Thể khả năng trong tiếng Nhật: cách chia られる, える và cách dùng

Thể khả năng (可能形, kanōkei) diễn tả "có thể làm", "làm được". Cách chia: nhóm 1 đổi âm cuối hàng う sang hàng え rồi thêm る (書く → 書ける); nhóm 2 bỏ る thêm られる (食べる → 食べられる); する thành できる, 来る thành 来られる (korareru). Tân ngữ thường đổi trợ từ を thành が. Ví dụ: 日本語が少し話せます。 (nihongo ga sukoshi hanasemasu, "tôi nói được chút tiếng Nhật"), 辛いものが食べられません。 (karai mono ga taberaremasen, "tôi không ăn được đồ cay").

Bảng công thức

Nhóm	Quy tắc	Ví dụ	Cách đọc
Nhóm 1	Hàng う → hàng え + る	書く → 書ける	kaku → kakeru
Nhóm 2	Bỏ る + られる	食べる → 食べられる	taberu → taberareru
する	→ できる	運転する → 運転できる	unten suru → unten dekiru
来る	→ 来られる	来る → 来られる	kuru → korareru

Cách chia nhóm 1

Đổi âm cuối sang cột え của cùng hàng: く → け, す → せ, む → め, う → え, rồi thêm る.

Dạng từ điển	Thể khả năng	Cách đọc	Nghĩa
書く	書ける	kakeru	viết được
泳ぐ	泳げる	oyogeru	bơi được
話す	話せる	hanaseru	nói được
待つ	待てる	materu	đợi được
遊ぶ	遊べる	asoberu	chơi được
読む	読める	yomeru	đọc được
帰る	帰れる	kaereru	về được
買う	買える	kaeru	mua được
行く	行ける	ikeru	đi được

Để ý 買える (kaeru, mua được) đọc trùng với 帰る (kaeru, về). Ngữ cảnh và chữ Hán giúp phân biệt.

Cách chia nhóm 2 và nhóm 3

Dạng từ điển	Thể khả năng	Cách đọc	Nghĩa
食べる	食べられる	taberareru	ăn được
見る	見られる	mirareru	xem được
起きる	起きられる	okirareru	dậy được
着る	着られる	kirareru	mặc được
する	できる	dekiru	làm được
料理する	料理できる	ryōri dekiru	nấu ăn được
来る	来られる	korareru	đến được

Với danh từ chỉ hoạt động, có thể dùng N + ができる: 車の運転ができます。 (kuruma no unten ga dekimasu, "tôi biết lái xe"). Một vài động từ không có thể khả năng vì tự nó đã mang nghĩa đó, tiêu biểu là わかる (hiểu): nói わかります, không nói わかれます.

Sau khi chia, động từ khả năng hoạt động như một động từ nhóm 2: 話せる → 話せます, 話せない, 話せた, 話せなかった. Phủ định theo cách của thể ない, bỏ る thêm ない.

Trợ từ が với thể khả năng

Động từ thường đi với を: 日本語を話します. Chuyển sang thể khả năng, sách giáo khoa dạy đổi を thành が: 日本語が話せます。 Lý do là câu khả năng tả năng lực, gần với câu tả trạng thái như 日本語が上手です. Phần が chỉ đối tượng như vậy được nói thêm ở bài trợ từ は và が.

Trong hội thoại thật, người Nhật vẫn hay nói 日本語を話せる. Câu đó không sai, nhưng khi làm bài thi hoặc viết, chọn が là an toàn. Các trợ từ khác như に, で, へ giữ nguyên: 一人で病院に行けます。 (hitori de byōin ni ikemasu, "tôi tự đi viện được").

Các cách dùng thể khả năng

1. Năng lực của người

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
ピアノが弾けます。	piano ga hikemasu	Tôi chơi được piano.
漢字はまだ読めません。	kanji wa mada yomemasen	Tôi vẫn chưa đọc được kanji.
子どものとき、泳げなかった。	kodomo no toki, oyogenakatta	Hồi nhỏ tôi không biết bơi.
朝6時に起きられますか。	asa rokuji ni okiraremasu ka	Bạn dậy được lúc 6 giờ sáng không?

2. Điều kiện bên ngoài

Câu nói việc có làm được hay không do điều kiện bên ngoài, không phải do tài năng.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
このカードはコンビニで使えます。	kono kādo wa konbini de tsukaemasu	Thẻ này dùng được ở cửa hàng tiện lợi.
明日のパーティーに来られますか。	ashita no pātī ni koraremasu ka	Mai bạn đến dự tiệc được không?
ここから駅まで歩いて行けます。	koko kara eki made aruite ikemasu	Từ đây đi bộ ra ga được.
今日は忙しくて、電話に出られません。	kyō wa isogashikute, denwa ni deraremasen	Hôm nay bận quá, tôi không nghe máy được.

Ra-nuki: 見れる, 食べれる có sai không

Nghe người Nhật nói chuyện, bạn sẽ gặp 見れる (mireru), 食べれる (tabereru), 来れる (koreru). Đây là dạng bỏ ら khỏi られる, gọi là ら抜き言葉 (ranuki kotoba). Nó rất phổ biến trong văn nói của người trẻ và trên mạng.

Tuy vậy, sách giáo khoa, bài thi JLPT và văn bản trang trọng vẫn dùng dạng có ら. Người học nên hiểu khi nghe, còn khi tự nói với cấp trên hoặc viết thì dùng 見られる, 食べられる, 来られる. Ra-nuki chỉ xảy ra với nhóm 2 và 来る. 書ける, 読める của nhóm 1 là dạng chuẩn, không phải ra-nuki.

So sánh với ことができる

Mẫu V dạng từ điển + ことができる cũng nghĩa là "có thể", đã có ở bài ことができる. Hai mẫu cùng nghĩa, khác ở sắc thái.

	Thể khả năng	ことができる
Ví dụ	日本語が話せます。	日本語を話すことができます。
Độ dài	Ngắn, gọn	Dài hơn
Văn phong	Hội thoại hằng ngày	Trang trọng, văn viết, thông báo
Trợ từ tân ngữ	が (văn nói có khi dùng を)	Giữ を

Biển báo, hướng dẫn sử dụng hay dùng ことができます: ここでチケットを買うことができます。 (koko de chiketto o kau koto ga dekimasu, "có thể mua vé tại đây"). Bạn bè nói với nhau thì ここでチケット買えるよ.

Phân biệt 見える, 聞こえる với 見られる, 聞ける

見える và 聞こえる nghĩa là tự nhiên nhìn thấy, nghe thấy, không cần cố. 見られる và 聞ける nghĩa là có điều kiện để xem, để nghe.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
窓から富士山が見えます。	mado kara Fujisan ga miemasu	Từ cửa sổ nhìn thấy núi Phú Sĩ.
このアプリで日本の映画が見られます。	kono apuri de Nihon no eiga ga miraremasu	Ứng dụng này xem được phim Nhật.
隣の部屋の声が聞こえます。	tonari no heya no koe ga kikoemasu	Nghe thấy tiếng phòng bên.
このラジオは海外の放送も聞けます。	kono rajio wa kaigai no hōsō mo kikemasu	Đài này nghe được cả kênh nước ngoài.

Đoạn hội thoại mẫu

Người nói	Câu	Cách đọc	Nghĩa
A	リンさん、日本語の新聞が読めますか。	Rin-san, nihongo no shinbun ga yomemasu ka	Linh đọc được báo tiếng Nhật không?
B	いいえ、まだ読めません。漢字が難しくて。	iie, mada yomemasen. kanji ga muzukashikute	Chưa, tôi chưa đọc được. Kanji khó quá.
A	話すのはどうですか。	hanasu no wa dō desu ka	Còn nói thì sao?
B	簡単な会話ならできます。	kantan na kaiwa nara dekimasu	Hội thoại đơn giản thì tôi nói được.
A	来週の勉強会に来られますか。	raishū no benkyōkai ni koraremasu ka	Tuần sau bạn đến buổi học nhóm được không?
B	金曜日なら行けます。	kin'yōbi nara ikemasu	Nếu là thứ sáu thì tôi đi được.

Nói về khả năng của mình cho khiêm tốn

Người Nhật ít khi tự nhận mình giỏi. Khi được hỏi có nói được tiếng Nhật không, câu trả lời an toàn là 少しだけ話せます。 (sukoshi dake hanasemasu, "tôi chỉ nói được một chút"). Nếu được khen 日本語が上手ですね, hãy đáp いえいえ、まだまだです。 (ieie, mada mada desu, "đâu có, tôi còn kém lắm"). Trả lời はい、上手です nghe hơi tự mãn với người Nhật, dù ý bạn chỉ là cảm ơn.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 泳ぎられる → ✓ 泳げる. Nhóm 1 đổi sang hàng え + る, không thêm られる.
• ✗ 運転するできます → ✓ 運転できます. する được thay hẳn bằng できる.
• ✗ わかれます (để nói "hiểu được") → ✓ わかります. わかる đã mang nghĩa khả năng.
• ✗ 明日、来れますか。 (trong bài thi) → ✓ 明日、来られますか。. Dạng chuẩn có ら.
• ✗ 行けれる → ✓ 行ける. Đừng thêm れ vào động từ đã ở thể khả năng.

Cũng nên biết: với nhóm 2, thể khả năng trùng hình thức với thể bị động. 食べられる có thể là "ăn được" hoặc "bị ăn", ngữ cảnh sẽ quyết định nghĩa.

Bài tập nhỏ

Chia sang thể khả năng dạng ます: 1. 飲む 2. 寝る 3. 作る 4. 来る 5. 予約する.

Đáp án: 1. 飲めます (nomemasu). 2. 寝られます (neraremasu). 3. 作れます (tsukuremasu). 4. 来られます (koraremasu). 5. 予約できます (yoyaku dekimasu).

Nhớ nhanh

• Nhóm 1: hàng え + る. Nhóm 2: られる. する → できる. 来る → 来られる.
• Đối tượng thường đi với が.
• 見れる, 食べれる: văn nói, tránh khi thi và viết.
• ことができる: cùng nghĩa, trang trọng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Thể khả năng tiếng Nhật học ở cấp nào?

Thuộc ngữ pháp N4, thường học sau thể ない và thể た, cùng lúc với ことができる.

Nói 日本語を話せる có sai không?

Không sai trong văn nói, người Nhật dùng khá nhiều. Sách và đề thi chuẩn ưu tiên が, nên khi làm bài cứ chọn が.

できる khác với ことができる thế nào?

できる là thể khả năng của する, đi trực tiếp sau danh từ: 料理ができる. ことができる biến cả một động từ thành danh từ rồi gắn できる: 料理を作ることができる.

Động từ nào không có thể khả năng?

Những động từ đã mang nghĩa tự xảy ra hoặc khả năng như わかる, ある, 見える, 聞こえる, 要る. Chúng không cần chia thêm.