受身形 (ukemikei) là tên tiếng Nhật của thể bị động, nghĩa đen là "dạng nhận lấy". Sách ngữ pháp còn gọi là 受動態 (judōtai).

Thể bị động tiếng Nhật có luôn mang nghĩa xấu không?

Không. Câu như 先生に褒められました là nghĩa tốt, và câu khách quan về sự vật thì trung tính. Nhưng khi chủ ngữ là người, nhất là bị động sở hữu và bị động với nội động từ, sắc thái chịu phiền rất rõ.

Thể bị động học ở trình độ nào?

Thể bị động thường được dạy ở trình độ sơ cấp cuối, tương ứng JLPT N4. Bị động gây phiền và によって gặp nhiều hơn ở bài đọc N3.