Cách từ chối khéo trong tiếng Nhật: ちょっと, 結構です và đáp lời mời

"Không" trong tiếng Nhật là いいえ (iie), "vâng, có" là はい (hai). Nhưng khi từ chối một lời mời hay lời nhờ, người Nhật rất ít nói thẳng いいえ. Họ thường xin lỗi, nói lý do lơ lửng rồi bỏ dở câu bằng ちょっと… (chotto…): すみません、今日はちょっと…。 (sumimasen, kyō wa chotto…, "Xin lỗi, hôm nay thì hơi…"). Người nghe hiểu ngay đó là lời từ chối. Bài này gom các cách nói có, không và các mẫu từ chối theo từng tình huống: lời mời, lời nhờ, ở cửa hàng, ở chỗ làm.

Bảng nói có và không

Ý	Lịch sự	Thân mật	Ghi chú
Vâng, có	はい (hai)	うん (un)	ええ (ee) nhẹ hơn はい, hay dùng trong hội thoại
Đúng vậy	そうです (sō desu)	そう (sō)	xác nhận thông tin
Không	いいえ (iie)	ううん (uun)	いえ (ie) là dạng ngắn, mềm hơn
Không phải	違います (chigaimasu)	違う (chigau)	sửa một thông tin sai
Không cần đâu	大丈夫です (daijōbu desu)	大丈夫 (daijōbu)	từ chối lời đề nghị giúp, đưa đồ
Thôi, không cần	結構です (kekkō desu)	いい (ii)	khá dứt khoát, xem lưu ý bên dưới

はい không phải lúc nào cũng là "đồng ý"

Trong lúc nghe, người Nhật nói はい, ええ, うん liên tục để báo "tôi đang nghe". Đối tác gật đầu nói はい suốt cuộc họp chưa chắc đã đồng ý với bạn. Muốn biết họ chịu hay không, hãy nghe câu chốt ở cuối.

Trả lời câu hỏi phủ định

Với câu hỏi phủ định, はい nghĩa là "đúng như bạn nói". Bị hỏi 今日は行かないんですか。 (kyō wa ikanai n desu ka, "Hôm nay bạn không đi à?"), bạn trả lời はい、行きません。 (hai, ikimasen) là "Ừ, tôi không đi". Riêng mẫu 行きませんか ở cuối lời rủ là lời mời, không tính là câu hỏi phủ định. Cách nghĩ này giống tiếng Việt ("Ừ, không uống") và ngược với tiếng Anh, nên người Việt ít bị nhầm.

Khi nào いいえ vẫn được dùng

Có ba trường hợp いいえ vẫn tự nhiên. Cả ba đều không mang ý từ chối người khác.

• Sửa thông tin: いいえ、ベトナム人です。 (iie, betonamujin desu, "Không, tôi là người Việt Nam") khi bị hỏi có phải người Trung Quốc không.
• Đáp lại lời cảm ơn, xin lỗi: いいえ、どういたしまして。 (iie, dō itashimashite, "Không có gì").
• Khiêm tốn khi được khen: いえいえ、まだまだです。 (ie ie, mada mada desu, "Đâu có, tôi còn kém lắm").

Câu như いいえ、行きません。 (iie, ikimasen, "Không, tôi không đi") đúng ngữ pháp, nhưng khi đáp lời mời thì nghe cụt và lạnh. Người Nhật nghe sẽ hiểu là bạn không thích người mời.

Công thức từ chối khéo

Một lời từ chối tự nhiên thường có bốn phần. Phần nào cũng có thể rút gọn.

1. Cảm ơn hoặc xin lỗi trước: ありがとうございます。 hoặc すみません。
2. Lý do mơ hồ, bỏ lửng: その日はちょっと用事があって…。 (sono hi wa chotto yōji ga atte…, "Hôm đó tôi có chút việc…")
3. Tiếc nuối: 残念ですが…。 (zannen desu ga…, "Tiếc quá nhưng…")
4. Mở đường cho lần sau: また誘ってください。 (mata sasotte kudasai, "Lần sau rủ tôi nhé")

Lý do không cần cụ thể. Người Nhật coi việc kể chi tiết là không cần thiết, đôi khi còn nghe như bào chữa.

Các mẫu từ chối hay dùng

Mẫu	Phiên âm	Nghĩa gần đúng	Dùng khi
ちょっと…	chotto…	hơi… (bỏ lửng)	gần như mọi tình huống, lịch sự vừa
都合が悪くて…	tsugō ga warukute…	tôi không tiện	hẹn lịch, mời đi đâu
今回は遠慮します。	konkai wa enryo shimasu	lần này tôi xin phép không tham gia	lời mời trang trọng
遠慮しておきます。	enryo shite okimasu	tôi xin kiếu	được mời rượu, thuốc lá, ăn thêm
結構です。	kekkō desu	không cần đâu ạ	từ chối dứt khoát, chào hàng
大丈夫です。	daijōbu desu	không sao, không cần	từ chối nhẹ khi được đưa đồ, giúp đỡ
考えておきます。	kangaete okimasu	để tôi suy nghĩ	thường là từ chối nhẹ
今、手が離せなくて…。	ima, te ga hanasenakute…	giờ tôi đang bận tay	bị nhờ việc lúc đang làm
ごめん、無理。	gomen, muri	xin lỗi, không được	bạn thân, rất thân mật

ちょっと nghĩa là gì

Nghĩa gốc của ちょっと là "một chút": ちょっと待ってください。 (chotto matte kudasai, "Chờ một chút"). Khi đứng ở cuối và bỏ lửng, nó thành lời từ chối: それはちょっと…。 (sore wa chotto…, "Cái đó thì hơi…"). Giọng hạ xuống, kéo dài, kèm vẻ mặt khó xử. Người nghe sẽ không hỏi thêm, và bạn cũng không cần nói nốt câu.

Lưu ý với 結構です và いいです

結構です và いいです đều có thể mang nghĩa "được, tốt" hoặc "thôi, không cần". Người bán hỏi 袋はいりますか。 (fukuro wa irimasu ka, "Anh cần túi không?"). Bạn trả lời いいです thì họ có thể hiểu nhầm. An toàn nhất là nói rõ:

• いえ、大丈夫です。 (ie, daijōbu desu, "Không, tôi không cần đâu").
• 袋はいらないです。 (fukuro wa iranai desu, "Tôi không cần túi").

結構です khá dứt khoát. Dùng với người chào hàng thì hợp, nhưng dùng khi đồng nghiệp mời bánh sẽ nghe hơi phũ. Lúc đó nên nói ありがとうございます、でも大丈夫です。.

Từ chối theo tình huống

Đáp lời mời đi chơi, đi ăn

Lời mời thường ở dạng 一緒に行きませんか。 (issho ni ikimasen ka, "Đi cùng nhau không?"). Cách rủ và cách nhận lời có ở bài ngữ pháp ましょう, ませんか. Từ chối có thể như sau:

• 行きたいんですが、その日はちょっと…。 (ikitai n desu ga, sono hi wa chotto…, "Tôi muốn đi lắm, nhưng hôm đó thì hơi…").
• 誘ってくれてありがとう。でも今回はやめておくね。 (sasotte kurete arigatō. demo konkai wa yamete oku ne, "Cảm ơn đã rủ nhé. Nhưng lần này tớ thôi", thân mật).

Đáp lời nhờ vả

Người nhờ thường dùng 手伝ってもらえますか。 (tetsudatte moraemasu ka, "Giúp tôi được không?"). Các mức lịch sự của câu nhờ có ở bài ngữ pháp nhờ vả. Khi từ chối, nên đề nghị phương án khác:

• すみません、今は難しいです。午後ならできます。 (sumimasen, ima wa muzukashii desu. gogo nara dekimasu, "Xin lỗi, giờ thì khó. Chiều thì tôi làm được").
• 申し訳ないんですが、ほかの人に頼んでもらえますか。 (mōshiwakenai n desu ga, hoka no hito ni tanonde moraemasu ka, "Thật ngại quá, anh nhờ người khác được không?").

Chữ 難しい (muzukashii, "khó") ở đây là cách nói "không làm được" rất phổ biến trong công việc.

Ở chỗ làm, với cấp trên

Với sếp hay khách hàng, nên dùng kính ngữ và từ ngữ trang trọng hơn:

• 申し訳ございません。本日は先約がございまして…。 (mōshiwake gozaimasen. honjitsu wa sen'yaku ga gozaimashite…, "Thành thật xin lỗi, hôm nay tôi có hẹn trước rồi…").
• 今回は見送らせていただきます。 (konkai wa miokurasete itadakimasu, "Lần này chúng tôi xin phép chưa nhận", dùng khi từ chối đề nghị hợp tác, đơn hàng).

Muốn nói các câu này tự nhiên, bạn cần nắm các dạng kính ngữ tiếng Nhật.

Khi được mời ăn, uống thêm

• もうお腹いっぱいです。 (mō onaka ippai desu, "Tôi no rồi ạ").
• もう十分いただきました。 (mō jūbun itadakimashita, "Tôi đã dùng đủ rồi ạ").
• お酒はちょっと…。 (osake wa chotto…, "Rượu thì tôi hơi…").

Ở cửa hàng, ngoài đường

• 見ているだけです。 (mite iru dake desu, "Tôi chỉ xem thôi") khi nhân viên đến tư vấn.
• ポイントカードはないです。 (pointo kādo wa nai desu, "Tôi không có thẻ tích điểm").
• 結構です。 với người phát tờ rơi, chào hàng qua điện thoại.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Nói いいえ thẳng khi đáp lời mời. Hãy thay bằng すみません、ちょっと…。 hoặc 残念ですが…。.
2. Kể lý do quá chi tiết. "Hôm đó em phải đưa mẹ đi khám ở bệnh viện…" nghe không sai, nhưng người Nhật không chờ chi tiết. Một câu 用事があって… là đủ.
3. Nói ちょっと xong vẫn giải thích tiếp. Đã bỏ lửng thì để lửng, người nghe hiểu rồi.
4. Trả lời いいです khi không cần đồ. Câu này dễ bị hiểu là "được". Nói rõ 大丈夫です hoặc いらないです.
5. Hứa mập mờ rồi không làm. 考えておきます và 行けたら行きます (iketara ikimasu, "Đi được thì tôi đi") thường được hiểu là từ chối. Nếu bạn thật sự muốn đi, nên nói rõ ngày nào trả lời.
6. Quên cảm ơn trước khi từ chối. Một câu ありがとうございます ở đầu làm lời từ chối mềm đi nhiều.

Câu hỏi thường gặp

"Vâng" tiếng Nhật là gì?

Là はい (hai) khi lịch sự, ええ (ee) khi nói chuyện nhẹ nhàng, うん (un) với bạn bè. Ngoài nghĩa "vâng", はい còn để báo "tôi đang nghe" hoặc đáp khi được gọi tên.

Người Nhật có bao giờ nói thẳng "không" không?

Có. Họ nói いいえ khi sửa thông tin, nói だめ (dame, "không được") với trẻ con hoặc khi cấm, và nói 無理 (muri) với bạn thân. Lời từ chối người khác thì phần lớn vẫn đi đường vòng.

ちょっと trong tiếng Nhật luôn là từ chối à?

Không. ちょっと đứng giữa câu là "một chút": ちょっと高いです (chotto takai desu, "hơi đắt"). Nó chỉ thành lời từ chối khi đứng cuối câu và bỏ lửng.

Làm sao biết người Nhật đang từ chối mình?

Để ý các dấu hiệu: câu bỏ lửng, giọng kéo dài, các cụm ちょっと, 難しい, 考えておきます, 検討します (kentō shimasu, "sẽ xem xét"). Gặp những cụm này, bạn nên hiểu là "không" và đừng ép thêm.

Muốn luyện thêm các câu ứng xử hằng ngày, xem bài câu giao tiếp tiếng Nhật cơ bản.