Từ vựng tiếng Trung Đông y: bắt mạch, châm cứu, vị thuốc bắc

Đông y trong tiếng Trung là 中医 (zhōngyī, "Đông y, y học Trung Hoa"), thuốc bắc là 中药 (zhōngyào, "thuốc Đông y"), còn y học cổ truyền nói chung là 传统医学 (chuántǒng yīxué, "y học cổ truyền"). Ba hoạt động người Việt hay hỏi nhất là bắt mạch 把脉 (bǎmài), châm cứu 针灸 (zhēnjiǔ) và bốc thuốc 抓药 (zhuāyào). Bài này chia từ vựng tiếng Trung về Đông y thành các nhóm: cơ sở và người làm nghề, chẩn đoán, khái niệm nền, phương pháp trị liệu, sắc thuốc, tên vị thuốc thông dụng, kèm câu mẫu dùng khi đi khám hoặc phiên dịch.

Lưu ý: đây là bài học từ vựng. Bài không đưa ra lời khuyên chữa bệnh, và tên vị thuốc chỉ để bạn đọc hiểu đơn thuốc, nhãn hàng.

Đông y, Tây y và nơi khám

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
中医	zhōngyī	Đông y; cũng chỉ thầy thuốc Đông y
西医	xīyī	Tây y; bác sĩ Tây y
中西医结合	zhōng xī yī jiéhé	kết hợp Đông Tây y
中医师	zhōngyīshī	y sĩ, bác sĩ Đông y
老中医	lǎo zhōngyī	thầy lang lâu năm
中医院	zhōngyīyuàn	bệnh viện Đông y
诊所	zhěnsuǒ	phòng khám
中药店	zhōngyàodiàn	hiệu thuốc bắc
药房	yàofáng	quầy thuốc, nhà thuốc
看中医	kàn zhōngyī	đi khám Đông y
挂号	guàhào	đăng ký khám, lấy số

Âm Hán Việt giúp rất nhiều ở chủ đề này: 中药 là "trung dược", 针灸 là "châm cứu", 推拿 là "thôi nã". Phần lớn thuật ngữ Đông y tiếng Việt vốn mượn từ chữ Hán, nên khi gặp từ lạ, đọc âm Hán Việt trước thường đoán được nghĩa. Cách đoán này được trình bày kỹ trong bài đoán nghĩa chữ Hán qua âm Hán Việt.

Chẩn đoán: vọng, văn, vấn, thiết

Bốn bước khám của Đông y gọi chung là 望闻问切 (wàng wén wèn qiè, "vọng văn vấn thiết: nhìn, nghe ngửi, hỏi, bắt mạch"). Bảng dưới gom các từ đi kèm từng bước.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
望	wàng	nhìn (sắc mặt, lưỡi)
闻	wén	nghe tiếng, ngửi mùi
问	wèn	hỏi bệnh
切	qiè	bắt mạch
把脉	bǎmài	bắt mạch
号脉	hàomài	bắt mạch (cách nói khác)
脉象	màixiàng	mạch tượng, kiểu mạch
看舌苔	kàn shétāi	xem rêu lưỡi
舌苔	shétāi	rêu lưỡi
气色	qìsè	khí sắc, sắc mặt
症状	zhèngzhuàng	triệu chứng
诊断	zhěnduàn	chẩn đoán
体质	tǐzhì	thể trạng, cơ địa

Câu	Pinyin	Nghĩa
医生给我把了脉，又看了看舌苔。	Yīshēng gěi wǒ bǎ le mài, yòu kàn le kàn shétāi.	Bác sĩ bắt mạch cho tôi, rồi xem rêu lưỡi.
请把手放在这儿，我给你号号脉。	Qǐng bǎ shǒu fàng zài zhèr, wǒ gěi nǐ hàohao mài.	Anh đặt tay lên đây, tôi bắt mạch cho.
你最近睡眠怎么样？	Nǐ zuìjìn shuìmián zěnmeyàng?	Dạo này anh ngủ thế nào?

Khái niệm nền của Đông y

Đây là nhóm từ trừu tượng nhất nhưng xuất hiện trong hầu hết lời bác sĩ nói. Bạn chỉ cần nhận ra từ và nghĩa gần đúng, không cần hiểu hết lý luận.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
阴阳	yīnyáng	âm dương
五行	wǔxíng	ngũ hành
气	qì	khí
血	xuè	huyết, máu
气血	qìxuè	khí huyết
经络	jīngluò	kinh lạc
穴位	xuéwèi	huyệt vị, huyệt
寒	hán	hàn, lạnh
热	rè	nhiệt, nóng
湿气	shīqì	thấp khí, ẩm trong người
虚	xū	hư, yếu
上火	shànghuǒ	nóng trong người
脾胃	píwèi	tỳ vị
肝	gān	can, gan
肾	shèn	thận
调理	tiáolǐ	điều dưỡng, điều chỉnh cơ thể
补	bǔ	bồi bổ

Câu	Pinyin	Nghĩa
你有点儿上火，少吃辣的。	Nǐ yǒudiǎnr shànghuǒ, shǎo chī là de.	Anh hơi nóng trong, bớt ăn cay đi.
医生说我脾胃虚，要慢慢调理。	Yīshēng shuō wǒ píwèi xū, yào mànmàn tiáolǐ.	Bác sĩ bảo tỳ vị tôi yếu, phải điều dưỡng từ từ.
中医讲究阴阳平衡。	Zhōngyī jiǎngjiu yīnyáng pínghéng.	Đông y chú trọng cân bằng âm dương.

Tên cơ quan như gan, thận, dạ dày bạn có thể ôn lại trong bài từ vựng cơ thể người tiếng Trung.

Châm cứu, giác hơi và các phương pháp trị liệu

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
针灸	zhēnjiǔ	châm cứu
扎针	zhāzhēn	châm kim
针	zhēn	kim
艾灸	àijiǔ	cứu ngải (hơ ngải cứu)
拔罐	báguàn	giác hơi
刮痧	guāshā	cạo gió
推拿	tuīná	xoa bóp bấm huyệt
按摩	ànmó	mát xa
穴位按摩	xuéwèi ànmó	bấm huyệt
正骨	zhènggǔ	nắn xương
理疗	lǐliáo	vật lý trị liệu
食疗	shíliáo	chữa bằng ăn uống
疗程	liáochéng	liệu trình

Câu	Pinyin	Nghĩa
扎针疼不疼？	Zhāzhēn téng bu téng?	Châm kim có đau không?
一个疗程是十次。	Yí ge liáochéng shì shí cì.	Một liệu trình là mười lần.
拔完罐以后不要马上洗澡。	Bá wán guàn yǐhòu bú yào mǎshàng xǐzǎo.	Giác hơi xong đừng tắm ngay.
我肩膀疼，想做推拿。	Wǒ jiānbǎng téng, xiǎng zuò tuīná.	Tôi đau vai, muốn làm xoa bóp bấm huyệt.

Kê đơn, bốc thuốc và sắc thuốc

Một thang thuốc gọi là 一服药 (yí fù yào) hoặc 一剂药 (yí jì yào). Người Trung Quốc nói "uống thuốc" là 吃药 hoặc 喝药; với thuốc sắc thì hay dùng 喝 vì nó là nước.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
开药	kāiyào	kê thuốc
药方	yàofāng	đơn thuốc, bài thuốc
方子	fāngzi	bài thuốc (khẩu ngữ)
抓药	zhuāyào	bốc thuốc
煎药	jiānyào	sắc thuốc
熬药	áoyào	sắc thuốc (khẩu ngữ)
汤药	tāngyào	thuốc sắc, thuốc thang
药材	yàocái	dược liệu
药丸	yàowán	thuốc viên hoàn
药粉	yàofěn	thuốc bột
药酒	yàojiǔ	rượu thuốc
膏药	gāoyao	cao dán
副作用	fùzuòyòng	tác dụng phụ
饭前	fàn qián	trước bữa ăn
饭后	fàn hòu	sau bữa ăn

Câu	Pinyin	Nghĩa
请问这个方子在这儿能抓吗？	Qǐngwèn zhège fāngzi zài zhèr néng zhuā ma?	Cho hỏi bài thuốc này bốc ở đây được không?
医生给我开了七服药。	Yīshēng gěi wǒ kāi le qī fù yào.	Bác sĩ kê cho tôi bảy thang thuốc.
这药要煎多长时间？	Zhè yào yào jiān duō cháng shíjiān?	Thuốc này phải sắc bao lâu?
一天两次，饭后喝。	Yì tiān liǎng cì, fàn hòu hē.	Ngày hai lần, uống sau bữa ăn.
吃中药的时候有什么要忌口的吗？	Chī zhōngyào de shíhou yǒu shénme yào jìkǒu de ma?	Uống thuốc bắc có phải kiêng gì không?

忌口 (jìkǒu) là kiêng ăn uống, từ này rất hay gặp khi bác sĩ dặn dò.

Tên các vị thuốc Đông y thông dụng

Bảng dưới có cột âm Hán Việt, vì người Việt gọi tên vị thuốc gần như đúng theo âm này. Nhìn cột cuối, bạn sẽ thấy nhiều cái tên rất quen ngoài chợ thuốc bắc.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa	Hán Việt
人参	rénshēn	nhân sâm	nhân sâm
党参	dǎngshēn	đảng sâm	đảng sâm
当归	dāngguī	đương quy	đương quy
黄芪	huángqí	hoàng kỳ	hoàng kỳ
枸杞	gǒuqǐ	kỷ tử	cẩu kỷ
红枣	hóngzǎo	táo đỏ	hồng táo
甘草	gāncǎo	cam thảo	cam thảo
生姜	shēngjiāng	gừng tươi	sinh khương
桂枝	guìzhī	cành quế	quế chi
菊花	júhuā	hoa cúc	cúc hoa
金银花	jīnyínhuā	kim ngân hoa	kim ngân hoa
薄荷	bòhe	bạc hà	bạc hà
陈皮	chénpí	vỏ quýt khô	trần bì
茯苓	fúlíng	phục linh	phục linh
白术	báizhú	bạch truật	bạch truật
川芎	chuānxiōng	xuyên khung	xuyên khung
熟地黄	shúdìhuáng	thục địa	thục địa hoàng
何首乌	héshǒuwū	hà thủ ô	hà thủ ô
三七	sānqī	tam thất	tam thất
灵芝	língzhī	nấm linh chi	linh chi
冬虫夏草	dōngchóng xiàcǎo	đông trùng hạ thảo	đông trùng hạ thảo

Hai chỗ dễ đọc sai: chữ 术 trong 白术 đọc là zhú, không phải shù như trong 技术; chữ 薄 trong 薄荷 đọc là bò, không phải báo (mỏng).

Tính và vị của thuốc

Nhóm	Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa
Bốn tính (四气)	寒 凉 温 热	hán, liáng, wēn, rè	lạnh, mát, ấm, nóng
Năm vị (五味)	酸 苦 甘 辛 咸	suān, kǔ, gān, xīn, xián	chua, đắng, ngọt, cay, mặn

Trên nhãn dược liệu hay có dòng 性味 (xìngwèi, tính vị), ví dụ 性温，味甘 nghĩa là tính ấm, vị ngọt.

Lỗi người Việt hay mắc

• Gọi thuốc bắc là 北药. Tiếng Trung không có cách gọi này; thuốc bắc là 中药. Thuốc nam của Việt Nam có thể nói 越南草药 (Yuènán cǎoyào, thảo dược Việt Nam) hoặc 越南传统医药.
• Đọc 中医 với chữ 中 thanh 4. Ở đây 中 đọc thanh 1 (zhōng), giống trong 中国.
• Nhầm 针灸 với chỉ châm kim. 针灸 gồm cả châm (针) và cứu (灸, hơ nóng). Chỉ châm kim thì nói 扎针.
• Dùng 看医生 cho mọi trường hợp. Muốn nói rõ đi khám Đông y, dùng 看中医; đi khám Tây y là 看西医.

Mẹo học nhóm từ này

Đông y là chủ đề hiếm hoi mà người Việt có lợi thế lớn hơn người học phương Tây, vì tên gọi đã nằm sẵn trong tiếng Việt. Hãy học theo cặp chữ Hán và âm Hán Việt, sau đó chỉ cần chú ý thanh điệu pinyin. Nếu bạn cần từ vựng khám bệnh kiểu Tây y (khoa, xét nghiệm, viện phí), đọc tiếp bài từ vựng bệnh viện tiếng Trung.

Câu hỏi thường gặp

Đông y tiếng Trung là gì?

Là 中医 (zhōngyī). Y học cổ truyền nói chung là 传统医学, còn "y học cổ truyền Trung Quốc" trong văn bản chính thức là 中国传统医学.

Thuốc bắc tiếng Trung là gì?

Là 中药 (zhōngyào). Một thang thuốc là 一服药, dược liệu thô là 药材.

Bắt mạch tiếng Trung nói thế nào?

Dùng 把脉 (bǎmài) hoặc 号脉 (hàomài). Bác sĩ hay nói 我给你把把脉 (để tôi bắt mạch cho).

Châm cứu và bấm huyệt khác nhau thế nào trong tiếng Trung?

Châm cứu là 针灸, dùng kim và hơ ngải. Bấm huyệt là 穴位按摩 hoặc 推拿, chỉ dùng tay.

Tên vị thuốc có giống âm Hán Việt không?

Phần lớn có. Nhân sâm, đương quy, cam thảo, hoàng kỳ đều là âm Hán Việt của chữ Hán gốc, nên bạn chỉ cần học thêm pinyin.