Ngữ pháp 上で (uede) trong tiếng Nhật: たうえで, るうえで và うえに

Ngữ pháp うえで (viết kanji là 上で, đọc ue de) đổi nghĩa theo thể động từ đứng trước. Vた + うえで nghĩa là "làm xong A, cân nhắc kỹ rồi mới B". Vる + うえで nghĩa là "trong việc làm A, khi làm A". Còn うえに (đuôi に) là "không những... mà còn, hơn nữa". Ví dụ thứ nhất: 両親と相談したうえで、決めます。 (ryōshin to sōdan shita ue de, kimemasu, "Tôi sẽ bàn với bố mẹ rồi mới quyết định"). Ví dụ thứ hai: 日本で働くうえで、敬語は欠かせません。 (Nihon de hataraku ue de, keigo wa kakasemasen, "Khi làm việc ở Nhật, kính ngữ là thứ không thể thiếu").

Cả ba mẫu đều gặp nhiều khi học lên trung cấp (khoảng N3, N2) và xuất hiện dày đặc trong email, thông báo công ty. Bài này đi theo thứ tự: bảng công thức, cách ghép, từng cách dùng, phân biệt với mẫu gần nghĩa, lỗi hay gặp và bài tập.

Bảng công thức

Mẫu	Cách ghép	Nghĩa	Ví dụ ngắn
たうえで	Vた + うえで; N + の + うえで	sau khi làm A (kỹ lưỡng) rồi mới B	確認したうえで / 確認のうえで
るうえで	Vる + うえで; N + の + うえで	trong việc A, khi làm A	生活するうえで / 生活のうえで
うえでは	N + の + うえでは	về mặt, xét theo (giấy tờ, con số)	書類のうえでは
うえに	thể thường + うえに; Aな + な, N + の / である	không những... mà còn, thêm vào đó	安いうえに / 静かなうえに
うえは	Vた / Vる + うえは	một khi đã... thì	引き受けたうえは

Mẹo nhớ: chữ 上 nghĩa đen là "ở trên". Hãy hình dung A là cái nền, B đặt lên trên nền đó. Nền đã xong (thể た) thì B đến sau. Nền đang là việc mình làm (thể る) thì B là điều cần có trên nền ấy. Chồng thêm một lớp (に) là "hơn nữa".

Cách ghép với từng loại từ

Với nghĩa "sau khi", bạn chỉ cần chia động từ về thể た rồi thêm うえで. Danh từ chỉ hành động (thường là danh từ đi với する) thì thêm の.

Từ gốc	Nhóm	Dạng たうえで	Romaji	Nghĩa
話す	nhóm 1	話したうえで	hanashita ue de	nói chuyện xong rồi
読む	nhóm 1	読んだうえで	yonda ue de	đọc xong rồi
書く	nhóm 1	書いたうえで	kaita ue de	viết xong rồi
調べる	nhóm 2	調べたうえで	shirabeta ue de	tìm hiểu xong rồi
見る	nhóm 2	見たうえで	mita ue de	xem xong rồi
相談する	nhóm 3	相談したうえで	sōdan shita ue de	bàn bạc xong rồi
検討 (danh từ)	N + の	検討のうえで	kentō no ue de	sau khi xem xét
確認 (danh từ)	N + の	確認のうえ	kakunin no ue	sau khi xác nhận

Với nghĩa "trong việc", động từ giữ nguyên thể từ điển: 働く → 働くうえで (hataraku ue de), 進める → 進めるうえで (susumeru ue de), 生活する → 生活するうえで (seikatsu suru ue de).

Với うえに, phần trước để ở thể thường như khi nối câu bằng ので. Tính từ đuôi い giữ nguyên: 高いうえに. Tính từ đuôi な thêm な: 便利なうえに. Danh từ thêm である (hoặc の): 医者であるうえに. Động từ dùng cả thể る lẫn thể た: 道に迷ったうえに.

Cách dùng 1: たうえで, làm A kỹ rồi mới B

Mẫu này nhấn mạnh rằng B dựa trên kết quả của A. Vế B thường là quyết định, hành động có trách nhiệm, chẳng hạn ký, trả lời, chọn, nộp. Đây là cách nói lịch sự và chắc chắn hơn てから, nên gặp nhiều trong công việc.

Câu tiếng Nhật	Romaji	Nghĩa
契約書をよく読んだうえで、サインしてください。	Keiyakusho o yoku yonda ue de, sain shite kudasai.	Hãy đọc kỹ hợp đồng rồi hẵng ký.
上司と相談したうえで、お返事いたします。	Jōshi to sōdan shita ue de, o-henji itashimasu.	Tôi xin trao đổi với cấp trên rồi trả lời anh/chị.
資料を拝見したうえで、改めてご連絡します。	Shiryō o haiken shita ue de, aratamete go-renraku shimasu.	Tôi xem tài liệu xong sẽ liên lạc lại.
家族と話し合ったうえで、転職を決めました。	Kazoku to hanashiatta ue de, tenshoku o kimemashita.	Tôi đã bàn với gia đình rồi mới quyết định chuyển việc.
内容をご確認のうえ、ご署名ください。	Naiyō o go-kakunin no ue, go-shomei kudasai.	Xin vui lòng xác nhận nội dung rồi ký tên.

Câu cuối cho thấy một điểm hay gặp trong giấy tờ: のうえ thường bỏ で. Các cụm ご確認のうえ, ご了承のうえ (go-ryōshō no ue, "sau khi đã đồng ý"), ご記入のうえ (go-kinyū no ue, "điền xong rồi") xuất hiện trên rất nhiều đơn từ, website đăng ký và email khách hàng.

Cách dùng 2: Vるうえで, trong việc A

Vế A là một hoạt động kéo dài (sống, làm việc, học). Vế B nói điều gì quan trọng, cần thiết, có ích hoặc cần chú ý trong hoạt động đó. Vì vậy vế sau thường có các từ 大切, 必要, 欠かせない, 役に立つ, 注意する.

Câu tiếng Nhật	Romaji	Nghĩa
仕事を進めるうえで、報連相は欠かせません。	Shigoto o susumeru ue de, hōrensō wa kakasemasen.	Trong công việc, báo cáo, liên lạc, bàn bạc là không thể thiếu.
チームで働くうえで大切なのは、情報の共有です。	Chīmu de hataraku ue de taisetsu na no wa, jōhō no kyōyū desu.	Điều quan trọng khi làm việc nhóm là chia sẻ thông tin.
日本語を勉強するうえで、漢字は避けて通れません。	Nihongo o benkyō suru ue de, kanji wa sakete tōremasen.	Học tiếng Nhật thì không thể né kanji.
外国で生活するうえで、注意すべき点をまとめました。	Gaikoku de seikatsu suru ue de, chūi subeki ten o matomemashita.	Tôi đã tổng hợp những điểm cần chú ý khi sống ở nước ngoài.

Biến thể N + のうえでは và N + 上 (じょう)

Đi với danh từ, うえでは mang nghĩa "về mặt, xét theo". Ví dụ: 書類のうえでは、彼はまだこの会社の社員です。 (Shorui no ue de wa, kare wa mada kono kaisha no shain desu, "Trên giấy tờ, anh ấy vẫn là nhân viên công ty này"). Trong văn công sở, nghĩa này hay rút gọn thành hậu tố 上 đọc là jō: 仕事上 (shigotojō, về mặt công việc), 法律上 (hōritsujō, về mặt pháp luật), 健康上の理由 (kenkōjō no riyū, lý do sức khoẻ).

Cách dùng 3: うえに, không những... mà còn

うえに chồng thêm một thông tin cùng chiều lên thông tin trước. Hai vế cùng tốt hoặc cùng xấu, vế sau hay có も hoặc まで. Câu mang sắc thái kể, nhận xét.

Câu tiếng Nhật	Romaji	Nghĩa
この部屋は駅から近いうえに、家賃も安い。	Kono heya wa eki kara chikai ue ni, yachin mo yasui.	Phòng này đã gần ga, tiền thuê lại còn rẻ.
彼は仕事が早いうえに、ミスも少ない。	Kare wa shigoto ga hayai ue ni, misu mo sukunai.	Anh ấy làm nhanh mà còn ít sai.
今日は雨が降っているうえに、風も強い。	Kyō wa ame ga futte iru ue ni, kaze mo tsuyoi.	Hôm nay đã mưa, gió lại còn mạnh.
この町は静かなうえに、物価も安い。	Kono machi wa shizuka na ue ni, bukka mo yasui.	Thị trấn này yên tĩnh, vật giá lại rẻ.
道に迷ったうえに、財布までなくした。	Michi ni mayotta ue ni, saifu made nakushita.	Đã lạc đường, tôi còn mất luôn cả ví.

Vế sau của うえに không đặt câu mệnh lệnh, nhờ vả hay rủ rê. Muốn liệt kê lý do để rủ ai đó, dùng し: 安いし、おいしいし、一度行ってみましょう。 (Yasui shi, oishii shi, ichido itte mimashō, "Vừa rẻ vừa ngon, mình đi thử một lần đi").

Thêm: うえは, một khi đã

Mẫu này ít gặp hơn, mang giọng quyết tâm: 引き受けたうえは、最後まで責任を持ちます。 (Hikiuketa ue wa, saigo made sekinin o mochimasu, "Một khi đã nhận việc, tôi sẽ chịu trách nhiệm đến cùng"). Vế sau thường là ý chí, nghĩa vụ hoặc しかない.

Phân biệt với mẫu gần nghĩa

So sánh	Khác nhau ở đâu	Ví dụ đúng
たうえで và てから	てから chỉ thứ tự trước sau. たうえで cần B dựa vào kết quả A, nên không dùng cho việc thường ngày.	朝ご飯を食べてから、会社に行きます。 (Asagohan o tabete kara, kaisha ni ikimasu)
Vるうえで và ために	ために chỉ mục đích, vế sau là việc mình làm để đạt nó. Vるうえで vế sau là nhận xét: quan trọng, cần thiết.	家を買うために、貯金しています。 (Ie o kau tame ni, chokin shite imasu)
うえに và だけでなく	Gần như thay nhau được. だけでなく trung tính hơn; うえに nghe như "đã vậy còn thêm", hợp khi kể.	安いだけでなく、おいしい。 (Yasui dake de naku, oishii)
うえに và し	し liệt kê lý do, vế sau tự do. うえに không đi với mệnh lệnh, rủ rê.	近いし、安いし、ここにしよう。 (Chikai shi, yasui shi, koko ni shiyō)

Nếu cần ôn ために riêng, xem bài ngữ pháp ために. Mẫu "không chỉ... mà còn" có bài riêng tại だけでなく.

Lỗi người Việt hay mắc

• Dùng thể る khi muốn nói "sau khi". ✗ 相談するうえで決めます → ✓ 相談したうえで決めます。 Thể る đổi nghĩa thành "trong việc bàn bạc".
• Quên の sau danh từ. ✗ 確認うえで → ✓ 確認のうえで.
• Quên な sau tính từ đuôi な. ✗ 静かうえに → ✓ 静かなうえに.
• Ghép hai vế trái chiều bằng うえに. ✗ この店は安いうえに、まずい → ✓ この店は安いけど、まずい。 Ý ngược nhau thì dùng けど, が.
• Dùng たうえで cho việc vặt hằng ngày. ✗ 顔を洗ったうえで、寝ます → ✓ 顔を洗ってから、寝ます。
• Dịch máy móc 上で là "ở trên". Khi 上で đứng sau mệnh đề, hầu như luôn là ngữ pháp, không phải vị trí.

Bài tập nhỏ

Điền たうえで, うえで (sau Vる), うえに, ために hoặc のうえ vào chỗ trống.

1. よく考え（　）、返事をしてください。
2. 外国で生活する（　）、言葉はとても大切です。
3. この仕事は給料が安い（　）、休みも少ない。
4. 日本の大学に入る（　）、毎日勉強しています。
5. 申込書にご記入（　）、窓口にお出しください。

Đáp án:

1. よく考えたうえで、返事をしてください。 (Yoku kangaeta ue de, henji o shite kudasai, "Hãy suy nghĩ kỹ rồi trả lời").
2. 外国で生活するうえで、言葉はとても大切です。 (Gaikoku de seikatsu suru ue de, kotoba wa totemo taisetsu desu, "Khi sống ở nước ngoài, ngôn ngữ rất quan trọng").
3. この仕事は給料が安いうえに、休みも少ない。 (Kono shigoto wa kyūryō ga yasui ue ni, yasumi mo sukunai, "Việc này lương đã thấp, ngày nghỉ lại ít").
4. 日本の大学に入るために、毎日勉強しています。 (Nihon no daigaku ni hairu tame ni, mainichi benkyō shite imasu). Vế sau là việc làm để đạt mục đích nên dùng ために.
5. 申込書にご記入のうえ、窓口にお出しください。 (Mōshikomisho ni go-kinyū no ue, madoguchi ni o-dashi kudasai, "Xin điền đơn rồi nộp tại quầy").

Câu hỏi thường gặp

Viết 上で hay うえで mới đúng?

Cả hai đều đúng. Văn bản công ty và báo chí hay viết kanji 上で. Sách ngữ pháp thường viết hiragana để người học không nhầm với nghĩa "ở trên".

たうえで và たあとで khác nhau thế nào?

あとで chỉ nói A xảy ra trước B, như 食べたあとで. うえで nói B dựa trên kết quả A, nên hợp với quyết định, trả lời, ký kết. Cách dùng あとで có ở bài trước và sau: まえ, あと.

うえに có dùng trong văn nói không?

Có, nhưng nghe hơi trang trọng. Bạn bè nói chuyện thường dùng し hoặc それに (sore ni, "hơn nữa") cho tự nhiên hơn.

うえで có đi với tính từ không?

Nghĩa "sau khi" và "trong việc" chỉ đi với động từ và danh từ. Tính từ chỉ ghép được với うえに.