Ngữ pháp 方 (kata) trong tiếng Nhật: V-ます + 方 để nói “cách làm”

Muốn nói "cách làm gì đó" trong tiếng Nhật, lấy động từ thể ます bỏ ます, thêm 方 (đọc là kata). Cả cụm trở thành một danh từ: 読みます → 読み方 (yomikata, "cách đọc"), 使います → 使い方 (tsukaikata, "cách dùng"). Vì đã là danh từ, tân ngữ đi trước phải đổi trợ từ を thành の. Ví dụ: この漢字の読み方を教えてください。 (kono kanji no yomikata o oshiete kudasai, "Chỉ tôi cách đọc chữ kanji này với"), カレーの作り方は簡単です。 (karee no tsukurikata wa kantan desu, "Cách nấu cà ri đơn giản lắm").

Bảng công thức

Trường hợp	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Động từ thường	V-ます bỏ ます + 方	書き方	cách viết
Có tân ngữ	N の + V-ます bỏ ます + 方	箸の持ち方	cách cầm đũa
Có địa điểm đến	N への / N までの + V方	駅までの行き方	đường đến ga
Động từ する ghép	N の + し方 (仕方)	勉強の仕方	cách học
Dùng trong câu	V方 + を / が / は...	使い方がわかりません。	Tôi không biết cách dùng.

Phần 方 ở đây luôn đọc là かた (kata), không đọc ほう hay がた.

Cách ghép 方 theo từng nhóm động từ

Bước đầu tiên là chia đúng thể ます. Bỏ ます xong, phần còn lại gọi là "thân ます" (ます形の語幹), ghép thẳng với 方.

Động từ	Thể ます	V + 方	Romaji	Nghĩa
読む	読みます	読み方	yomikata	cách đọc
書く	書きます	書き方	kakikata	cách viết
使う	使います	使い方	tsukaikata	cách dùng
作る	作ります	作り方	tsukurikata	cách làm, cách nấu
話す	話します	話し方	hanashikata	cách nói chuyện
行く	行きます	行き方	ikikata	đường đi, cách đi
乗る	乗ります	乗り方	norikata	cách đi (tàu, xe)
払う	払います	払い方	haraikata	cách trả tiền
泳ぐ	泳ぎます	泳ぎ方	oyogikata	cách bơi
食べる	食べます	食べ方	tabekata	cách ăn
見る	見ます	見方	mikata	cách nhìn, cách xem
教える	教えます	教え方	oshiekata	cách dạy
考える	考えます	考え方	kangaekata	cách nghĩ, quan điểm
する	します	仕方	shikata	cách làm

Động từ nhóm 1 (đuôi う) bỏ ます còn đuôi -i: 読み, 書き, 使い. Nhóm 2 (đuôi る) bỏ ます còn thân ngắn: 食べ, 見, 教え. Với する, dạng 仕方 (cũng viết しかた) dùng nhiều hơn cả.

Đổi trợ từ khi ghép với 方

Đây là điểm người học hay sai nhất. Câu gốc có trợ từ を, khi chuyển sang dạng 方 thì を đổi thành の, vì 方 biến cụm động từ thành danh từ (cách nối hai danh từ bằng の xem bài trợ từ の).

Câu gốc	Dạng 方	Nghĩa
漢字を読む	漢字の読み方	cách đọc chữ kanji
料理を作る	料理の作り方	cách nấu món ăn
切符を買う	切符の買い方	cách mua vé
ゴミを出す	ゴミの出し方	cách đổ rác
駅へ行く	駅への行き方	đường đến ga
空港まで行く	空港までの行き方	đường ra sân bay
上司と話す	上司との話し方	cách nói chuyện với cấp trên

Quy tắc gọn: を và が đổi thành の. Các trợ từ へ, まで, と giữ nguyên rồi thêm の phía sau.

Động từ dạng danh từ + する

Với 勉強する, 予約する, 運転する, không ghép thẳng thành "勉強し方". Thay vào đó tách danh từ ra và dùng の仕方:

• 勉強の仕方 (benkyou no shikata, "cách học")
• 予約の仕方 (yoyaku no shikata, "cách đặt chỗ")
• 運転の仕方 (unten no shikata, "cách lái xe")

Các cách dùng V + 方

1. Hỏi và chỉ cách làm

Đây là cách dùng hay gặp nhất. Mới sang Nhật, bạn sẽ phải hỏi cách làm đủ thứ:

• この機械の使い方を教えてください。 (kono kikai no tsukaikata o oshiete kudasai, "Chỉ tôi cách dùng máy này với.")
• ゴミの出し方がわかりません。 (gomi no dashikata ga wakarimasen, "Tôi không biết cách đổ rác.")
• 駅までの行き方を調べます。 (eki made no ikikata o shirabemasu, "Tôi tra đường đến ga.")

Hai mẫu 〜方を教えてください và 〜方がわかりません gần như đủ cho mọi tình huống hỏi cách làm.

2. Chỉ kiểu, phong cách của một người

Nhiều cụm V + 方 nói về cách một người làm việc đó, gần với "kiểu", "lối":

• 彼女は話し方がやさしいです。 (kanojo wa hanashikata ga yasashii desu, "Cô ấy nói chuyện nhẹ nhàng.")
• あの先生は教え方が上手です。 (ano sensei wa oshiekata ga jouzu desu, "Thầy đó dạy dễ hiểu.")
• 人によって考え方が違います。 (hito ni yotte kangaekata ga chigaimasu, "Mỗi người một cách nghĩ.")

3. Tiêu đề hướng dẫn trên sách, mạng, bao bì

Trên hộp đồ ăn, sách hướng dẫn, trang web, bạn sẽ thấy rất nhiều tiêu đề kiểu: 作り方 (cách làm, công thức nấu), 使い方 (hướng dẫn sử dụng), 申し込み方 (moushikomikata, cách đăng ký), 書き方 (cách điền). Thấy chữ 方 ở cuối là biết phần sau sẽ hướng dẫn từng bước.

Phân biệt 方 (かた) với các chữ 方 khác và mẫu gần nghĩa

Mẫu	Đọc	Nghĩa	Ví dụ
V-ます bỏ ます + 方	かた	cách làm	読み方
V た / V ない + 方がいい	ほう	nên, không nên	早く寝たほうがいいです。
N より N の方が	ほう	phía, bên (so sánh)	バスより電車の方が速いです。
あの方, この方	かた	vị, người (lịch sự)	あの方は田中さんです。
先生方	がた	các vị (số nhiều lịch sự)	先生方
やり方	かた	cách làm nói chung	やり方を教えてください。
方法	ほうほう	phương pháp (trang trọng hơn)	いい方法があります。

Mẫu so sánh và khuyên nhủ với ほう có bài riêng: so sánh より và ほうが. Khi không nhớ động từ cụ thể, やり方 (yarikata) là cụm dùng được cho hầu hết mọi việc.

Lưu ý thêm: 仕方がない (shikata ga nai) là thành ngữ "đành chịu, không còn cách nào", nghĩa đã cố định, không còn là "cách làm".

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 漢字を読み方 → ✓ 漢字の読み方. Sau khi thêm 方, cả cụm là danh từ nên を phải đổi thành の.
• ✗ 読む方 (để nói "cách đọc") → ✓ 読み方. Ghép với thân ます, không ghép với thể từ điển. Cụm 読むほう lại mang nghĩa "phía người đọc" hoặc dùng trong so sánh.
• ✗ 勉強し方 → ✓ 勉強の仕方.
• ✗ Đọc 書き方 là "kakigata" → ✓ kakikata. Chữ 方 trong mẫu này không biến âm.
• ✗ 食べるの方 → ✓ 食べ方. Không chèn の giữa động từ và 方.

Nhớ nhanh

• V-ます bỏ ます + 方 (かた) = cách làm V.
• Tân ngữ đi trước: を thành の. へ, まで, と thêm の.
• N する → N の仕方.
• 方 đọc かた khi là "cách"; đọc ほう khi so sánh hoặc khuyên nhủ.

Bài tập nhỏ

Chuyển sang dạng "cách làm" với 方:

1. 名前を書く
2. 電車に乗る
3. お金を払う
4. 料理する
5. 病院へ行く
6. Câu この薬の飲み方を教えてください。 dùng động từ nào ở dạng từ điển?

Đáp án:

1. 名前の書き方 (namae no kakikata, cách viết tên)
2. 電車の乗り方 (densha no norikata, cách đi tàu). Trợ từ に với 乗る thường đổi thành の.
3. お金の払い方 (okane no haraikata, cách trả tiền)
4. 料理の仕方 (ryouri no shikata, cách nấu ăn)
5. 病院への行き方 (byouin e no ikikata, đường đến bệnh viện)
6. 飲む (nomu, uống). 飲みます bỏ ます còn 飲み, thêm 方 thành 飲み方.

Câu hỏi thường gặp

方 trong 読み方 đọc là gì?

Đọc là かた (kata): 読み方 là yomikata. Chỉ khi so sánh hay khuyên nhủ (ほうがいい) mới đọc ほう.

使い方 và 使用方法 khác nhau thế nào?

Nghĩa giống nhau là "cách sử dụng". 使い方 là cách nói thường ngày. 使用方法 (shiyou houhou) trang trọng hơn, hay in trên giấy hướng dẫn sản phẩm.

Tính từ có ghép với 方 không?

Không. Mẫu này chỉ dùng với động từ. Muốn nói "độ cao", "độ dài" thì dùng 高さ, 長さ, tức tính từ bỏ い thêm さ.

Học mẫu này ở trình độ nào?

Đây là mẫu sơ cấp, học được ngay khi đã chia thành thạo thể ます. Các cụm như 読み方, 使い方, 行き方 xuất hiện liên tục trong đời sống hằng ngày.