Những nước nào nói tiếng Trung và mỗi nơi nói khác nhau ra sao
Nội dung bài viết
Tiếng Trung là ngôn ngữ chính thức ở Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao và Singapore. Ở Malaysia, tiếng Trung không phải ngôn ngữ chính thức nhưng được cộng đồng người Hoa dùng hằng ngày, có cả hệ thống trường dạy bằng tiếng Trung. Ngoài ra, cộng đồng người Hoa ở Indonesia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam, Mỹ, Canada, Úc vẫn giữ tiếng nói của mình. Tiếng Trung cũng là một trong sáu ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc. Điều người học cần biết là mỗi nơi gọi tên ngôn ngữ khác nhau, dùng chữ khác nhau và nói phương ngữ khác nhau, như bảng dưới.
Bảng so sánh tiếng Trung ở từng nơi
| Nơi | Tên gọi tiếng chung | Chữ viết | Phiên âm dạy ở trường | Phương ngữ hay nghe |
|---|---|---|---|---|
| Trung Quốc đại lục | (pǔtōnghuà) | giản thể | pinyin | rất nhiều, tuỳ tỉnh |
| Đài Loan | (guóyǔ) | phồn thể | chú âm (bopomofo) | tiếng Mân Nam (tiếng Đài), tiếng Khách Gia |
| Hồng Kông | cho tiếng phổ thông, đời sống chủ yếu nói | phồn thể | không dùng pinyin làm chính | tiếng Quảng Đông |
| Ma Cao | như Hồng Kông | phồn thể | không dùng pinyin làm chính | tiếng Quảng Đông |
| Singapore | (huáyǔ) | giản thể | pinyin | tiếng Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông |
| Malaysia | (huáyǔ) | giản thể | pinyin | tiếng Quảng Đông, Phúc Kiến, Khách Gia, Triều Châu |
Cả năm tên gọi , , , (hànyǔ) và (zhōngwén) đều chỉ cùng một ngôn ngữ chuẩn dựa trên giọng Bắc Kinh. Khác nhau về tên chủ yếu do lịch sử và chính trị. Phân biệt chi tiết các tên gọi này đã có ở bài tiếng Hoa, tiếng Trung, tiếng phổ thông, Quan thoại khác nhau thế nào.
Trung Quốc đại lục: tiếng phổ thông và chữ giản thể
Ở đại lục, ngôn ngữ chuẩn là , được dạy ở mọi trường, dùng trên truyền hình và trong hành chính. Chữ viết là (jiǎntǐzì, chữ giản thể), phiên âm là (pīnyīn). Giáo trình và kỳ thi HSK mà phần đông người Việt học đều theo chuẩn này.
Tuy vậy, ở nhà và ngoài chợ, nhiều người vẫn nói phương ngữ địa phương. Một số nhóm lớn: tiếng Quảng Đông ở Quảng Đông và Quảng Tây, tiếng Ngô ở Thượng Hải và Chiết Giang, tiếng Mân ở Phúc Kiến, tiếng Khách Gia rải rác ở nhiều tỉnh phía nam. Các phương ngữ này khác nhau tới mức người nói tiếng này nghe tiếng kia gần như không hiểu, nhưng viết ra thì cùng dùng chung chữ Hán. Ở tuổi trẻ và ở thành phố lớn, gần như ai cũng nói được tiếng phổ thông.
Đài Loan: 國語, chữ phồn thể và chú âm
Người Đài Loan gọi tiếng phổ thông là (guóyǔ, quốc ngữ), viết bằng (fántǐzì, chữ phồn thể). Trẻ em học đọc bằng (zhùyīn fúhào), bộ ký hiệu như ㄅㄆㄇㄈ thay cho pinyin. Bàn phím điện thoại của người Đài Loan cũng hay dùng chú âm.
Ngữ âm và từ vựng của có khác đại lục một chút: người Đài Loan ít uốn lưỡi hơn, một số từ đời sống khác hẳn. Ví dụ:
| Nghĩa | Đại lục | Đài Loan |
|---|---|---|
| xe buýt | (gōngjiāochē) | (gōngchē) |
| khoai tây | (tǔdòu) | (mǎlíngshǔ) |
| phần mềm | (ruǎnjiàn) | (ruǎntǐ) |
| tàu điện ngầm | (dìtiě) | (jiéyùn) |
| thông tin | (xìnxī) | (zīxùn) |
Ngoài , ở Đài Loan còn nhiều người nói (táiyǔ), một nhánh tiếng Mân Nam, và tiếng Khách Gia. Phần này viết kỹ ở bài tiếng Đài Loan và tiếng Quảng Đông khác gì.
Hồng Kông và Ma Cao: nói tiếng Quảng Đông, viết phồn thể
Ở Hồng Kông, ngôn ngữ chính thức là tiếng Trung và tiếng Anh. Ở Ma Cao là tiếng Trung và tiếng Bồ Đào Nha. Nhưng tiếng Trung mà người dân hai nơi nói hằng ngày là (yuèyǔ), tức (guǎngdōnghuà, tiếng Quảng Đông). Tiếng phổ thông ở đây được hiểu khá rộng, nhất là ở cửa hàng đông khách đại lục, nhưng không phải tiếng mẹ đẻ của đa số.
Chữ viết dùng phồn thể. Văn viết trang trọng (báo, văn bản hành chính) viết theo ngữ pháp tiếng Trung chuẩn, nên người học tiếng phổ thông vẫn đọc được. Riêng tin nhắn, quảng cáo, phụ đề đời thường hay dùng chữ Quảng Đông riêng như (anh ấy, cô ấy), (không), (của). Gặp mấy chữ này mà không tra ra trong từ điển tiếng phổ thông là chuyện bình thường. Muốn học thêm, xem bài học tiếng Quảng Đông.
Singapore có nói tiếng Trung không?
Có. Singapore có bốn ngôn ngữ chính thức: tiếng Anh, tiếng Mã Lai, tiếng Trung và tiếng Tamil. Tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc chung, còn người gốc Hoa (nhóm dân tộc đông nhất) học ở trường như ngôn ngữ mẹ đẻ. Singapore dùng chữ giản thể và pinyin, giống đại lục, nên giáo trình học ở Việt Nam dùng được luôn.
Khi nói chuyện, người Singapore hay trộn tiếng Anh, tiếng Mã Lai và phương ngữ vào câu tiếng Trung. Người lớn tuổi thường nói tiếng Phúc Kiến, Triều Châu hay Quảng Đông với nhau. Một ít từ đặc trưng của Singapore:
| Từ | Pinyin | Nghĩa |
|---|---|---|
| bāshā | chợ (mượn tiếng Mã Lai pasar) | |
| déshì | taxi (đại lục gọi ) | |
| zǔwū | nhà ở xã hội, chung cư nhà nước | |
| xiǎofàn zhōngxīn | khu ăn uống bình dân (hawker centre) | |
| hóngmáodān | chôm chôm |
Malaysia có nói tiếng Trung không?
Có, nhưng theo cách khác Singapore. Ngôn ngữ quốc gia của Malaysia là tiếng Mã Lai. Tiếng Trung không phải ngôn ngữ chính thức, nhưng cộng đồng người Hoa ở Malaysia rất lớn và có hệ thống trường tiểu học dạy bằng tiếng Trung, gọi là (huáxiǎo). Ở đó học sinh học bằng chữ giản thể và pinyin.
Trong đời sống, phương ngữ chia theo vùng khá rõ. Ở Kuala Lumpur, tiếng Quảng Đông rất phổ biến, Penang nổi tiếng với tiếng Phúc Kiến, còn tiếng Khách Gia và Triều Châu có ở nhiều vùng. Người Hoa Malaysia trẻ thường nói được cùng lúc , một phương ngữ, tiếng Mã Lai và tiếng Anh. Phim và nhạc Hồng Kông được xem nhiều ở đây, nên cả người không có gốc Quảng Đông cũng thường nghe hiểu được tiếng Quảng Đông.
Người Hoa ở các nước khác, gồm cả Việt Nam
Ở Thái Lan, Indonesia, Philippines và Việt Nam, người Hoa đến từ nhiều đời, phần lớn gốc Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Khách Gia, Hải Nam. Thế hệ trẻ ở nhiều nơi đã chuyển sang nói tiếng bản địa, phương ngữ cha ông chỉ còn dùng trong gia đình hoặc hội quán. Ở Việt Nam, cộng đồng người Hoa tập trung nhiều ở khu Chợ Lớn (TP.HCM), nơi bạn còn nghe tiếng Quảng Đông và Triều Châu.
Ở Mỹ, Canada, Úc, Anh, khu phố người Hoa thời trước chủ yếu nói tiếng Quảng Đông. Những người mới sang gần đây phần lớn nói tiếng phổ thông, nên cả hai thứ tiếng đều dễ nghe thấy.
Học tiếng Trung để đi đâu thì nên học loại nào?
| Bạn định | Nên học | Chữ viết |
|---|---|---|
| du học, làm việc ở đại lục, làm với đối tác Trung Quốc | tiếng phổ thông | giản thể |
| đi Singapore, Malaysia | tiếng phổ thông () | giản thể |
| du học, làm việc ở Đài Loan | tiếng phổ thông () | phồn thể, nên biết thêm chú âm |
| sống lâu ở Hồng Kông, Ma Cao | tiếng phổ thông trước, thêm tiếng Quảng Đông | phồn thể |
| nói chuyện với người Hoa Chợ Lớn | tiếng phổ thông, thêm vài câu tiếng Quảng Đông | tuỳ người |
Dù đi đâu, tiếng phổ thông vẫn là nền chung. Chữ giản thể và phồn thể học một loại rồi chuyển sang loại kia không quá khó, cách chọn nằm ở bài giản thể và phồn thể.
Những hiểu lầm hay gặp
- Người Hồng Kông nói tiếng Trung giống người Bắc Kinh: không, họ nói tiếng Quảng Đông, khác tiếng phổ thông cả âm lẫn thanh điệu.
- Tiếng Đài Loan là một ngôn ngữ khác hẳn: khi người Việt nói tiếng Đài Loan, thường họ đang nói tới , vẫn là tiếng phổ thông viết phồn thể. mới là thứ tiếng khác.
- Singapore dùng chữ phồn thể vì là người Hoa hải ngoại: Singapore dùng chữ giản thể trong trường học và báo chí chính thống.
- Biết tiếng phổ thông là nghe được mọi người Hoa: với người lớn tuổi ở Malaysia, Hồng Kông hay Chợ Lớn, nhiều khi bạn sẽ gặp phương ngữ. Tuy vậy, viết ra giấy thì thường vẫn hiểu nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu người nói tiếng Trung?
Tính tất cả các phương ngữ, số người nói tiếng Trung là hơn một tỷ người, đông nhất thế giới nếu tính theo tiếng mẹ đẻ. Con số cụ thể thay đổi theo từng nguồn và cách tính, nên chỉ nên xem như ước lượng.
Tiếng Trung ở Singapore và Trung Quốc có khác nhau nhiều không?
Ngữ pháp và chữ viết gần như giống nhau. Khác biệt nằm ở giọng, một số từ địa phương và thói quen trộn tiếng Anh vào câu. Người học tiếng phổ thông sang Singapore nói chuyện được ngay.
Malaysia dùng chữ giản thể hay phồn thể?
Trường học và báo tiếng Trung chính thống ở Malaysia dùng chữ giản thể. Bảng hiệu cũ, đền chùa và hội quán thì còn nhiều chữ phồn thể.
