Thể ý chí trong tiếng Nhật (よう/おう): cách chia và cách dùng

Thể ý chí (意向形, ikōkei) là dạng thân mật của ましょう, nghĩa là "cùng làm nào" hoặc "mình sẽ làm". Cách chia: nhóm 1 đổi âm cuối hàng う sang hàng お rồi thêm う (行く → 行こう); nhóm 2 bỏ る thêm よう (食べる → 食べよう); nhóm 3 là しよう, 来よう (koyō). Ví dụ: 一緒に帰ろう。 (issho ni kaerō, "cùng về nào"), よし、頑張ろう。 (yoshi, ganbarō, "được rồi, cố lên nào").

Bảng công thức

Nhóm	Quy tắc	Ví dụ	Cách đọc
Nhóm 1	Hàng う → hàng お + う	行く → 行こう	iku → ikō
Nhóm 2	Bỏ る + よう	食べる → 食べよう	taberu → tabeyō
する	→ しよう	勉強する → 勉強しよう	benkyō suru → benkyō shiyō
来る	→ 来よう	来る → 来よう	kuru → koyō
Lịch sự	V ます bỏ ます + ましょう	行きましょう	ikimashō

Cách chia thể ý chí

Nhóm 1 đổi âm cuối sang cột お: く → こ, む → も, る → ろ, う → お, rồi thêm う. Âm cuối được kéo dài, nên 行こう đọc là ikō (hai nhịp ko-u).

Dạng từ điển	Thể ý chí	Cách đọc	Nghĩa
書く	書こう	kakō	viết nào
泳ぐ	泳ごう	oyogō	bơi nào
話す	話そう	hanasō	nói chuyện nào
待つ	待とう	matō	đợi nào
遊ぶ	遊ぼう	asobō	chơi nào
読む	読もう	yomō	đọc nào
帰る	帰ろう	kaerō	về nào
買う	買おう	kaō	mua nào
食べる	食べよう	tabeyō	ăn nào
見る	見よう	miyō	xem nào
起きる	起きよう	okiyō	dậy nào
する	しよう	shiyō	làm nào
来る	来よう	koyō	đến nào

Thể lịch sự tương ứng là ましょう, chia từ thể ます như ở bài thể ます: 帰ります → 帰りましょう. Hai dạng cùng nghĩa, chỉ khác người nghe.

Các cách dùng thể ý chí

1. Rủ rê, đề nghị cùng làm

Với bạn bè dùng thể ý chí, với người cần lịch sự dùng ましょう. Thêm か ở cuối để giọng mềm hơn, như hỏi ý kiến.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
ちょっと休もうか。	chotto yasumō ka	Nghỉ một chút nhé?
週末、海に行こうよ。	shūmatsu, umi ni ikō yo	Cuối tuần đi biển đi.
そろそろ始めましょう。	sorosoro hajimemashō	Chúng ta bắt đầu thôi.
駅で待ち合わせしましょうか。	eki de machiawase shimashō ka	Mình hẹn nhau ở ga nhé?

2. Đề nghị làm giúp: ましょうか

Khi chủ ngữ là chính mình, ましょうか là lời ngỏ ý "để tôi làm giúp nhé". Ví dụ: 荷物を持ちましょうか。 (nimotsu o mochimashō ka, "để tôi xách đồ giúp nhé"). Thân mật hơn: 手伝おうか。 (tetsudaō ka, "để mình giúp nhé").

3. Tự nhủ, quyết tâm

Nói một mình hoặc nghĩ trong đầu, thể ý chí là lời tự quyết định: もう寝よう。 (mō neyō, "thôi đi ngủ"), 明日から毎日走ろう。 (ashita kara mainichi hashirō, "từ mai mình sẽ chạy mỗi ngày").

4. ようと思う: định làm

Thêm と思います sau thể ý chí để nói dự định của mình. と思っています cho thấy ý định đã có từ trước và vẫn đang giữ, nên dùng được cả cho người khác.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
夏休みに北海道へ行こうと思います。	natsuyasumi ni Hokkaidō e ikō to omoimasu	Hè này tôi định đi Hokkaido.
来年、日本に留学しようと思っています。	rainen, Nihon ni ryūgaku shiyō to omotte imasu	Tôi đang tính sang Nhật du học năm sau.
兄は新しい車を買おうと思っています。	ani wa atarashii kuruma o kaō to omotte imasu	Anh tôi đang định mua xe mới.
今日は早く帰ろうと思います。	kyō wa hayaku kaerō to omoimasu	Hôm nay tôi định về sớm.

Khác với muốn: 行きたいと思います là "tôi muốn đi", còn 行こうと思います là "tôi định đi", ý đã chắc hơn. Mẫu muốn có ở bài たいです. Dự định đã quyết lâu dài thường nói bằng つもり, xem bài つもり.

5. ようとする: vừa định làm, cố làm

Mẫu này có hai nghĩa. Đi với とき, nó là "vừa định làm thì". Đi với hành động cần sức, nó là "cố làm". Ở phủ định ようとしない, nghĩa là "không chịu làm".

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
寝ようとしたとき、電話が鳴りました。	neyō to shita toki, denwa ga narimashita	Tôi vừa định ngủ thì điện thoại reo.
何度も思い出そうとしましたが、だめでした。	nando mo omoidasō to shimashita ga, dame deshita	Tôi cố nhớ mấy lần mà không được.
子どもが薬を飲もうとしません。	kodomo ga kusuri o nomō to shimasen	Đứa bé không chịu uống thuốc.

Phân biệt ましょう với ませんか

	~ませんか	~ましょう
Sắc thái	Mời, hỏi ý người nghe	Đề xuất khi hai bên đã đồng ý, hoặc kêu gọi
Hợp khi	Lần đầu rủ, người kia có thể từ chối	Đáp lại lời mời, hoặc người dẫn dắt nói
Ví dụ	映画を見に行きませんか。	いいですね。行きましょう。

Rủ người mới quen, cấp trên bằng ませんか sẽ lịch sự hơn ましょう, vì ませんか để người kia quyền chọn.

Đoạn hội thoại mẫu

Người nói	Câu	Cách đọc	Nghĩa
A	疲れたね。ちょっと休もうか。	tsukareta ne. chotto yasumō ka	Mệt nhỉ. Nghỉ chút nhé?
B	うん、そうしよう。コーヒーでも飲もう。	un, sō shiyō. kōhī demo nomō	Ừ, nghỉ thôi. Uống cà phê đi.
A	来月の連休、どうする？	raigetsu no renkyū, dō suru?	Kỳ nghỉ dài tháng sau cậu tính sao?
B	実家に帰ろうと思ってる。	jikka ni kaerō to omotteru	Tớ định về quê.
A	いいね。私はまだ決めてない。	ii ne. watashi wa mada kimetenai	Hay đấy. Tớ thì chưa quyết.

そうしよう (sō shiyō, "làm vậy đi") là câu đồng ý rất hay gặp khi bạn bè rủ nhau. 思ってる là dạng rút gọn của 思っている trong văn nói.

Thể ý chí trong khẩu hiệu và bài hát

Ngoài hội thoại, thể ý chí xuất hiện nhiều trên biển cổ động và lời bài hát vì nó mang giọng kêu gọi mọi người cùng làm. Biển ở khu dân cư có thể ghi ゴミを分別しよう。 (gomi o bunbetsu shiyō, "hãy cùng phân loại rác"). Trước trận đấu, cả đội hô 頑張ろう！ (ganbarō!, "cùng cố gắng nào"). Nghe nhạc Nhật, bạn sẽ gặp 行こう, 歩こう, 笑おう rất thường xuyên. Đây là cách luyện tai cho dạng này khá nhẹ nhàng.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 食べろう → ✓ 食べよう. Nhóm 2 thêm よう, không đổi る thành ろ.
• ✗ 行きよう → ✓ 行こう. Không chia từ thân ます, mà từ dạng từ điển.
• ✗ 来よう đọc là kiyō → ✓ 来よう. Đọc là koyō.
• ✗ Nói với sếp: 一緒に帰ろう。 → ✓ 一緒に帰りましょうか。. Thể ý chí chỉ dùng với người thân quen.
• ✗ 彼は行こうと思います。 → ✓ 彼は行こうと思っています。. Nói ý định của người khác dùng と思っています.

Bài tập nhỏ

Chia sang thể ý chí: 1. 飲む 2. 起きる 3. 待つ 4. 掃除する 5. 歌う.

Đáp án: 1. 飲もう (nomō). 2. 起きよう (okiyō). 3. 待とう (matō). 4. 掃除しよう (sōji shiyō). 5. 歌おう (utaō).

Nhớ nhanh

• Nhóm 1: hàng お + う. Nhóm 2: よう. しよう, 来よう (koyō).
• Thể ý chí = ましょう thân mật.
• ようと思う: định làm. ようとする: vừa định, cố làm. ようとしない: không chịu.
• Mời lịch sự: ませんか. Đồng ý: ましょう.

Câu hỏi thường gặp

Thể ý chí và thể ましょう có khác nghĩa không?

Không khác nghĩa. Thể ý chí là thể thường, ましょう là thể lịch sự của cùng một ý.

ようと思います khác つもりです thế nào?

ようと思います thường là ý định vừa nảy ra hoặc chưa chắc lắm. つもりです là kế hoạch đã quyết, có khi đã chuẩn bị. Với kế hoạch lớn như du học, cả hai đều dùng được.

Có thể dùng thể ý chí với người lớn tuổi không?

Khi nói trực tiếp thì không nên, hãy đổi sang ましょう hoặc ませんか. Nhưng trong mẫu ようと思います, phần đuôi đã là thể lịch sự nên dùng với ai cũng được.

Vì sao 行こう có âm kéo dài?

Vì cuối thể ý chí luôn có う, nối với âm お phía trước thành trường âm. Đọc ngắn thành iko thì nghe sai.