Cách nói “khi” trong tiếng Trung: 的时候, 时 và 当…的时候

Cấu trúc "khi" trong tiếng Trung là (在) + sự việc + 的时候 (de shíhou), đặt ở đầu câu, rồi mới đến vế chính. Tiếng Việt nói "khi tôi ăn cơm", còn tiếng Trung nói "tôi ăn cơm khi": từ chỉ thời điểm đứng sau sự việc. Ví dụ: 吃饭的时候，别看手机。 (Chī fàn de shíhou, bié kàn shǒujī., "Khi ăn cơm đừng xem điện thoại") và 我到北京的时候，给你打电话。 (Wǒ dào Běijīng de shíhou, gěi nǐ dǎ diànhuà., "Khi tôi đến Bắc Kinh, tôi sẽ gọi cho bạn"). Trong văn viết, 的时候 có thể rút gọn thành 时 (shí) và không cần 的.

Bảng công thức

Cấu trúc	Sắc thái	Ví dụ	Phiên âm	Nghĩa
Sự việc + 的时候，vế chính	Dùng nhiều nhất, khẩu ngữ	下雨的时候，我喜欢在家看书。	Xià yǔ de shíhou, wǒ xǐhuan zài jiā kàn shū.	Khi trời mưa, tôi thích ở nhà đọc sách.
在 + sự việc + 的时候，…	Nhấn vào khoảng thời gian đó	在我最忙的时候，他帮了我。	Zài wǒ zuì máng de shíhou, tā bāng le wǒ.	Đúng lúc tôi bận nhất, anh ấy đã giúp tôi.
当 + sự việc + 的时候，…	Trang trọng, văn viết, kể chuyện	当我听到这个消息的时候，我非常高兴。	Dāng wǒ tīngdào zhège xiāoxi de shíhou, wǒ fēicháng gāoxìng.	Khi nghe tin này, tôi vô cùng vui mừng.
Sự việc + 时，…	Văn viết, biển báo, ngắn gọn	出门时别忘了带钥匙。	Chū mén shí bié wàng le dài yàoshi.	Khi ra ngoài đừng quên mang chìa khoá.
Chủ ngữ + sự việc + 的时候 + vế chính	Chủ ngữ chung đặt trước	他来的时候，我正在洗澡。	Tā lái de shíhou, wǒ zhèngzài xǐ zǎo.	Lúc anh ấy đến, tôi đang tắm.

Ghép 的时候 với từng loại từ

Động từ, cụm động từ

• 上课的时候不能说话。 (Shàng kè de shíhou bù néng shuō huà., "Trong giờ học không được nói chuyện.")
• 你有空的时候来我家玩儿吧。 (Nǐ yǒu kòng de shíhou lái wǒ jiā wánr ba., "Lúc nào rảnh thì sang nhà tôi chơi nhé.")
• 我在越南学中文的时候认识了她。 (Wǒ zài Yuènán xué Zhōngwén de shíhou rènshi le tā., "Hồi học tiếng Trung ở Việt Nam, tôi quen cô ấy.")

Tính từ

• 累的时候，听听音乐吧。 (Lèi de shíhou, tīngting yīnyuè ba., "Lúc mệt thì nghe nhạc đi.")
• 天气冷的时候，我不想出门。 (Tiānqì lěng de shíhou, wǒ bù xiǎng chū mén., "Khi trời lạnh tôi không muốn ra ngoài.")

Danh từ chỉ thời điểm, tuổi, dịp

• 春节的时候，我们回老家。 (Chūnjié de shíhou, wǒmen huí lǎojiā., "Dịp Tết, chúng tôi về quê.")
• 我十八岁的时候第一次坐飞机。 (Wǒ shíbā suì de shíhou dì yī cì zuò fēijī., "Năm 18 tuổi tôi đi máy bay lần đầu.")

Danh từ chỉ người thì không ghép thẳng: không nói 学生的时候 để chỉ "hồi còn đi học", mà nói 我上学的时候 (wǒ shàng xué de shíhou) hoặc 我还是学生的时候 (wǒ hái shì xuésheng de shíhou).

Những từ có 时候 nhưng không theo mẫu

Từ	Phiên âm	Nghĩa	Ví dụ
小时候	xiǎoshíhou	hồi nhỏ (một từ, không có 的)	我小时候住在河内。 (Wǒ xiǎoshíhou zhù zài Hénèi., "Hồi nhỏ tôi sống ở Hà Nội.")
那时候	nà shíhou	hồi đó, lúc ấy	那时候我还不会说中文。 (Nà shíhou wǒ hái bú huì shuō Zhōngwén., "Hồi đó tôi chưa biết nói tiếng Trung.")
这时候	zhè shíhou	đúng lúc này	这时候，电话响了。 (Zhè shíhou, diànhuà xiǎng le., "Đúng lúc đó, điện thoại reo.")
有时候	yǒu shíhou	thỉnh thoảng	我有时候坐地铁上班。 (Wǒ yǒu shíhou zuò dìtiě shàng bān., "Thỉnh thoảng tôi đi tàu điện đi làm.")
什么时候	shénme shíhou	khi nào? (câu hỏi)	你什么时候回来？ (Nǐ shénme shíhou huílai?, "Khi nào bạn về?")

Lưu ý: "khi nào" để hỏi là 什么时候, còn "khi (tôi về)" để kể là 的时候. Người mới học hay lấy 什么时候 đặt vào câu kể.

的时候 trong câu quá khứ, tương lai

的时候 không tự mang thì. Thời gian của cả câu do vế chính và ngữ cảnh quyết định. Muốn nói việc đã xảy ra, đặt 了 ở vế chính chứ không ở vế 的时候 (cách dùng 了 xem bài chữ 了).

• Quá khứ: 我去上海的时候买了很多东西。 (Wǒ qù Shànghǎi de shíhou mǎi le hěn duō dōngxi., "Lúc đi Thượng Hải tôi đã mua nhiều đồ.")
• Tương lai: 你去上海的时候，帮我买点儿茶。 (Nǐ qù Shànghǎi de shíhou, bāng wǒ mǎi diǎnr chá., "Khi nào bạn đi Thượng Hải, mua giúp tôi ít trà nhé.")
• Thói quen: 我睡觉的时候不喜欢开灯。 (Wǒ shuì jiào de shíhou bù xǐhuan kāi dēng., "Lúc ngủ tôi không thích bật đèn.")

Khi một việc đang diễn ra thì có việc khác xen vào, vế chính thường có 正在 hoặc 在, như câu 他来的时候，我正在洗澡。 ở bảng trên. Các cách nói "đang" có trong bài thì tiếp diễn tiếng Trung.

的时候 khác 一边…一边 thế nào

Cả hai đều dịch được là "trong lúc", nhưng cách dùng khác nhau:

Điểm khác	…的时候	一边…一边…
Ý chính	Nêu khung thời gian cho vế sau	Một người làm hai việc cùng lúc
Chủ ngữ	Hai vế có thể khác chủ ngữ	Cùng một chủ ngữ
Ví dụ	我做饭的时候，孩子在写作业。	我一边做饭一边听音乐。
Nghĩa	Lúc tôi nấu cơm thì con đang làm bài tập.	Tôi vừa nấu cơm vừa nghe nhạc.

Phiên âm hai câu ví dụ: Wǒ zuò fàn de shíhou, háizi zài xiě zuòyè. và Wǒ yìbiān zuò fàn yìbiān tīng yīnyuè. Phân biệt 一边 với 又…又 có ở bài vừa… vừa trong tiếng Trung. Còn "trước khi", "sau khi" dùng 以前, 以后, xem bài 以前 và 以后.

"Trong khi đó" mang nghĩa đối lập: dùng 而

Tiếng Việt dùng "trong khi" cho cả hai nghĩa: thời điểm ("trong khi tôi ngủ") và so sánh đối lập ("anh ấy giàu, trong khi em trai rất nghèo"). Nghĩa thời điểm dùng 的时候. Nghĩa đối lập thì tiếng Trung dùng 而 (ér), không dùng 的时候:

• 北方冬天很冷，而南方很暖和。 (Běifāng dōngtiān hěn lěng, ér nánfāng hěn nuǎnhuo., "Miền bắc mùa đông rất lạnh, trong khi miền nam rất ấm.")
• 我喜欢吃辣的，而她一点儿也不能吃辣。 (Wǒ xǐhuan chī là de, ér tā yìdiǎnr yě bù néng chī là., "Tôi thích ăn cay, trong khi cô ấy không ăn được chút cay nào.")

Lỗi người Việt hay mắc

• Đặt "khi" lên đầu như tiếng Việt: 时候我吃饭. Đúng: 我吃饭的时候, rồi mới đến vế chính.
• Bỏ 的: 吃饭时候. Đúng: 吃饭的时候 hoặc 吃饭时. Chỉ 小时候, 那时候, 这时候, 有时候 là không có 的.
• Dùng 当 mà quên 的时候 phía sau: 当我到家，… Câu đúng: 当我到家的时候，… (dāng wǒ dào jiā de shíhou). Trong văn viết có thể dùng 当我到家时.
• Nhầm 时候 với 时间: "Tôi không có thời gian" là 我没有时间。 (Wǒ méiyǒu shíjiān.), không nói 没有时候. 时候 chỉ thời điểm, còn 时间 thường chỉ một lượng thời gian.
• Thêm 了 vào vế 的时候 để đánh dấu quá khứ: 我去了中国的时候. Bỏ 了 ở vế này và đặt nó ở vế chính.

Bài tập nhỏ

Dịch sang tiếng Trung:

1. Khi đến nơi, nhắn tin cho mẹ nhé.
2. Hồi nhỏ tôi rất sợ chó.
3. Lúc tôi gọi điện, anh ấy đang họp.
4. Khi nào bạn rảnh?
5. Tôi thích trà, trong khi chồng tôi thích cà phê.

Đáp án: (1) 到了以后给妈妈发个信息吧。 hoặc 到的时候给妈妈发个信息吧。 (Dào de shíhou gěi māma fā ge xìnxī ba.) (2) 我小时候很怕狗。 (Wǒ xiǎoshíhou hěn pà gǒu.) (3) 我给他打电话的时候，他正在开会。 (Wǒ gěi tā dǎ diànhuà de shíhou, tā zhèngzài kāi huì.) (4) 你什么时候有空？ (Nǐ shénme shíhou yǒu kòng?) (5) 我喜欢喝茶，而我老公喜欢喝咖啡。 (Wǒ xǐhuan hē chá, ér wǒ lǎogōng xǐhuan hē kāfēi.)

Câu hỏi thường gặp

的时候 và 时 khác nhau thế nào?

Nghĩa như nhau. 的时候 dùng trong khẩu ngữ và văn viết thường. 时 ngắn hơn, không cần 的, hay gặp trong văn bản, biển báo, hướng dẫn sử dụng: 使用时请注意安全。 (Shǐyòng shí qǐng zhùyì ānquán., "Khi sử dụng xin chú ý an toàn").

Có bắt buộc dùng 在 hoặc 当 trước 的时候 không?

Không. Nói hằng ngày, chỉ cần "sự việc + 的时候" là đủ. 在 thêm sắc thái "trong khoảng thời gian đó", 当 thêm sắc thái trang trọng, kể chuyện.

的时候 có đứng sau vế chính được không?

Thường thì không. Cụm 的时候 là trạng ngữ thời gian, đứng trước vế chính hoặc ngay sau chủ ngữ: 我吃饭的时候不说话。 Câu như 我不说话吃饭的时候 là sai. Quy tắc chung về vị trí trạng ngữ xem bài vị trí thời gian, địa điểm trong câu.

"Cấu trúc trong khi… thì…" nói thế nào?

Nếu là thời điểm: "…的时候，…" (trong khi tôi nấu cơm thì con làm bài: 我做饭的时候，孩子写作业。). Nếu là đối lập giữa hai sự việc: dùng 而 như ở mục trên.