Cách dùng 由 trong tiếng Trung: 由 ai làm, 由…组成 và 由于

由 (yóu) là giới từ có âm Hán Việt là "do", và nghĩa chính cũng giống chữ "do" trong tiếng Việt: việc gì do ai làm. Ví dụ 这件事由我负责。 (zhè jiàn shì yóu wǒ fùzé, việc này do tôi phụ trách). Nghĩa thứ hai là "gồm, cấu thành từ": 我们班由二十个学生组成。 (wǒmen bān yóu èrshí gè xuésheng zǔchéng, lớp chúng tôi gồm hai mươi học sinh).

由 thường gặp từ trình độ HSK 4, chủ yếu trong văn viết, thông báo, tin tức và văn bản công việc. Người học hay nhầm nó với 被 (vì cả hai đều dẫn ra người làm) và với 从 (vì cả hai đều có nghĩa "từ"). Bài này đi lần lượt từng cách dùng rồi so sánh.

Bảng công thức

Cách dùng	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Người phụ trách	Việc + 由 + người + V	晚饭由我来做。 (wǎnfàn yóu wǒ lái zuò)	Bữa tối để tôi nấu.
Thành phần	A + 由 + B + 组成 / 构成	水由氢和氧组成。 (shuǐ yóu qīng hé yǎng zǔchéng)	Nước gồm hiđrô và ôxi.
Nguyên nhân	A + 是由 + B + 引起 / 造成的	感冒是由病毒引起的。 (gǎnmào shì yóu bìngdú yǐnqǐ de)	Cảm cúm do virus gây ra.
Chất liệu	A + 是由 + B + 制成的	豆腐是由黄豆制成的。 (dòufu shì yóu huángdòu zhìchéng de)	Đậu phụ làm từ đậu nành.
Điểm xuất phát	由 + nơi chốn / mốc	由北京开往上海的列车 (yóu Běijīng kāiwǎng Shànghǎi de lièchē)	Chuyến tàu từ Bắc Kinh đi Thượng Hải
Liên từ nguyên nhân	由于 + lý do, kết quả	由于天气不好，比赛推迟了。 (yóuyú tiānqì bù hǎo, bǐsài tuīchí le)	Do thời tiết xấu, trận đấu bị hoãn.

由 + người: việc này do ai làm

Đây là cách dùng quan trọng nhất. Chủ ngữ của câu là công việc, còn 由 dẫn ra người chịu trách nhiệm làm việc đó.

• 会议由王经理主持。 (huìyì yóu Wáng jīnglǐ zhǔchí, cuộc họp do giám đốc Vương chủ trì)
• 这个问题由他们解决。 (zhège wèntí yóu tāmen jiějué, vấn đề này do họ giải quyết)
• 报名表由班长收。 (bàomíngbiǎo yóu bānzhǎng shōu, phiếu đăng ký do lớp trưởng thu)
• 这个项目由谁负责？ (zhège xiàngmù yóu shéi fùzé, dự án này ai phụ trách?)

Động từ sau 由 thường là động từ chỉ việc xử lý, quyết định: 负责 (fùzé, phụ trách), 决定 (juédìng, quyết định), 安排 (ānpái, sắp xếp), 处理 (chǔlǐ, xử lý), 管理 (guǎnlǐ, quản lý), 主持 (zhǔchí, chủ trì).

Có thể thêm 来 trước động từ để nhấn "người này sẽ đảm nhận": 由我来介绍一下。 (yóu wǒ lái jièshào yíxià, để tôi giới thiệu một chút).

Câu 由你: tuỳ bạn

Một cách nói rất hay gặp trong khẩu ngữ: 去不去由你。 (qù bu qù yóu nǐ, đi hay không tuỳ bạn), hoặc đầy đủ hơn 去不去由你决定。 (qù bu qù yóu nǐ juédìng). Nghĩa đen vẫn là "do bạn quyết".

由…组成, 由…构成: gồm có

Mẫu này mô tả một tổng thể được tạo thành từ những phần nào. Nó rất hay gặp trong bài đọc HSK 4–5 và văn bản khoa học.

• 这个团队由五个人组成。 (zhège tuánduì yóu wǔ gè rén zǔchéng, nhóm này gồm năm người)
• 这个句子由三个部分构成。 (zhège jùzi yóu sān gè bùfen gòuchéng, câu này gồm ba phần)
• 汉字由笔画组成。 (hànzì yóu bǐhuà zǔchéng, chữ Hán được tạo nên từ các nét)

组成 (zǔchéng) thiên về các thành viên, bộ phận ghép lại. 构成 (gòuchéng) thiên về cấu trúc, yếu tố tạo nên. Ở trình độ HSK 4, hai từ thường thay nhau được.

由…引起, 由…造成: nguyên nhân

Dùng 是…的 bao quanh để giải thích một sự việc xảy ra do nguyên nhân nào:

• 这次事故是由司机疲劳驾驶造成的。 (zhè cì shìgù shì yóu sījī píláo jiàshǐ zàochéng de, vụ tai nạn này do tài xế lái xe khi mệt mỏi gây ra)
• 火灾是由电线老化引起的。 (huǒzāi shì yóu diànxiàn lǎohuà yǐnqǐ de, vụ cháy do dây điện cũ gây ra)

造成 (zàochéng) thường đi với hậu quả xấu. 引起 (yǐnqǐ) trung tính hơn, dùng được cả cho 引起注意 (yǐnqǐ zhùyì, gây chú ý).

由 chỉ điểm xuất phát

Với nghĩa "từ", 由 trang trọng hơn 从. Bạn sẽ thấy nó trên bảng thông báo ở ga tàu, trong tin tức và trong một số cụm cố định:

• 由此可见 (yóu cǐ kě jiàn, từ đó có thể thấy): cụm nối rất hay dùng khi viết đoạn văn kết luận.
• 由浅入深 (yóu qiǎn rù shēn, từ dễ đến khó, từ nông đến sâu)
• 由小到大 (yóu xiǎo dào dà, từ nhỏ đến lớn)
• 由南向北 (yóu nán xiàng běi, từ nam lên bắc)

Trong lời nói hằng ngày, người Trung dùng 从 cho nghĩa này: 我从河内来。 (wǒ cóng Hénèi lái, tôi đến từ Hà Nội), không nói 我由河内来.

由于: liên từ chỉ nguyên nhân

由于 (yóuyú) nghĩa là "do, bởi vì", trang trọng hơn 因为. Vế sau có thể dùng 所以 hoặc 因此:

• 由于时间关系，今天就讲到这儿。 (yóuyú shíjiān guānxì, jīntiān jiù jiǎng dào zhèr, vì thời gian có hạn, hôm nay xin dừng ở đây)
• 由于他的努力，项目提前完成了。 (yóuyú tā de nǔlì, xiàngmù tíqián wánchéng le, nhờ sự nỗ lực của anh ấy, dự án hoàn thành sớm)

Khác biệt với 因为: 因为 đứng được ở vế sau (我没去，因为下雨了。, wǒ méi qù, yīnwèi xià yǔ le). 由于 thường chỉ đứng ở vế trước, muốn đặt ở vế sau thì phải dùng dạng 是由于. Các cặp liên từ nhân quả khác xem bài 因为…所以… và các cặp liên từ. Sắc thái 因此 và 所以 sẽ có trong bài phân biệt 于是, 因此, 所以.

Phân biệt 由 và 被

Cả hai đều dẫn ra người thực hiện hành động, nhưng khác nhau về ý.

Tiêu chí	由	被
Ý chính	Ai chịu trách nhiệm làm việc này	Chủ ngữ bị tác động, thường là chuyện không mong muốn
Chủ ngữ	Công việc, nhiệm vụ	Người hoặc vật chịu ảnh hưởng
Người làm	Bắt buộc có	Có thể lược bỏ
Động từ	Đứng trơn được: 由我负责	Thường cần 了 hoặc bổ ngữ: 被偷了
Ví dụ	这个任务由小王完成。	我的手机被偷了。

Thêm vài cặp đối chiếu:

• 这个问题由经理处理。 (vấn đề này do giám đốc xử lý): nói về phân công.
• 这个问题被经理处理了。 (vấn đề này đã bị giám đốc xử lý rồi): nhấn kết quả, nghe như chuyện đã xong, có thể ngoài ý muốn.
• 他被老师批评了。 (tā bèi lǎoshī pīpíng le, cậu ấy bị thầy phê bình): không dùng 由 vì đây không phải phân công việc.

Mẹo: thử dịch bằng chữ "do" của tiếng Việt. Câu nghe hợp với "do ai làm" thì dùng 由. Câu nghe hợp với "bị ai làm gì" thì dùng 被. Cấu trúc đầy đủ của câu 被 có ở bài câu bị động với 被.

Phân biệt 由 và 从

Tiêu chí	由	从
Văn phong	Văn viết, trang trọng	Mọi văn phong, nhất là khẩu ngữ
Chỉ điểm xuất phát	Được, chủ yếu trong cụm cố định, thông báo	Được, dùng hằng ngày
Dẫn người phụ trách	Được: 由我负责	Không
Ví dụ	由此可见	从明天开始 (cóng míngtiān kāishǐ, bắt đầu từ ngày mai)

Nói gọn: nghĩa "do ai" chỉ có 由. Nghĩa "từ đâu, từ khi nào" thì dùng 从 trong lời nói, gặp 由 khi đọc văn bản.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Dùng 被 cho câu phân công: 这件事被我负责. Sửa: 这件事由我负责。
2. Bỏ người làm sau 由: 这件事由负责. 由 luôn cần người hoặc tổ chức đi sau.
3. Quên động từ cuối trong mẫu gồm có: 我们班由二十个学生. Sửa: thêm 组成.
4. Dùng 由 thay 从 trong câu nói thường: 我由越南来. Sửa: 我从越南来。
5. Đặt 由于 ở vế sau như 因为: 我没去，由于下雨了. Sửa: 由于下雨，我没去。 hoặc dùng 因为.

Bài tập

Điền 由, 被, 从 hoặc 由于:

1. 这次活动（ ）学生会组织。
2. 我的自行车（ ）人骑走了。
3. 他（ ）上海来。
4. （ ）工作太忙，他很久没回家了。
5. 一个星期（ ）七天组成。
6. 这个决定（ ）总经理来做。

Đáp án

1. 由: 这次活动由学生会组织。 (zhè cì huódòng yóu xuéshēnghuì zǔzhī, hoạt động lần này do hội sinh viên tổ chức)
2. 被: 我的自行车被人骑走了。 (wǒ de zìxíngchē bèi rén qízǒu le, xe đạp của tôi bị người ta lấy đi mất)
3. 从: 他从上海来。 (tā cóng Shànghǎi lái, anh ấy đến từ Thượng Hải)
4. 由于: 由于工作太忙，他很久没回家了。 (yóuyú gōngzuò tài máng, tā hěn jiǔ méi huí jiā le)
5. 由: 一个星期由七天组成。 (yí gè xīngqī yóu qī tiān zǔchéng)
6. 由: 这个决定由总经理来做。 (zhège juédìng yóu zǒngjīnglǐ lái zuò, quyết định này do tổng giám đốc đưa ra)

Câu hỏi thường gặp

由 nghĩa là gì?

由 (yóu, Hán Việt "do") nghĩa là "do" (ai làm), "từ" (điểm xuất phát) hoặc "gồm" (trong mẫu 由…组成). Chữ này cũng có trong các từ quen thuộc như 自由 (zìyóu, tự do) và 理由 (lǐyóu, lý do).

由 và 由于 có giống nhau không?

Không. 由 là giới từ, theo sau là danh từ hoặc người. 由于 là liên từ, theo sau là cả một vế câu chỉ nguyên nhân. Riêng trong văn viết, 由于 cũng đứng trước cụm danh từ: 由于天气原因 (yóuyú tiānqì yuányīn, vì lý do thời tiết).

Có thể bỏ 由 trong câu phân công không?

Trong khẩu ngữ, người ta hay nói 我来负责。 (wǒ lái fùzé, để tôi phụ trách). Câu có 由 khi chủ ngữ là công việc và văn phong cần rõ ràng, như trong thông báo, biên bản họp.