Động từ li hợp trong tiếng Trung: cách dùng và các từ thường gặp

Động từ li hợp (离合词, líhécí) là động từ hai âm tiết có cấu tạo động từ + tân ngữ sẵn bên trong, như 见面 (gặp + mặt), 结婚 (kết + hôn), 睡觉 (ngủ + giấc). Vì đã chứa tân ngữ, chúng không nhận thêm tân ngữ phía sau, và có thể tách đôi để chèn 了, 过, số lượng vào giữa. Câu đúng là 我昨天跟他见面了。 (Wǒ zuótiān gēn tā jiànmiàn le., “Hôm qua tôi gặp anh ấy.”), không nói 我见面他. Tương tự, 他结过两次婚。 (Tā jiéguo liǎng cì hūn., “Anh ấy đã kết hôn hai lần.”)

Câu hỏi "结婚 có phải động từ li hợp không" có câu trả lời là có. Đây cũng là từ người Việt nói sai nhiều nhất, vì tiếng Việt nói "cưới cô ấy" nên dễ dịch thành 结婚她. Bài dưới đây giải thích cấu tạo, các chỗ chèn được, cách thêm đối tượng bằng 跟, 和, 给, cách lặp lại kiểu 聊聊天, và bảng các từ li hợp thường gặp.

Bảng công thức

Việc cần làm	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Thêm người đối tượng	跟 / 和 / 给 + người + VO	我想跟你见面。	Tôi muốn gặp bạn.
Chèn 了	V + 了 + O	我们见了面就走。	Gặp nhau xong chúng tôi đi luôn.
Chèn 过	V + 过 + O	他结过婚。	Anh ấy từng kết hôn.
Chèn thời lượng	V + (了) + thời lượng + O	我游了一个小时泳。	Tôi bơi một tiếng.
Chèn số lần	V + (了) + số lần + O	我们见过一次面。	Chúng tôi gặp nhau một lần.
Chèn người sở hữu	V + người + 的 + O	你别生我的气。	Đừng giận tôi.
Chèn bổ ngữ	V + bổ ngữ + O	我睡不着觉。	Tôi không ngủ được.
Lặp lại	A A B	我们聊聊天吧。	Mình tán gẫu chút đi.

Vì sao động từ li hợp không nhận tân ngữ

Hãy tách nghĩa từng chữ. 见面 là "thấy + mặt", 帮忙 là "giúp + việc bận", 毕业 là "xong + nghiệp học". Âm tiết sau đã là tân ngữ, nên thêm một tân ngữ nữa thì câu có hai tân ngữ, giống như nói "gặp mặt anh ấy" trong tiếng Việt mà bỏ mất chữ "với". Đối tượng người phải đưa lên trước động từ bằng giới từ.

Sai	Đúng	Pinyin	Nghĩa
我见面他	我跟他见面。	Wǒ gēn tā jiànmiàn.	Tôi gặp anh ấy.
我想结婚她	我想和她结婚。	Wǒ xiǎng hé tā jiéhūn.	Tôi muốn cưới cô ấy.
我帮忙你	我帮你的忙。 / 我给你帮忙。	Wǒ bāng nǐ de máng. / Wǒ gěi nǐ bāngmáng.	Tôi giúp bạn.
我请假老师	我跟老师请假。	Wǒ gēn lǎoshī qǐngjià.	Tôi xin thầy cho nghỉ.
他毕业北京大学	他从北京大学毕业。	Tā cóng Běijīng Dàxué bìyè.	Anh ấy tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh.
我道歉你	我向你道歉。	Wǒ xiàng nǐ dàoqiàn.	Tôi xin lỗi bạn.

Mỗi động từ quen đi với một giới từ nhất định: 见面, 结婚, 聊天 đi với 跟 hoặc 和; 帮忙 đi với 给; 道歉 đi với 向 hoặc 跟. Cách dùng 给 và 跟 được giải thích thêm ở bài giới từ 给, 跟, 从. Nếu muốn dùng động từ thường có tân ngữ, có thể đổi từ: 我帮助你。 (Wǒ bāngzhù nǐ., “Tôi giúp bạn.”) 帮助 không phải từ li hợp nên nhận tân ngữ trực tiếp.

Chèn 了 và 过 vào giữa

了 (đã xong) và 过 (đã từng) đứng ngay sau động từ, nên với từ li hợp chúng chen vào giữa hai âm tiết. Nếu 了 là 了 cuối câu thì vẫn để nguyên từ, đặt 了 ở cuối.

Câu	Pinyin	Nghĩa
我洗了澡就睡。	Wǒ xǐle zǎo jiù shuì.	Tắm xong là tôi đi ngủ.
我已经洗澡了。	Wǒ yǐjīng xǐzǎo le.	Tôi tắm rồi. (了 cuối câu)
你们见过面吗？	Nǐmen jiànguo miàn ma?	Các bạn từng gặp nhau chưa?
我们吵过架。	Wǒmen chǎoguo jià.	Chúng tôi từng cãi nhau.
他请了三天假。	Tā qǐngle sān tiān jià.	Anh ấy xin nghỉ ba ngày.

Không viết 我们见面过 hay 他请假了三天. Hai vị trí của 了 được giải thích ở bài cách dùng 了, còn sự khác nhau giữa 过 và 着 có ở bài phân biệt 过 và 着.

Chèn thời lượng, số lần và bổ ngữ

Thời lượng và số lần đặt giữa hai âm tiết, sau 了 nếu có. Một cách khác cũng đúng là lặp lại động từ: động từ li hợp nguyên vẹn, rồi động từ một lần nữa kèm thời lượng.

Câu	Pinyin	Nghĩa
我每天跑半个小时步。	Wǒ měitiān pǎo bàn ge xiǎoshí bù.	Mỗi ngày tôi chạy bộ nửa tiếng.
我每天跑步跑半个小时。	Wǒ měitiān pǎobù pǎo bàn ge xiǎoshí.	Cùng nghĩa, viết theo kiểu lặp động từ.
昨天我睡了八个小时觉。	Zuótiān wǒ shuìle bā ge xiǎoshí jiào.	Hôm qua tôi ngủ tám tiếng.
他们跳了两次舞。	Tāmen tiàole liǎng cì wǔ.	Họ đã nhảy hai lần.
我洗完澡了。	Wǒ xǐwán zǎo le.	Tôi tắm xong rồi.
太吵了，我睡不着觉。	Tài chǎo le, wǒ shuì bu zháo jiào.	Ồn quá, tôi không ngủ được.

Chèn người vào giữa bằng 的

Một số từ li hợp chấp nhận chèn "người + 的" vào giữa, biến đối tượng thành người sở hữu của tân ngữ bên trong. Cách này rất khẩu ngữ và tự nhiên.

Câu	Pinyin	Nghĩa
她还在生我的气。	Tā hái zài shēng wǒ de qì.	Cô ấy vẫn đang giận tôi.
你能帮我一个忙吗？	Nǐ néng bāng wǒ yí ge máng ma?	Bạn giúp tôi một việc được không?
别开我的玩笑。	Bié kāi wǒ de wánxiào.	Đừng trêu tôi.

Cách lặp lại động từ li hợp

Động từ hai âm tiết thường lặp kiểu ABAB (学习学习), nhưng từ li hợp chỉ lặp phần động từ: kiểu AAB. Lặp làm câu nhẹ đi, mang nghĩa "làm một chút, làm cho vui".

Từ gốc	Dạng lặp đúng	Dạng sai	Nghĩa
聊天	聊聊天	聊天聊天	tán gẫu chút
散步	散散步	散步散步	đi dạo một lát
帮忙	帮帮忙	帮忙帮忙	giúp chút
见面	见见面	见面见面	gặp nhau một chút
跳舞	跳跳舞	跳舞跳舞	nhảy một chút

Ví dụ: 周末我们去公园散散步吧。 (Zhōumò wǒmen qù gōngyuán sànsan bù ba., “Cuối tuần mình ra công viên đi dạo chút nhé.”) Các kiểu lặp AA, A一A, ABAB của động từ thường có trong bài động từ lặp lại.

Danh sách động từ li hợp thường gặp

Các từ dưới đây gặp nhiều ở trình độ sơ cấp và trung cấp. Cột "Ví dụ khi tách" cho thấy chỗ chèn hay dùng nhất.

Từ	Pinyin	Nghĩa	Ví dụ khi tách
见面	jiàn//miàn	gặp mặt	见过一次面
结婚	jié//hūn	kết hôn	结了婚
离婚	lí//hūn	ly hôn	离过婚
睡觉	shuì//jiào	ngủ	睡了一觉
起床	qǐ//chuáng	thức dậy	起不来床
洗澡	xǐ//zǎo	tắm	洗完澡
游泳	yóu//yǒng	bơi	游了一会儿泳
跑步	pǎo//bù	chạy bộ	跑完步
散步	sàn//bù	đi dạo	散散步
跳舞	tiào//wǔ	nhảy múa	跳了一晚上舞
唱歌	chàng//gē	hát	唱首歌
聊天	liáo//tiān	tán gẫu	聊了一会儿天
帮忙	bāng//máng	giúp đỡ	帮个忙
生气	shēng//qì	tức giận	生他的气
请假	qǐng//jià	xin nghỉ	请两天假
放假	fàng//jià	được nghỉ	放了一周假
上班	shàng//bān	đi làm	上了八个小时班
上课	shàng//kè	lên lớp	上了两节课
毕业	bì//yè	tốt nghiệp	毕了业
照相	zhào//xiàng	chụp ảnh	照张相
吵架	chǎo//jià	cãi nhau	吵了一架
排队	pái//duì	xếp hàng	排了半天队
看病	kàn//bìng	đi khám bệnh	看完病
打针	dǎ//zhēn	tiêm	打了一针
道歉	dào//qiàn	xin lỗi	道个歉
报名	bào//míng	đăng ký	报了名
开玩笑	kāi wánxiào	đùa	开个玩笑

Dấu // trong cột pinyin là cách nhiều từ điển tiếng Trung đánh dấu từ li hợp: chỗ có // là chỗ tách được. Khi tra một động từ mới hai âm tiết có cấu tạo động + danh, hãy để ý ký hiệu này. Một mẹo khác: nếu chữ thứ hai tự nó là danh từ (面 mặt, 婚 hôn nhân, 澡 việc tắm, 课 bài học), khả năng cao đó là từ li hợp.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 我想见面你 → ✓ 我想跟你见面。 Đối tượng đặt trước bằng 跟.
• ✗ 他结婚她了 → ✓ 他跟她结婚了。
• ✗ 我们见面过 → ✓ 我们见过面。 过 chen vào giữa.
• ✗ 我睡觉了八个小时 → ✓ 我睡了八个小时觉。 hoặc 我睡觉睡了八个小时。
• ✗ 我们聊天聊天吧 → ✓ 我们聊聊天吧。 Từ li hợp lặp kiểu AAB.
• ✗ 我毕业河内大学 → ✓ 我从河内大学毕业。 hoặc 我是河内大学毕业的。

Bài tập nhỏ

Sửa các câu sai sau.

1. 我明天见面老师。
2. 你帮忙我，好吗？
3. 我游泳了两个小时。
4. 他们结婚过吗？
5. 周末我们散步散步吧。

Đáp án:

1. 我明天跟老师见面。 (Wǒ míngtiān gēn lǎoshī jiànmiàn., “Mai tôi gặp thầy.”)
2. 你帮我个忙，好吗？ (Nǐ bāng wǒ ge máng, hǎo ma?, “Bạn giúp tôi một tay nhé?”)
3. 我游了两个小时泳。 (Wǒ yóule liǎng ge xiǎoshí yǒng., “Tôi đã bơi hai tiếng.”)
4. 他们结过婚吗？ (Tāmen jiéguo hūn ma?, “Họ từng kết hôn chưa?”)
5. 周末我们散散步吧。 (Zhōumò wǒmen sànsan bù ba., “Cuối tuần mình đi dạo chút nhé.”)

Câu hỏi thường gặp

Động từ li hợp là gì?

Động từ li hợp (离合词) là từ hai âm tiết có cấu tạo động từ + tân ngữ, có thể dùng liền như một từ (见面) hoặc tách ra để chèn thành phần khác (见了面, 见过一次面).

结婚 có phải động từ li hợp không?

Có. 结婚 gồm 结 (kết) và 婚 (hôn nhân), tách được thành 结了婚, 结过两次婚. Muốn nói cưới ai thì dùng 跟/和 + người + 结婚.

Làm sao biết một từ có phải từ li hợp không?

Tra từ điển: nhiều từ điển ghi // giữa hai âm tiết pinyin. Không có từ điển thì xem chữ thứ hai có phải danh từ không và động từ có nhận được tân ngữ trực tiếp không.

Từ li hợp có dùng liền được không?

Được. Khi không có gì chen vào, dùng liền như từ bình thường: 我每天游泳 (ngày nào tôi cũng bơi). Chỉ tách khi cần chèn 了, 过, số lượng, bổ ngữ hoặc khi lặp.

担心, 帮助 có phải từ li hợp không?

帮助 không phải từ li hợp nên nói 帮助你 được. 担心 cũng nhận tân ngữ trực tiếp như 担心你, nên khi dùng hằng ngày bạn coi nó như động từ thường.