Furigana là gì? Cách đọc và cách thêm furigana trong Word
Nội dung bài viết
Furigana là chữ kana nhỏ in phía trên (hoặc bên phải, nếu viết dọc) chữ kanji để chỉ cách đọc. Trong tiếng Nhật nó viết là (furigana, chữ kana rải lên), dân làm sách còn gọi là (rubi). Ví dụ trên chữ (kanji, chữ Hán) in nhỏ , trên (nihongo, tiếng Nhật) in . Furigana chỉ là lời nhắc cách đọc, không đổi nghĩa và không phải đọc thêm. Bài này giải thích furigana khác okurigana thế nào, cách đọc furigana trong sách, manga và bài hát, cách thêm furigana trong Word, LibreOffice, Anki và trang web, và khi nào nên bỏ dần.
Furigana, okurigana và romaji khác nhau thế nào
Ba khái niệm này hay bị trộn vào nhau. Furigana nằm trên kanji. Okurigana nằm ngay sau kanji, cùng cỡ chữ, và là một phần của từ. Romaji là chữ Latinh, không thuộc chữ viết của người Nhật.
| Khái niệm | Viết | Vị trí | Ví dụ | Có bắt buộc không |
|---|---|---|---|---|
| Furigana | chữ nhỏ trên kanji | có た ở trên | không, chỉ để hỗ trợ đọc | |
| Okurigana | hiragana đi sau kanji | : phần べる | có, bỏ đi là sai chính tả | |
| Romaji | chữ Latinh | taberu | không dùng trong văn bản tiếng Nhật thông thường |
Okurigana giúp phân biệt các từ dùng chung một chữ kanji. Cùng chữ 行, (iku, đi) và (okonau, tiến hành) đọc khác nhau nhờ phần hiragana phía sau. Tương tự, (atarashii, mới) có okurigana しい, còn kanji 新 chỉ mang phần あたら. Khi gắn furigana cho những từ này, người ta chỉ ghi trên phần kanji: trên 新 ghi あたら, phần しい để nguyên.
Cách đọc furigana
Đọc furigana thay cho kanji bên dưới, không đọc cả hai. Nếu bạn đã thuộc bảng hiragana thì đã đọc được gần như mọi furigana. Vài quy tắc nhỏ giúp đọc đúng:
- Furigana chia theo từng chữ hoặc theo cả từ. Sách thiếu nhi thường ghi riêng: trên 日 là に, trên 本 là ほん, trên 語 là ご. Một số sách ghi gộp にほんご trên cả cụm 日本語. Cách đọc không đổi.
- Âm ngắt và âm ghép vẫn viết nhỏ. Trên (gakkō, trường học) là がっこう, chữ っ nhỏ báo âm ngắt. Trên (shashin, ảnh) là しゃしん, chữ ゃ nhỏ ghép với し.
- Trường âm ghi bằng う hoặc い. (Tōkyō) có furigana とうきょう. Chữ う ở đây kéo dài âm o, không đọc thành u.
- Furigana katakana dùng cho từ mượn hoặc tên nước ngoài. Một số sách ghi タバコ trên (tabako, thuốc lá), vì người Nhật quen nhìn từ này như từ mượn. Gặp trường hợp này cứ đọc theo katakana.
Furigana trong manga, anime và lời bài hát
Ở sách báo, furigana chỉ ghi cách đọc chuẩn. Trong manga, light novel và lời bài hát, tác giả hay dùng furigana để chơi chữ: chữ kanji cho nghĩa, chữ nhỏ cho cách đọc khác hẳn. Người học gặp lần đầu thường bối rối vì tra từ điển không ra.
| Kanji | Furigana in kèm | Cách đọc chuẩn | Ý tác giả |
|---|---|---|---|
| honki (nghiêm túc) | đọc theo khẩu ngữ, nghĩa vẫn là thật lòng | ||
| unmei (số phận) | đọc theo từ thuần Nhật, nghe cổ và văn chương hơn | ||
| chikyū (Trái Đất) | hát là ngôi sao nhưng ý là hành tinh này | ||
| aibō (bạn đồng hành) | đọc bằng từ mượn tiếng Anh |
Quy tắc khi gặp kiểu này: khi nói hoặc hát, theo furigana; khi tra nghĩa, theo kanji. Người Nhật cũng đọc theo cách đó. Cách này phổ biến trong lời nhạc anime và J-pop, nên bạn sẽ gặp nhiều nếu học tiếng Nhật qua bài hát.
Ghi chú ふりがな và フリガナ trên giấy tờ
Trên đơn xin việc, hồ sơ thuê nhà hay giấy đăng ký ở Nhật, phía trên ô họ tên thường có một dòng nhỏ ghi hoặc . Đây là chỗ bạn viết cách đọc tên mình. Quy ước chung: thấy ふりがな viết bằng hiragana thì điền hiragana, thấy フリガナ viết bằng katakana thì điền katakana.
Người Việt thường không có tên kanji, tên ở dòng chính đã viết bằng katakana hoặc chữ Latinh, nhưng dòng furigana vẫn phải điền. Ví dụ tên Nguyễn Văn An, dòng フリガナ ghi グエン ヴァン アン. Điền đúng cách viết đã dùng ở thẻ ngoại kiều để hồ sơ khớp nhau.
Cách thêm furigana trong Word
Microsoft Word có sẵn chức năng tên là Phonetic Guide (bản tiếng Nhật gọi là ). Các bước trên Word cho Windows:
- Cài bàn phím tiếng Nhật trong Windows (vào phần cài đặt ngôn ngữ của Windows, thêm Japanese). Word chỉ hiện nút Phonetic Guide khi máy có ngôn ngữ Đông Á.
- Bôi đen chữ kanji cần thêm cách đọc.
- Ở thẻ Home, nhóm Font, bấm nút Phonetic Guide. Nếu không thấy, gõ Phonetic Guide vào ô tìm kiếm trên thanh công cụ của Word.
- Word tự đoán cách đọc và điền sẵn vào cột Ruby. Kiểm tra lại: Word hay đoán sai với tên riêng và chữ có nhiều cách đọc (ví dụ 今日 có thể là きょう hoặc こんにち).
- Chỉnh Alignment (canh lề), Offset (khoảng cách tới kanji) và Size (cỡ chữ furigana) nếu cần, rồi bấm OK.
Muốn gỡ furigana, bôi đen lại, mở Phonetic Guide và bấm Clear Phonetic Guide. Word cho Mac cũng có chức năng này, nhưng vị trí nút khác nhau theo phiên bản; dùng ô tìm kiếm trong menu Help là nhanh nhất.
Thêm furigana ở công cụ khác
LibreOffice Writer
Miễn phí, có chức năng tương tự trong menu Format, mục Asian Phonetic Guide. Nếu menu không hiện, vào Tools, Options, Language Settings, Languages và bật hỗ trợ ngôn ngữ Đông Á.
Anki
Trong thẻ Anki, gõ cách đọc trong ngoặc vuông ngay sau kanji: 漢字[かんじ]. Ở mẫu thẻ, dùng bộ lọc {{furigana:TênTrường}} để hiện chữ nhỏ trên kanji, {{kana:TênTrường}} để chỉ hiện cách đọc, {{kanji:TênTrường}} để chỉ hiện kanji. Có nhiều từ liền nhau thì đặt dấu cách trước từng chữ để cách đọc không bị dồn sai chỗ: 世[よ]の 中[なか]. Cách dựng thẻ đầy đủ có ở bài cách dùng Anki học tiếng Nhật.
Trang web và HTML
Nếu tự làm trang web hoặc tài liệu điện tử, HTML có sẵn thẻ ruby: viết <ruby>漢字<rt>かんじ</rt></ruby> là trình duyệt hiện chữ nhỏ trên kanji. Ngoài ra có nhiều công cụ trực tuyến dán đoạn văn tiếng Nhật vào là tự gắn furigana; tìm bằng cụm furigana converter. Các công cụ này đoán cách đọc bằng từ điển máy, nên vẫn sai với tên người, địa danh và chữ đa âm. Dùng để đọc hiểu thì được, làm tài liệu in thì nên soát lại.
Khi nào nên bỏ dần furigana
Furigana giúp đọc được ngay, nhưng dựa vào nó lâu thì mắt chỉ nhìn chữ nhỏ và bỏ qua kanji. Nhiều người học hai năm vẫn không đọc được kanji vì lý do này. Một lộ trình hợp lý:
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Cách dùng furigana |
|---|---|---|
| Mới học kana và kanji | thuộc dưới 100 kanji | dùng thoải mái, ưu tiên tài liệu có furigana đầy đủ |
| Khoảng N5 đến N4 | đọc được khoảng 100 đến 300 kanji | che furigana trên chữ đã học, chỉ nhìn khi bí |
| Khoảng N3 | đọc được vài trăm kanji thông dụng | chuyển sang tài liệu chỉ có furigana cho chữ khó |
| N2 trở lên | đọc báo được phần lớn | gần như bỏ hẳn, chỉ tra khi gặp chữ lạ |
Mẹo che furigana: khi đọc giáo trình, dùng tờ giấy hoặc thước che dòng chữ nhỏ, đọc kanji trước rồi mới mở ra kiểm tra. Trên Anki, để mặt trước chỉ có kanji ({{kanji:...}}) và mặt sau mới hiện {{furigana:...}}. Trang tin tiếng Nhật dễ cho người học của NHK (NEWS WEB EASY) in furigana trên kanji, hợp để tập đọc ở giai đoạn giữa. Đề JLPT có hẳn phần hỏi cách đọc kanji, ở đó dĩ nhiên không có furigana, nên càng gần ngày thi càng cần tập đọc chữ trần. Nền tảng về âm on, âm kun có ở bài kanji là gì.
Lỗi người Việt hay mắc với furigana
- Đọc cả kanji lẫn furigana. Thấy 本 có ほん ở trên, có người đọc thành hon hon. Furigana thay thế, không cộng thêm.
- Ghi furigana lên cả okurigana. Khi tự chép bài, nhiều bạn viết たべる trên cả cụm 食べる. Chỉ ghi た trên chữ 食.
- Chép furigana sáng tạo vào từ điển cá nhân. Gặp 本気 với マジ trong manga rồi ghi vào sổ là 本気 đọc maji. Khi nói thường, 本気 đọc là ほんき; マジ thường viết bằng katakana.
- Tin hoàn toàn furigana do máy gắn. Công cụ tự động hay đọc 今日 thành こんにち, 一日 thành いちにち trong khi câu đang nói ngày mùng một (ついたち).
Câu hỏi thường gặp
Furigana là gì?
Furigana (振り仮名) là chữ kana nhỏ in trên hoặc cạnh kanji để chỉ cách đọc. Nó thường dùng trong sách trẻ em, giáo trình, manga, và với tên riêng hoặc chữ khó.
Furigana và okurigana khác nhau ra sao?
Furigana là chữ nhỏ hỗ trợ đọc, có thể bỏ. Okurigana là phần hiragana đi sau kanji như べる trong 食べる, thuộc chính tả của từ, bỏ đi là viết sai.
Vì sao Word của tôi không có nút Phonetic Guide?
Thường do máy chưa có ngôn ngữ tiếng Nhật hoặc ngôn ngữ Đông Á. Thêm bàn phím Japanese trong cài đặt hệ điều hành, khởi động lại Word, nút sẽ xuất hiện ở nhóm Font của thẻ Home.
Người Nhật trưởng thành có cần furigana không?
Có, với chữ hiếm, tên người, tên địa danh và thuật ngữ chuyên ngành. Báo chí và sách cho người lớn vẫn gắn furigana ở những chữ này.
Có nên chọn giáo trình có furigana không?
Ở trình độ mới bắt đầu thì nên. Khi đã học được vài trăm kanji, hãy chọn tài liệu chỉ gắn furigana cho chữ khó hoặc tập che furigana để mắt quen nhìn kanji.