Cách dùng 起来 (qǐlái) trong tiếng Trung: 6 nghĩa thường gặp

起来 (qǐlái) đứng một mình nghĩa là "đứng dậy, ngồi dậy". Khi đứng sau động từ hoặc tính từ, nó thành bổ ngữ và có thêm 5 nghĩa: hướng lên, bắt đầu, "khi làm thì thấy" và nhớ ra, gom lại. Ví dụ thứ nhất: 你看起来很累。 (nǐ kàn qǐlai hěn lèi, "Trông bạn có vẻ rất mệt."). Ví dụ thứ hai: 外面下起雨来了。 (wàimiàn xià qǐ yǔ lai le, "Ngoài trời bắt đầu mưa rồi.").

Bài này đi qua từng nghĩa, vị trí tân ngữ, dạng khả năng 想不起来, cách phân biệt với 出来, 下去, 看上去, cùng bài tập có đáp án. Kiến thức này nằm trong chương trình HSK 3 và HSK 4.

Bảng công thức

Nghĩa	Công thức	Ví dụ	Nghĩa tiếng Việt
Đứng dậy, ngồi dậy	起来 làm động từ chính	快起来!	Dậy mau!
Hướng lên	V + 起来	站起来	đứng lên
Bắt đầu và tiếp diễn	V/A + 起来, V + 起 + O + 来	下起雨来	bắt đầu mưa
Nhận xét khi làm	V + 起来 + nhận xét	听起来不错	nghe có vẻ hay
Nhớ ra	想起来	我想起来了	tôi nhớ ra rồi
Gom lại, cất đi	V + 起来	收起来	cất đi, dọn lại

Khi làm bổ ngữ, 起来 thường đọc nhẹ: qilai. Chỉ khi là động từ chính, hoặc ở dạng khả năng có 得/不 chen giữa, âm qǐ mới giữ thanh rõ.

1. Nghĩa gốc: đứng dậy, ngồi dậy, thức dậy

• 快起来,要迟到了! (kuài qǐlái, yào chídào le!, "Dậy mau, sắp muộn rồi!")
• 你先别起来,再躺一会儿。 (nǐ xiān bié qǐlái, zài tǎng yíhuìr, "Bạn đừng dậy vội, nằm thêm lát nữa.")

Khi nói thức dậy buổi sáng, người Trung hay dùng 起床 (qǐchuáng). 起来 rộng hơn: từ tư thế nằm, ngồi chuyển sang đứng.

2. Hướng lên: V + 起来

Đây là nghĩa của bổ ngữ xu hướng, chỉ động tác đưa người hoặc vật từ thấp lên cao. Phần tổng quan về loại bổ ngữ này có trong bài bổ ngữ xu hướng tiếng Trung.

• 他从椅子上站起来了。 (tā cóng yǐzi shang zhàn qilai le, "Anh ấy đứng dậy khỏi ghế.")
• 请把手举起来。 (qǐng bǎ shǒu jǔ qilai, "Hãy giơ tay lên.")
• 他举起手来。 (tā jǔ qǐ shǒu lai, "Anh ấy giơ tay lên.")
• 她把孩子抱起来了。 (tā bǎ háizi bào qilai le, "Cô ấy bế đứa bé lên.")

Hai câu giữa cho thấy hai chỗ đặt tân ngữ: dùng 把 để đưa tân ngữ lên trước, hoặc chen tân ngữ vào giữa 起 và 来. Không đặt tân ngữ sau cả cụm: nói 举起手来, không nói 举起来手.

3. Bắt đầu và tiếp diễn: V/A + 起来

Nghĩa này dùng nhiều nhất trong hội thoại. Một hành động hoặc trạng thái bắt đầu xảy ra và kéo dài. Câu thường có 了 ở cuối.

• 大家都笑起来了。 (dàjiā dōu xiào qilai le, "Mọi người đều bật cười.")
• 孩子一看见妈妈就哭起来了。 (háizi yí kànjiàn māma jiù kū qilai le, "Đứa bé vừa thấy mẹ là oà khóc.")
• 天气慢慢热起来了。 (tiānqì mànmàn rè qilai le, "Trời dần nóng lên.")
• 他的身体好起来了。 (tā de shēntǐ hǎo qilai le, "Sức khoẻ anh ấy khá lên rồi.")
• 他们聊起天来了。 (tāmen liáo qǐ tiān lai le, "Họ bắt đầu nói chuyện rôm rả.")

Với tính từ, 起来 chỉ sự thay đổi theo hướng tăng lên: 热起来, 忙起来, 胖起来. Hướng giảm dần thường dùng 下来, như 冷下来, 安静下来. So sánh kỹ hai hướng này trong bài cách dùng 下来 và 下去.

Động từ ly hợp như 下雨, 唱歌, 聊天 tách đôi, phần danh từ chen vào giữa: 下起雨来, 唱起歌来. Đây là chỗ người học sai nhiều nhất.

4. Nhận xét khi làm: 看起来, 听起来, 吃起来

Công thức: V + 起来 + lời nhận xét. Câu mang nghĩa "khi nhìn/nghe/ăn/dùng thì thấy...". Người nói đưa ra đánh giá dựa trên trải nghiệm của mình.

Cụm	Pinyin	Nghĩa	Ví dụ
看起来	kàn qilai	trông có vẻ	你看起来很年轻。
听起来	tīng qilai	nghe có vẻ	这个主意听起来不错。
吃起来	chī qilai	ăn thấy	这道菜吃起来有点儿咸。
用起来	yòng qilai	dùng thấy	这个软件用起来很方便。
做起来	zuò qilai	làm thì thấy	做起来比想的难。
说起来	shuō qilai	nói ra thì	说起来容易,做起来难。

Nghĩa các câu ví dụ: "Trông bạn rất trẻ", "Ý này nghe có vẻ hay", "Món này ăn hơi mặn", "Phần mềm này dùng rất tiện", "Làm thì khó hơn mình nghĩ", "Nói thì dễ, làm mới khó".

说起来 còn dùng ở đầu câu khi nhắc tới một chuyện chợt nhớ ra: 说起来,我们好久没见了。 (shuō qilai, wǒmen hǎojiǔ méi jiàn le, "Nhắc mới nhớ, lâu lắm rồi mình chưa gặp nhau.")

5. Nhớ ra: 想起来

• 我想起来了! (wǒ xiǎng qilai le!, "Tôi nhớ ra rồi!")
• 我想不起来他的名字。 (wǒ xiǎng bu qǐlái tā de míngzi, "Tôi không nhớ ra tên anh ấy.")
• 我突然想起一件事来。 (wǒ tūrán xiǎng qǐ yí jiàn shì lai, "Tôi chợt nhớ ra một chuyện.")

想起来 là nhớ lại điều đã biết. Nghĩ ra điều mới (ý tưởng, cách làm) thì dùng 想出来: 我想出来一个好办法。 (wǒ xiǎng chulai yí ge hǎo bànfǎ, "Tôi nghĩ ra một cách hay.")

6. Gom lại, cất đi, nối lại

Nghĩa này chỉ việc làm cho các thứ rời rạc tập trung một chỗ, hoặc cất vào trong để không còn nhìn thấy.

• 把玩具收起来。 (bǎ wánjù shōu qilai, "Cất đồ chơi đi.")
• 她把钱藏起来了。 (tā bǎ qián cáng qilai le, "Cô ấy giấu tiền đi rồi.")
• 把这些数字加起来。 (bǎ zhèxiē shùzì jiā qilai, "Cộng các số này lại.")
• 我们要团结起来。 (wǒmen yào tuánjié qilai, "Chúng ta phải đoàn kết lại.")

Các câu này hay đi với câu chữ 把. Nếu chưa quen, xem bài câu chữ 把.

Dạng khả năng: V得起来, V不起来

Chen 得 hoặc 不 vào giữa động từ và 起来 để nói "làm được hay không": 站得起来 (đứng dậy được), 拿不起来 (nhấc không nổi), 想不起来 (không nhớ ra). Ví dụ: 箱子太重,我拿不起来。 (xiāngzi tài zhòng, wǒ ná bu qǐlái, "Thùng nặng quá, tôi nhấc không nổi.") Quy tắc chung của dạng này có trong bài bổ ngữ khả năng.

Đừng nhầm với 买得起 / 买不起 (mua nổi / không mua nổi). Ở đó chỉ có 起 và nghĩa là "đủ khả năng chi trả".

Phân biệt 起来 với các mẫu gần nghĩa

Cặp	Khác nhau	Ví dụ
起来 và 下去	起来 là bắt đầu; 下去 là tiếp tục cái đang làm	说起来 (bắt đầu nói) / 说下去 (nói tiếp đi)
想起来 và 想出来	nhớ lại điều cũ / nghĩ ra điều mới	想起他的名字 / 想出办法
看起来 và 看上去	gần như nhau; 看上去 thiên về vẻ ngoài nhìn thấy, 看起来 dùng rộng hơn, cả khi suy đoán	看起来他不会来了。
看起来 và 好像	看起来 dựa vào điều quan sát; 好像 là cảm giác, phỏng đoán chung	他好像病了。

Câu 看起来他不会来了。 nghĩa là "Xem ra anh ấy sẽ không đến nữa". Muốn so sánh 好像 với 似乎, 像, đọc bài cách dùng 好像.

Lỗi người Việt hay mắc

• Đặt tân ngữ sau 起来: viết 下雨起来, 唱起来歌. Đúng là 下起雨来, 唱起歌来.
• Dịch "bắt đầu" thành 开始 cho mọi câu: 开始下雨了 vẫn đúng, nhưng khi muốn tả sự việc bất ngờ, đột ngột, người Trung dùng 下起雨来了 tự nhiên hơn.
• Dùng 想起来 cho ý tưởng mới: "tôi nghĩ ra một cách" phải là 想出来.
• Dùng 起来 cho xu hướng giảm: trời lạnh dần vào mùa đông vẫn nói 冷起来 được vì độ lạnh tăng, nhưng "im lặng lại" phải là 安静下来, không phải 安静起来.
• Quên 了 khi kể sự việc đã xảy ra: 他哭起来了。 nghe tự nhiên hơn 他哭起来。

Bài tập

Điền 起来, 出来, 下去 hoặc 起 … 来 vào chỗ trống:

1. 我突然想___了,今天是他的生日。
2. 这个问题我想了很久,才想___一个办法。
3. 你说得很好,请继续说___。
4. 外面刮___风___了。
5. 这件衣服看___很贵,其实很便宜。

Đáp án: 1. 想起来; 2. 想出来; 3. 说下去; 4. 刮起风来了; 5. 看起来.

Câu hỏi thường gặp

起来 nghĩa là gì?

Là động từ chính, 起来 nghĩa là đứng dậy, ngồi dậy, thức dậy. Đứng sau động từ khác, nó có thể mang nghĩa hướng lên, bắt đầu, nhận xét khi làm, nhớ ra hoặc gom lại, tuỳ động từ đi trước.

看起来 có giống 好像 không?

Gần giống khi nói "có vẻ". 看起来 nhấn vào việc nhìn thấy, quan sát được; 好像 dùng cho mọi kiểu cảm giác. Hai từ có thể đi cùng nhau: 他看起来好像很累。

Tại sao nói 下起雨来 mà không nói 下雨起来?

Vì 下雨 là động từ ly hợp. Khi thêm bổ ngữ 起来, danh từ 雨 phải chen vào giữa 起 và 来.

起来 thuộc cấp HSK nào?

起来 với nghĩa đứng dậy xuất hiện sớm. Các nghĩa bổ ngữ như 看起来, 想起来, 下起雨来 thường gặp ở giai đoạn HSK 3 và HSK 4.