Cấu trúc “không những… mà còn” trong tiếng Trung: 不但…而且

Cấu trúc "không những… mà còn…" trong tiếng Trung là 不但…而且… (búdàn… érqiě…). Văn viết và tin tức hay dùng 不仅…而且… (bùjǐn… érqiě…), nghĩa như nhau.

Quy tắc cần nhớ nhất là vị trí của 不但: hai vế cùng chủ ngữ thì chủ ngữ đứng trước 不但; hai vế khác chủ ngữ thì 不但 đứng trước chủ ngữ thứ nhất.

Cùng chủ ngữ: 他不但会说汉语，而且会写汉字。 (Tā búdàn huì shuō Hànyǔ, érqiě huì xiě Hànzì, "Anh ấy không những nói được tiếng Trung mà còn viết được chữ Hán"). Khác chủ ngữ: 不但我喜欢她，而且我妈妈也喜欢她。 (Búdàn wǒ xǐhuan tā, érqiě wǒ māma yě xǐhuan tā, "Không chỉ tôi mà mẹ tôi cũng quý cô ấy").

Bảng công thức

Trường hợp	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Cùng chủ ngữ	S + 不但 + A，而且 + B	她不但漂亮，而且很聪明。 Tā búdàn piàoliang, érqiě hěn cōngming.	Cô ấy không những xinh mà còn rất thông minh.
Khác chủ ngữ	不但 + S1 + A，而且 + S2 + 也 + B	不但学生喜欢这个老师，而且家长也很满意。 Búdàn xuésheng xǐhuan zhège lǎoshī, érqiě jiāzhǎng yě hěn mǎnyì.	Không chỉ học sinh thích thầy này mà phụ huynh cũng rất hài lòng.
Vế sau dùng 还	S + 不但 + A，还 + B	我们不但去了北京，还去了上海。 Wǒmen búdàn qùle Běijīng, hái qùle Shànghǎi.	Chúng tôi không những đi Bắc Kinh mà còn đi cả Thượng Hải.
Văn viết	S + 不仅 + A，而且 + B	这个方法不仅简单，而且有效。 Zhège fāngfǎ bùjǐn jiǎndān, érqiě yǒuxiào.	Cách này không những đơn giản mà còn hiệu quả.
Kết quả ngược	S + 不但不/没 + A，反而 + B	雨不但没停，反而越下越大。 Yǔ búdàn méi tíng, fǎn'ér yuè xià yuè dà.	Mưa không những không tạnh mà còn càng lúc càng to.

不 đứng trước chữ mang thanh 4 thì đổi thành thanh 2, nên 不但 đọc là búdàn. 仅 mang thanh 3 nên 不仅 vẫn đọc bùjǐn.

Vị trí của 不但 theo chủ ngữ

Người Việt hay đặt 不但 lên đầu câu trong mọi trường hợp, vì tiếng Việt nói "Không những anh ấy…" khá tự nhiên. Tiếng Trung tách bạch hơn. Cách kiểm tra rất nhanh: nhìn vế sau xem có chủ ngữ mới hay không.

Hai vế cùng chủ ngữ: S + 不但

Chủ ngữ nói một lần ở đầu câu, 不但 đứng ngay sau nó. Vế sau không lặp lại chủ ngữ.

Câu tiếng Trung	Phiên âm	Nghĩa
我弟弟不但会游泳，而且游得很快。	Wǒ dìdi búdàn huì yóuyǒng, érqiě yóu de hěn kuài.	Em trai tôi không những biết bơi mà còn bơi rất nhanh.
这家饭馆不但便宜，而且很干净。	Zhè jiā fànguǎn búdàn piányi, érqiě hěn gānjìng.	Quán này không những rẻ mà còn rất sạch.
他不但是我的同事，而且是我的邻居。	Tā búdàn shì wǒ de tóngshì, érqiě shì wǒ de línjū.	Anh ấy không chỉ là đồng nghiệp mà còn là hàng xóm của tôi.

Hai vế khác chủ ngữ: 不但 + S1, 而且 + S2 + 也

不但 lên đầu câu, trước chủ ngữ thứ nhất. 而且 đứng trước chủ ngữ thứ hai, còn 也 hoặc 都 đứng sau chủ ngữ thứ hai.

Câu tiếng Trung	Phiên âm	Nghĩa
不但孩子们爱看这部电影，而且大人也爱看。	Búdàn háizimen ài kàn zhè bù diànyǐng, érqiě dàrén yě ài kàn.	Không chỉ trẻ con mê bộ phim này, người lớn cũng mê.
不仅老板同意了，而且同事们也都支持。	Bùjǐn lǎobǎn tóngyì le, érqiě tóngshìmen yě dōu zhīchí.	Không chỉ sếp đồng ý mà các đồng nghiệp cũng đều ủng hộ.
不但我去，我朋友也去。	Búdàn wǒ qù, wǒ péngyou yě qù.	Không chỉ tôi đi mà bạn tôi cũng đi.

Câu cuối bỏ 而且 vẫn đúng, vì 也 đã đủ làm nhiệm vụ nối. Trong hội thoại, kiểu rút gọn này rất hay gặp.

而且, 还, 也: vế sau dùng chữ nào

Ba chữ này khác nhau ở loại từ, kéo theo khác vị trí:

• 而且 là liên từ, đứng đầu vế sau, trước chủ ngữ nếu có.
• 还 và 也 là phó từ, đứng sau chủ ngữ, ngay trước động từ hoặc tính từ. Xem thêm bài phó từ 也, 都, 就, 还.
• Có thể dùng chung 而且 với 还 hoặc 也 để nhấn mạnh.

Câu tiếng Trung	Phiên âm	Nghĩa
她不但会弹钢琴，还会唱歌。	Tā búdàn huì tán gāngqín, hái huì chàng gē.	Cô ấy không những biết chơi piano mà còn biết hát.
这件衣服不但贵，而且还不好看。	Zhè jiàn yīfu búdàn guì, érqiě hái bù hǎokàn.	Cái áo này đã đắt lại còn không đẹp.
他不但不会做饭，甚至连鸡蛋都不会煮。	Tā búdàn bú huì zuò fàn, shènzhì lián jīdàn dōu bú huì zhǔ.	Anh ta không những không biết nấu cơm, thậm chí đến trứng cũng không biết luộc.

Chữ 甚至 ("thậm chí") đẩy mức tăng lên cao hơn 而且. Mẫu 连…都 đi kèm được giải thích trong bài cấu trúc 连…都.

不但, 不仅, 不光, 不只: chọn chữ nào

Từ	Phiên âm	Sắc thái	Ví dụ
不但	búdàn	Phổ biến nhất, dùng cả nói và viết	他不但聪明，而且很努力。 Tā búdàn cōngming, érqiě hěn nǔlì. (Cậu ấy vừa thông minh lại chăm chỉ.)
不仅	bùjǐn	Trang trọng hơn, hay gặp trong bài báo, bài luận	网络购物不仅方便，而且节省时间。 Wǎngluò gòuwù bùjǐn fāngbiàn, érqiě jiéshěng shíjiān. (Mua sắm trên mạng không những tiện mà còn tiết kiệm thời gian.)
不光	bùguāng	Khẩu ngữ	不光我一个人这么想。 Bùguāng wǒ yí ge rén zhème xiǎng. (Đâu chỉ mình tôi nghĩ thế.)
不仅仅	bùjǐnjǐn	Nhấn mạnh "không chỉ đơn thuần"	这不仅仅是钱的问题。 Zhè bùjǐnjǐn shì qián de wèntí. (Đây không chỉ là chuyện tiền.)

Muốn nối hai câu riêng biệt, dùng 不仅如此 (bùjǐn rúcǐ, "không chỉ vậy") ở đầu câu sau: 他请我吃饭。不仅如此，他还帮我找了工作。 (Tā qǐng wǒ chī fàn. Bùjǐn rúcǐ, tā hái bāng wǒ zhǎole gōngzuò, "Anh ấy mời tôi ăn. Không chỉ vậy, anh ấy còn tìm việc giúp tôi").

不但不…反而…: không những không… lại còn…

Dạng này dùng khi kết quả đi ngược điều người ta chờ đợi. Vế đầu phủ định điều đáng lẽ xảy ra, vế sau nêu điều trái lại. 反而 (fǎn'ér) là phó từ nên đứng sau chủ ngữ của vế sau.

Câu tiếng Trung	Phiên âm	Nghĩa
吃了药，他的病不但没好，反而更重了。	Chīle yào, tā de bìng búdàn méi hǎo, fǎn'ér gèng zhòng le.	Uống thuốc rồi mà bệnh anh ấy không những không đỡ, lại còn nặng hơn.
我帮了他，他不但不感谢我，反而怪我。	Wǒ bāngle tā, tā búdàn bù gǎnxiè wǒ, fǎn'ér guài wǒ.	Tôi giúp anh ta, anh ta chẳng cảm ơn mà còn trách tôi.
放假以后，他不但没休息，反而更忙了。	Fàngjià yǐhòu, tā búdàn méi xiūxi, fǎn'ér gèng máng le.	Được nghỉ rồi mà anh ấy chẳng nghỉ ngơi, lại còn bận hơn.

Chọn 不但没 cho việc đã xảy ra (bệnh chưa đỡ, chưa nghỉ). Chọn 不但不 cho thái độ, thói quen hoặc việc chưa xảy ra. Trong khẩu ngữ, vế sau đổi 反而 thành 还 cũng được, nhưng 而且 thì nghe lạc nghĩa.

Vế sau phải tăng thêm một bậc

不但…而且 là cấu trúc tăng tiến: B phải rộng hơn, mạnh hơn hoặc bất ngờ hơn A, và hai vế cùng chiều cảm xúc. Nếu vế đầu khen mà vế sau chê, câu nghe lệch. Lúc đó bạn cần cấu trúc chuyển ý trong bài 虽然…但是.

• ✗ 这个手机不但便宜，而且质量很差。(rẻ là ý khen, chất lượng kém là ý chê).
• ✓ 这个手机虽然便宜，但是质量很差。 (Zhège shǒujī suīrán piányi, dànshì zhìliàng hěn chà, "Điện thoại này rẻ nhưng chất lượng kém").
• ✓ 这个手机不但便宜，而且质量很好。 (Zhège shǒujī búdàn piányi, érqiě zhìliàng hěn hǎo, "Điện thoại này đã rẻ lại còn tốt").

Lỗi người Việt hay mắc

Sai	Đúng	Vì sao
✗ 不但他会说汉语，而且会写汉字。	✓ 他不但会说汉语，而且会写汉字。	Hai vế cùng chủ ngữ 他, chủ ngữ phải đứng trước 不但.
✗ 他不但会唱歌，而且我也会唱。	✓ 不但他会唱歌，而且我也会唱。 Búdàn tā huì chàng gē, érqiě wǒ yě huì chàng.	Vế sau có chủ ngữ mới 我, nên 不但 lên đầu câu.
✗ 他不但聪明，和很努力。	✓ 他不但聪明，而且很努力。	和 chỉ nối danh từ, không nối hai vế câu.
✗ 我朋友而且也去。	✓ 而且我朋友也去。 Érqiě wǒ péngyou yě qù.	而且 đứng trước chủ ngữ, 也 mới đứng sau chủ ngữ.
✗ 他不但不帮我，而且骂我。	✓ 他不但不帮我，反而骂我。 Tā búdàn bù bāng wǒ, fǎn'ér mà wǒ.	Kết quả trái ngược thì dùng 反而 (hoặc 还).

Nhớ nhanh

• Cùng chủ ngữ: chủ ngữ + 不但 + A，而且 + B.
• Khác chủ ngữ: 不但 + S1 + A，而且 + S2 + 也 + B.
• 而且 đứng trước chủ ngữ; 还, 也 đứng sau chủ ngữ.
• 不仅 = 不但 nhưng trang trọng hơn; 不光 dùng khi nói chuyện.
• Kết quả ngược mong đợi: 不但不/没…反而….
• B phải cùng chiều và mạnh hơn A; khen rồi chê thì dùng 虽然…但是.

Bài tập nhỏ

1. Điền 不但 và 而且 vào đúng chỗ: ___ 我会说汉语，___ 我妹妹也会说。
2. Điền: 他 ___ 是老师，___ 是作家。
3. Chọn 而且 hay 反而: 天气不但没变好，___ 更冷了。
4. Sửa câu: 不但这个手机便宜，而且很好用。
5. Dịch: Cô ấy không những biết nấu ăn mà còn nấu rất ngon.

Đáp án:

1. 不但我会说汉语，而且我妹妹也会说。 Búdàn wǒ huì shuō Hànyǔ, érqiě wǒ mèimei yě huì shuō. Hai chủ ngữ khác nhau nên 不但 đứng đầu.
2. 他不但是老师，而且是作家。 Tā búdàn shì lǎoshī, érqiě shì zuòjiā.
3. 天气不但没变好，反而更冷了。 Tiānqì búdàn méi biàn hǎo, fǎn'ér gèng lěng le. Kết quả ngược mong đợi.
4. 这个手机不但便宜，而且很好用。 Zhège shǒujī búdàn piányi, érqiě hěn hǎoyòng. Cùng chủ ngữ nên 这个手机 lên trước 不但.
5. 她不但会做饭，而且做得很好吃。 Tā búdàn huì zuò fàn, érqiě zuò de hěn hǎochī.

Câu hỏi thường gặp

Có dùng 而且 một mình được không?

Được. 而且 đứng một mình nghĩa là "hơn nữa, vả lại": 这个房子很大，而且离公司很近。 (Zhège fángzi hěn dà, érqiě lí gōngsī hěn jìn, "Căn nhà này rộng, lại gần công ty").

不但…而且 khác 又…又 thế nào?

又…又 liệt kê hai đặc điểm ngang hàng, thường là tính từ ngắn: 她又聪明又漂亮。 (Tā yòu cōngming yòu piàoliang). 不但…而且 có ý vế sau nặng hơn, câu cũng dài hơn. Chi tiết ở bài 又…又 và 一边…一边.

Viết bài luận nên dùng 不但 hay 不仅?

Cả hai đều đúng. 不仅 nghe trang trọng hơn một chút, nên bài viết nghị luận và văn bản công việc dùng 不仅 nhiều hơn.

Có nói 不但…但是 được không?

Không. 但是 là "nhưng", dùng cho ý trái chiều. Đi với 不但 chỉ có 而且, 还, 也, 甚至 hoặc 反而.