Ngữ pháp わけ (wake) trong tiếng Nhật: わけだ, わけではない, わけがない

Ngữ pháp wake (わけ) có bốn mẫu hay gặp ở trình độ N3: わけだ (thảo nào, tức là), わけではない (không hẳn là), わけがない (không đời nào) và わけにはいかない (không thể làm vì không nên làm). Cả bốn đều đứng sau thể thường của động từ, tính từ hoặc danh từ. Ví dụ: 毎日十時間も働いているんだから、疲れるわけだ。 (mainichi jū-jikan mo hataraite iru n dakara, tsukareru wake da, "ngày nào cũng làm mười tiếng thì mệt là phải"), 肉が嫌いなわけではありません。 (niku ga kirai na wake de wa arimasen, "không phải là tôi ghét thịt").

Chữ わけ (viết Hán tự là 訳) vốn có nghĩa là lý do, lẽ. Bốn mẫu dưới đây đều xoay quanh ý đó: có lý do để kết luận, không có lý do để nghĩ vậy, hoặc không có lý do chính đáng để làm. Nắm được gốc nghĩa này thì phân biệt dễ hơn nhiều.

Bảng công thức

Mẫu	Nghĩa gần nhất	Sắc thái	Ví dụ ngắn
わけだ	thảo nào, hèn chi, tức là	kết luận hợp lý từ điều đã biết	寒いわけだ
わけではない	không hẳn là, không phải là	phủ định một phần, làm mềm câu	嫌いなわけではない
わけがない	không đời nào, không thể nào	phủ định mạnh, người nói tin chắc	負けるわけがない
わけにはいかない	không thể (vì không nên)	làm được nhưng hoàn cảnh không hợp để làm	休むわけにはいかない

Cách nối わけ với từng loại từ

わけ là danh từ, nên nó nối với từ đứng trước giống hệt cách một danh từ được bổ nghĩa. Động từ và tính từ đuôi い để nguyên thể thường. Tính từ đuôi な và danh từ ở hiện tại khẳng định thì thêm な, không dùng だ. Văn viết trang trọng có thể dùng である: 学生であるわけ (gakusei de aru wake).

Loại từ	Hiện tại	Phủ định	Quá khứ
Động từ	行くわけ	行かないわけ	行ったわけ
Tính từ đuôi い	高いわけ	高くないわけ	高かったわけ
Tính từ đuôi な	静かなわけ	静かじゃないわけ	静かだったわけ
Danh từ	学生なわけ	学生じゃないわけ	学生だったわけ

Nếu chưa chắc về thể thường, xem lại bài thể thường và thể lịch sự. Riêng わけにはいかない chỉ đi với động từ ở thể từ điển hoặc thể ない, không đi với tính từ hay danh từ.

わけだ: thảo nào, tức là

わけだ dùng khi người nói rút ra kết luận từ một điều vừa biết. Kết luận đó hợp lý, gần như tất nhiên. Lịch sự thì nói わけです.

1. Kết luận tất yếu từ dữ kiện

• 十年も日本に住んでいたなら、日本語が上手なわけだ。 (jū-nen mo Nihon ni sunde ita nara, nihongo ga jōzu na wake da, "sống ở Nhật mười năm thì giỏi tiếng Nhật là đương nhiên")
• 駅から一分なら、家賃が高いわけです。 (eki kara ippun nara, yachin ga takai wake desu, "cách ga một phút thì tiền thuê nhà cao là phải")

2. Vỡ lẽ ra lý do (thảo nào, hèn chi)

Thường đi cùng どうりで (dōri de, "thảo nào") hoặc なるほど (naruhodo, "ra vậy").

• 窓が開いている。どうりで寒いわけだ。 (mado ga aite iru. dōri de samui wake da, "cửa sổ đang mở. Thảo nào lạnh")
• なるほど、それで彼は元気がないわけですね。 (naruhodo, sore de kare wa genki ga nai wake desu ne, "ra vậy, hèn chi anh ấy trông không vui")

3. Nói lại ý theo cách khác (tức là)

• つまり、来月から給料が下がるわけですね。 (tsumari, raigetsu kara kyūryō ga sagaru wake desu ne, "tức là từ tháng sau lương sẽ giảm, phải không ạ")
• というわけで、明日の会議は中止です。 (to iu wake de, ashita no kaigi wa chūshi desu, "vì vậy, cuộc họp ngày mai bị hủy")

わけではない: không hẳn là, không phải là

Mẫu này phủ định một phần hoặc phủ định điều người nghe có thể đang nghĩ. Nó không nói điều ngược lại hoàn toàn. Người Nhật dùng nó rất nhiều để câu nghe mềm và tránh khẳng định quá mức. Văn nói thân mật dùng わけじゃない.

• 料理が嫌いなわけではない。時間がないだけだ。 (ryōri ga kirai na wake de wa nai. jikan ga nai dake da, "không phải tôi ghét nấu ăn, chỉ là không có thời gian")
• 日本人がみんな納豆を食べるわけではない。 (Nihonjin ga minna nattō o taberu wake de wa nai, "không phải người Nhật nào cũng ăn natto")
• 全部わかったわけではありません。 (zenbu wakatta wake de wa arimasen, "tôi không hiểu hết đâu ạ (hiểu một phần)")
• 別に怒っているわけじゃないよ。 (betsu ni okotte iru wake ja nai yo, "tôi đâu có giận")

Mẫu này hay đi với các từ chỉ toàn bộ hoặc chỉ luôn luôn: 全部 (zenbu, "tất cả"), みんな (minna, "mọi người"), いつも (itsumo, "lúc nào cũng"), 必ずしも (kanarazushimo, "không nhất thiết"). Ví dụ: 高い店が必ずしもおいしいわけではない。 (takai mise ga kanarazushimo oishii wake de wa nai, "quán đắt chưa chắc đã ngon").

Ghép phủ định hai lần cho câu rất khéo: 行きたくないわけではない。 (ikitaku nai wake de wa nai, "không phải là tôi không muốn đi"). Người nghe hiểu là có muốn, nhưng còn vướng gì đó.

わけがない: không đời nào, làm gì có chuyện

わけがない nghĩa là không có lý do nào để điều đó xảy ra. Người nói tin chắc và thường kèm cảm xúc: ngạc nhiên, bực, hoặc tin tưởng ai đó. Văn nói hay rút thành わけない.

• あんなに練習したんだから、負けるわけがない。 (anna ni renshū shita n dakara, makeru wake ga nai, "tập nhiều như thế thì không đời nào thua")
• こんな簡単な問題がわからないわけがない。 (konna kantan na mondai ga wakaranai wake ga nai, "bài dễ thế này làm gì có chuyện không hiểu")
• そんなこと、一日でできるわけないでしょう。 (sonna koto, ichinichi de dekiru wake nai deshō, "việc đó sao làm xong trong một ngày được")

Nghĩa của わけがない gần với はずがない. Khác biệt nằm ở chỗ はずがない dựa vào căn cứ khách quan, còn わけがない mang giọng cảm tính hơn. Bài ngữ pháp はず giải thích kỹ mẫu kia.

わけにはいかない: không thể làm (vì không nên)

Đây là mẫu người Việt dễ hiểu sai nhất. わけにはいかない không nói về năng lực. Người nói hoàn toàn làm được, nhưng vì trách nhiệm, đạo lý, quy tắc hay hoàn cảnh nên không thể làm. Lịch sự thì nói わけにはいきません.

• 明日は大事な会議があるので、休むわけにはいかない。 (ashita wa daiji na kaigi ga aru node, yasumu wake ni wa ikanai, "mai có cuộc họp quan trọng nên không thể nghỉ")
• 友達の秘密だから、話すわけにはいかない。 (tomodachi no himitsu dakara, hanasu wake ni wa ikanai, "là bí mật của bạn nên tôi không thể kể")
• 車で来たから、お酒を飲むわけにはいきません。 (kuruma de kita kara, osake o nomu wake ni wa ikimasen, "tôi đi ô tô đến nên không uống rượu được")

ないわけにはいかない: không thể không làm

Gắn vào thể ない, mẫu này thành nghĩa buộc phải làm, dù không muốn lắm: お世話になった先生の結婚式だから、行かないわけにはいかない。 (osewa ni natta sensei no kekkonshiki dakara, ikanai wake ni wa ikanai, "là đám cưới của thầy từng giúp mình nhiều nên không thể không đi"). Câu này gần nghĩa với なければならない, nhưng thêm ý áp lực từ quan hệ xã hội.

Phân biệt các mẫu わけ với mẫu gần nghĩa

Mẫu	Người nói muốn nói	Mức chắc chắn	Dịch tự nhiên
わけではない	điều người nghe nghĩ chỉ đúng một phần	nhẹ	không hẳn là…
わけがない	điều đó hoàn toàn không thể xảy ra	rất mạnh, cảm tính	làm gì có chuyện…
はずがない	dựa vào căn cứ thì không thể như vậy	mạnh, thiên về suy luận	lẽ nào lại…
わけにはいかない	có thể làm nhưng không được làm	không đo độ chắc, nói về lựa chọn	đâu thể… được
できない	không có khả năng làm	không đo độ chắc, nói về năng lực	không làm được

Một cặp câu giúp thấy rõ chỗ khác của わけにはいかない và できない: お酒が飲めません。 (osake ga nomemasen, "tôi không uống được rượu") nghĩa là cơ thể không chịu được. お酒を飲むわけにはいきません。 (osake o nomu wake ni wa ikimasen, "tôi không thể uống rượu") nghĩa là uống được, nhưng lúc này không nên. Mẫu thể khả năng xem ở bài thể khả năng.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Thêm だ trước わけ. Viết ×学生だわけ là sai. Đúng: 学生なわけ. Tương tự với tính từ đuôi な: 有名なわけ, không phải ×有名だわけ.
2. Dùng わけがない khi chỉ muốn nói không hẳn. Bạn muốn nói không phải lúc nào cũng bận mà lại dùng ×いつも忙しいわけがない, câu thành nghĩa không đời nào lúc nào cũng bận. Đúng: いつも忙しいわけではない (itsumo isogashii wake de wa nai).
3. Dùng わけにはいかない cho năng lực. Muốn nói tôi không biết bơi thì dùng 泳げない (oyogenai). Câu ×泳ぐわけにはいかない nghĩa là bơi được nhưng không nên bơi.
4. Dịch わけだ thành lý do là. わけだ là kết luận, không phải câu nêu nguyên nhân. Đừng dịch máy móc; thảo nào, hèn chi, là phải, tức là thường tự nhiên hơn.
5. Quên trợ từ は trong わけにはいかない. Viết ×わけにいかない vẫn gặp trong văn nói, nhưng khi làm bài thi nên viết đủ わけにはいかない.

Mẹo nhớ nhanh

• わけだ: có lý do, nên mới thế (thảo nào).
• わけではない: không phải vì lý do bạn nghĩ (không hẳn).
• わけがない: chẳng có lý do nào cả (không đời nào).
• わけにはいかない: làm thì không phải đạo (không thể làm).

Bài tập: chọn mẫu わけ phù hợp

Điền một trong bốn mẫu: わけだ, わけではない, わけがない, わけにはいかない.

1. エアコンが壊れている。どうりで暑い（　）。
2. 嫌いな（　）。今はお腹がいっぱいなだけです。
3. あの真面目な田中さんが、理由もなく遅刻する（　）。
4. 約束したのだから、今さら断る（　）。
5. 会社の飲み会だから、参加しない（　）。
6. 毎日練習しても、すぐに上手になる（　）。

Đáp án:

1. 暑いわけだ (atsui wake da, "thảo nào nóng")
2. 嫌いなわけではありません (kirai na wake de wa arimasen, "không phải là tôi ghét")
3. 遅刻するわけがない (chikoku suru wake ga nai, "không đời nào đi muộn")
4. 断るわけにはいかない (kotowaru wake ni wa ikanai, "không thể từ chối")
5. 参加しないわけにはいかない (sanka shinai wake ni wa ikanai, "không thể không tham gia")
6. 上手になるわけではない (jōzu ni naru wake de wa nai, "không phải là sẽ giỏi ngay")

Câu hỏi thường gặp

わけだ và はずだ khác nhau thế nào?

はずだ là dự đoán trước khi biết kết quả: chắc là, lẽ ra. わけだ là kết luận sau khi đã biết dữ kiện: thảo nào, hèn chi. Ví dụ もう着いたはずだ (mō tsuita hazu da, "chắc đến nơi rồi") là đoán, còn もう着いたわけだ (mō tsuita wake da, "vậy là đã đến rồi") là rút ra từ thông tin vừa nhận.

わけではない và わけじゃない có khác nghĩa không?

Không. わけじゃない là dạng rút gọn trong văn nói. Khi viết email công việc hoặc bài luận, dùng わけではない hoặc わけではありません.

Có nên viết わけ bằng Hán tự 訳 không?

Trong các mẫu ngữ pháp này, người Nhật thường viết bằng hiragana. Hán tự 訳 hay xuất hiện khi わけ là danh từ thật nghĩa là lý do, như 言い訳 (iiwake, "lời bào chữa").

Bốn mẫu わけ thuộc trình độ JLPT nào?

Phần lớn sách luyện thi xếp cả bốn mẫu vào N3. Đề N2 vẫn hỏi lại, thường ở dạng kết hợp như ないわけにはいかない hoặc というわけではない.