Từ vựng tiếng Trung pháp luật: tố tụng, tội danh và mẫu câu pháp lý

Pháp luật trong tiếng Trung là 法律 (fǎlǜ, Hán Việt: pháp luật). Luật sư là 律师 (lǜshī), toà án là 法院 (fǎyuàn), khởi kiện là 起诉 (qǐsù), vi phạm pháp luật là 违法 (wéifǎ). Gần như toàn bộ từ ngữ ngành luật là từ Hán Việt, nên người Việt đọc âm Hán Việt là đoán được phần lớn nghĩa. Cái bẫy nằm ở vài từ trông quen mà nghĩa lệch, như 被告 hay 起诉, được nói riêng ở phần cuối.

Bài chia từ vựng theo đúng những việc một phiên dịch hay nhân viên pháp chế hay gặp: văn bản luật, cơ quan và người tham gia, tố tụng, vi phạm và hình phạt, từ dùng trong doanh nghiệp, rồi mẫu câu. Riêng phần hợp đồng đã có bài từ vựng tiếng Trung chủ đề hợp đồng.

Văn bản luật: luật, điều, khoản

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa
法律	fǎlǜ	pháp luật	pháp luật, luật
法规	fǎguī	pháp quy	văn bản quy phạm pháp luật
宪法	xiànfǎ	hiến pháp	hiến pháp
民法典	mínfǎdiǎn	dân pháp điển	Bộ luật Dân sự
刑法	xíngfǎ	hình pháp	luật hình sự, Bộ luật Hình sự
劳动法	láodòngfǎ	lao động pháp	luật lao động
条例	tiáolì	điều lệ	điều lệ, quy định do cơ quan nhà nước ban hành
规定	guīdìng	quy định	quy định
条	tiáo	điều	điều (Điều 5)
款	kuǎn	khoản	khoản
项	xiàng	hạng	mục nhỏ trong khoản, tương đương "điểm"
生效	shēngxiào	sinh hiệu	có hiệu lực
废止	fèizhǐ	phế chỉ	bãi bỏ, hết hiệu lực
修订	xiūdìng	tu đính	sửa đổi, bổ sung

Cách đánh số của văn bản luật Trung Quốc gần giống Việt Nam. "Điều 5 khoản 2" viết là 第五条第二款 (dì wǔ tiáo dì èr kuǎn, "Điều 5 khoản 2"). Tên luật đặt trong ngoặc kép kiểu Trung Quốc 《》, ví dụ 《劳动法》 (Láodòngfǎ, "Luật Lao động").

Cơ quan và người tham gia

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa
法院	fǎyuàn	pháp viện	toà án
检察院	jiǎncháyuàn	kiểm sát viện	viện kiểm sát
公安局	gōng'ānjú	công an cục	cơ quan công an
派出所	pàichūsuǒ	phái xuất sở	đồn công an
律师事务所	lǜshī shìwùsuǒ	luật sư sự vụ sở	văn phòng luật, công ty luật
公证处	gōngzhèngchù	công chứng xứ	phòng công chứng
法官	fǎguān	pháp quan	thẩm phán
检察官	jiǎncháguān	kiểm sát quan	kiểm sát viên
律师	lǜshī	luật sư	luật sư
警察	jǐngchá	cảnh sát	cảnh sát, công an
法务	fǎwù	pháp vụ	pháp chế (bộ phận, nhân viên pháp chế)
法律顾问	fǎlǜ gùwèn	pháp luật cố vấn	cố vấn pháp lý
当事人	dāngshìrén	đương sự nhân	đương sự
原告	yuángào	nguyên cáo	nguyên đơn
被告	bèigào	bị cáo	bị đơn (vụ dân sự)
被告人	bèigàorén	bị cáo nhân	bị cáo (vụ hình sự)
犯罪嫌疑人	fànzuì xiányírén	phạm tội hiềm nghi nhân	nghi phạm, bị can
证人	zhèngrén	chứng nhân	người làm chứng
受害人	shòuhàirén	thụ hại nhân	người bị hại

Trong công ty Trung Quốc, bộ phận pháp chế thường gọi là 法务部 (fǎwùbù), người làm ở đó là 法务专员 (fǎwù zhuānyuán, "chuyên viên pháp chế"). Các chức danh khác trong phòng nhân sự có ở bài từ vựng tiếng Trung nhân sự.

Tố tụng: kiện, xét xử, kháng cáo

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa
诉讼	sùsòng	tố tụng	tố tụng, vụ kiện
案件	ànjiàn	án kiện	vụ án
民事案件	mínshì ànjiàn	dân sự án kiện	vụ án dân sự
刑事案件	xíngshì ànjiàn	hình sự án kiện	vụ án hình sự
起诉	qǐsù	khởi tố	khởi kiện (dân sự); truy tố (hình sự)
立案	lì'àn	lập án	thụ lý vụ việc; khởi tố vụ án
开庭	kāitíng	khai đình	mở phiên toà
审理	shěnlǐ	thẩm lý	xét xử
证据	zhèngjù	chứng cứ	chứng cứ
判决	pànjué	phán quyết	tuyên án, bản án
裁定	cáidìng	tài định	quyết định của toà (về thủ tục)
一审 / 二审	yīshěn / èrshěn	nhất thẩm / nhị thẩm	sơ thẩm / phúc thẩm
上诉	shàngsù	thượng tố	kháng cáo
胜诉 / 败诉	shèngsù / bàisù	thắng tố / bại tố	thắng kiện / thua kiện
执行	zhíxíng	chấp hành	thi hành (án)
调解	tiáojiě	điều giải	hoà giải
仲裁	zhòngcái	trọng tài	trọng tài (giải quyết tranh chấp)
纠纷	jiūfēn	củ phân	tranh chấp

Trình tự một vụ dân sự thường đi như sau: 起诉 (nộp đơn kiện), 立案 (toà thụ lý), 开庭 (mở phiên toà), 判决 (tuyên án), nếu không đồng ý thì 上诉 (kháng cáo), cuối cùng là 执行 (thi hành án). Nắm được chuỗi này, bạn sẽ dịch trôi chảy hơn hẳn khi đọc tin tức về các vụ kiện.

Vi phạm, tội danh và hình phạt

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa
合法 / 非法	héfǎ / fēifǎ	hợp pháp / phi pháp	hợp pháp / bất hợp pháp
违法	wéifǎ	vi pháp	vi phạm pháp luật
犯罪	fànzuì	phạm tội	phạm tội, tội phạm
盗窃	dàoqiè	đạo thiết	trộm cắp
抢劫	qiǎngjié	thương kiếp	cướp tài sản
诈骗	zhàpiàn	trá biển	lừa đảo
贪污	tānwū	tham ô	tham ô
受贿 / 行贿	shòuhuì / xínghuì	thụ hối / hành hối	nhận hối lộ / đưa hối lộ
走私	zǒusī	tẩu tư	buôn lậu
逃税	táoshuì	đào thuế	trốn thuế
侵权	qīnquán	xâm quyền	xâm phạm quyền, vi phạm bản quyền
罚款	fákuǎn	phạt khoản	phạt tiền
拘留	jūliú	câu lưu	tạm giữ
逮捕	dàibǔ	đãi bộ	bắt giam
有期徒刑	yǒuqī túxíng	hữu kỳ đồ hình	tù có thời hạn
无期徒刑	wúqī túxíng	vô kỳ đồ hình	tù chung thân
缓刑	huǎnxíng	hoãn hình	án treo
赔偿	péicháng	bồi thường	bồi thường
法律责任	fǎlǜ zérèn	pháp luật trách nhiệm	trách nhiệm pháp lý

Hãy tách rõ hai mức: 违法 là làm trái luật nói chung, kể cả lỗi hành chính như vượt đèn đỏ, còn 犯罪 là hành vi đủ nặng để thành tội hình sự. Câu 违法不一定犯罪。 (Wéifǎ bù yídìng fànzuì., "Vi phạm pháp luật chưa chắc đã là phạm tội") hay được dùng để giải thích điểm này.

Từ vựng pháp lý trong doanh nghiệp

Chữ Hán	Pinyin	Hán Việt	Nghĩa
法人	fǎrén	pháp nhân	pháp nhân
法定代表人	fǎdìng dàibiǎorén	pháp định đại biểu nhân	người đại diện theo pháp luật
营业执照	yíngyè zhízhào	doanh nghiệp chấp chiếu	giấy phép kinh doanh
授权委托书	shòuquán wěituōshū	thụ quyền uỷ thác thư	giấy uỷ quyền
知识产权	zhīshi chǎnquán	tri thức sản quyền	sở hữu trí tuệ
商标	shāngbiāo	thương tiêu	nhãn hiệu
专利	zhuānlì	chuyên lợi	bằng sáng chế
著作权	zhùzuòquán	trứ tác quyền	quyền tác giả
劳动纠纷	láodòng jiūfēn	lao động củ phân	tranh chấp lao động
违约	wéiyuē	vi ước	vi phạm hợp đồng

Nhân viên pháp chế ở công ty có vốn Trung Quốc hay xử lý giấy tờ đăng ký, uỷ quyền và nhãn hiệu. Ba từ 法人, 法定代表人 và 营业执照 gần như có mặt trong mọi bộ hồ sơ. Lưu ý trong khẩu ngữ, người Trung Quốc hay gọi tắt người đại diện theo pháp luật là 法人, dù về mặt luật 法人 là tổ chức chứ không phải cá nhân.

Từ hay gặp khi đọc điều luật

Văn bản luật dùng một nhóm từ cố định để nói "phải", "không được", "được". Nắm nhóm này, bạn đọc hiểu cấu trúc điều luật nhanh hơn nhiều.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa trong văn bản luật
应当	yīngdāng	phải (nghĩa vụ)
不得	bùdé	không được (cấm)
可以	kěyǐ	có thể, được phép
依法	yīfǎ	theo pháp luật
根据	gēnjù	căn cứ vào
本法	běnfǎ	luật này
前款	qiánkuǎn	khoản trên
有下列情形之一的	yǒu xiàliè qíngxíng zhī yī de	trường hợp có một trong các tình huống sau

Ví dụ một câu theo văn phong điều luật: 用人单位应当依法与劳动者订立书面劳动合同。 (Yòngrén dānwèi yīngdāng yīfǎ yǔ láodòngzhě dìnglì shūmiàn láodòng hétong., "Người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản với người lao động theo quy định pháp luật"). Chữ 用人单位 (yòngrén dānwèi) là cách luật Trung Quốc gọi bên thuê lao động.

Mẫu câu tiếng Trung chuyên ngành pháp lý

• 我想咨询一下律师。 (Wǒ xiǎng zīxún yíxià lǜshī., "Tôi muốn hỏi ý kiến luật sư").
• 这种做法是否合法？ (Zhè zhǒng zuòfǎ shìfǒu héfǎ?, "Cách làm này có hợp pháp không?").
• 根据合同第五条，乙方应当按时交货。 (Gēnjù hétong dì wǔ tiáo, yǐfāng yīngdāng ànshí jiāohuò., "Căn cứ Điều 5 hợp đồng, bên B phải giao hàng đúng hạn").
• 双方协商不成的，任何一方均可向人民法院提起诉讼。 (Shuāngfāng xiéshāng bù chéng de, rènhé yì fāng jūn kě xiàng rénmín fǎyuàn tíqǐ sùsòng., "Nếu hai bên thương lượng không thành, mỗi bên đều có quyền khởi kiện ra toà án nhân dân").
• 本公司保留追究法律责任的权利。 (Běn gōngsī bǎoliú zhuījiū fǎlǜ zérèn de quánlì., "Công ty bảo lưu quyền truy cứu trách nhiệm pháp lý").
• 法院判决被告赔偿原告经济损失。 (Fǎyuàn pànjué bèigào péicháng yuángào jīngjì sǔnshī., "Toà tuyên bị đơn bồi thường thiệt hại kinh tế cho nguyên đơn").
• 他因涉嫌诈骗被警方拘留。 (Tā yīn shèxián zhàpiàn bèi jǐngfāng jūliú., "Anh ta bị công an tạm giữ vì nghi lừa đảo").
• 请您在授权委托书上签字。 (Qǐng nín zài shòuquán wěituōshū shang qiānzì., "Mời ông/bà ký vào giấy uỷ quyền").

Những từ Hán Việt dễ dịch sai

1. 被告 và 被告人. Đọc Hán Việt là "bị cáo", nhưng trong vụ dân sự 被告 là bị đơn. Chỉ trong vụ hình sự mới dùng 被告人, tương đương "bị cáo" của tiếng Việt.
2. 起诉 không hẳn là "khởi tố". Trong tiếng Việt, khởi tố là việc của cơ quan điều tra. 起诉 của tiếng Trung là đưa vụ việc ra toà: người dân khởi kiện, hoặc viện kiểm sát truy tố. Bước "khởi tố vụ án" gần với 立案 hơn.
3. 判决 và 裁定. Cả hai đều là quyết định của toà. 判决 giải quyết nội dung vụ án, 裁定 thường xử lý vấn đề thủ tục như đình chỉ, bác đơn.
4. 律 đọc lǜ. Nhiều người đọc nhầm thành lù. Chữ 律 trong 法律, 律师 mang âm ü, khi gõ pinyin dùng phím v: falv, lvshi.
5. 公安 và 警察. 公安 là tên hệ thống cơ quan (công an), 警察 là người. Trong tin tức, lực lượng này hay được gọi chung là 警方 (jǐngfāng, "phía cảnh sát").

Câu hỏi thường gặp

"Luật" trong tiếng Trung là 法 hay 律?

Khi đứng trong tên luật, dùng 法: 刑法, 劳动法. Từ chung "pháp luật" là 法律. Chữ 律 ít khi đứng một mình với nghĩa "luật" trong tiếng Trung hiện đại.

Học từ vựng pháp luật tiếng Trung nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu với nhóm tố tụng và nhóm từ "phải, không được" trong điều luật, vì chúng lặp lại trong mọi văn bản. Sau đó học theo mảng bạn làm: hợp đồng, lao động hay sở hữu trí tuệ.

Văn bản luật Trung Quốc viết bằng chữ giản thể hay phồn thể?

Văn bản của Trung Quốc đại lục dùng chữ giản thể. Văn bản của Đài Loan và Hồng Kông dùng chữ phồn thể, và một số thuật ngữ cũng khác.

Xuất nhập khẩu có từ pháp lý riêng không?

Có, như tờ khai, kiểm hoá, buôn lậu, thuế. Nhóm từ này nằm ở bài từ vựng tiếng Trung hải quan.