Từ vựng bốn mùa tiếng Nhật: hiện tượng, lễ hội và món ăn theo mùa

Bốn mùa trong tiếng Nhật là 春 (haru, mùa xuân), 夏 (natsu, mùa hè), 秋 (aki, mùa thu) và 冬 (fuyu, mùa đông). "Mùa" nói chung là 季節 (kisetsu), còn "bốn mùa" là 四季 (shiki). Người Nhật nói về mùa rất nhiều: câu chào hằng ngày, thư từ, món ăn ở siêu thị, lễ hội trong khu phố đều đổi theo mùa. Bài này chia từ vựng theo từng mùa, mỗi mùa gồm hiện tượng tự nhiên, sự kiện, món ăn và câu nói hay dùng.

Bài tập trung vào mùa và sự kiện. Những từ chỉ thời tiết hằng ngày như mưa, nắng, nhiệt độ, dự báo đã có ở bài từ vựng thời tiết tiếng Nhật. Từ vựng ngày đầu năm như お正月, お年玉 nằm ở bài từ vựng Tết tiếng Nhật.

Tên các mùa và từ chung

Từ	Cách đọc	Nghĩa
春	haru	mùa xuân (khoảng tháng 3 đến 5)
夏	natsu	mùa hè (khoảng tháng 6 đến 8)
秋	aki	mùa thu (khoảng tháng 9 đến 11)
冬	fuyu	mùa đông (khoảng tháng 12 đến 2)
季節	kisetsu	mùa
四季	shiki	bốn mùa
春夏秋冬	shunkashuutou	xuân hạ thu đông
季節の変わり目	kisetsu no kawarime	lúc giao mùa
旬	shun	mùa ngon nhất của một món ăn
衣替え	koromogae	thay đồ theo mùa, cất áo mùa cũ
春分の日	shunbun no hi	ngày Xuân phân (ngày nghỉ lễ)
秋分の日	shuubun no hi	ngày Thu phân (ngày nghỉ lễ)

Cách chia tháng trong bảng là cách người Nhật hay hiểu trong đời sống. Thực tế thời tiết khác nhau nhiều giữa Hokkaido ở phía bắc và Okinawa ở phía nam, nên đừng coi đây là mốc cứng.

Từ 旬 (shun) rất đáng học. Ở siêu thị bạn sẽ thấy bảng 旬の野菜 (shun no yasai, rau đúng mùa) hay 今が旬 (ima ga shun, đang đúng mùa). Muốn biết thêm tên rau quả, xem bài từ vựng rau củ trái cây tiếng Nhật.

Mùa xuân: 春

Hiện tượng và cảnh vật

Từ	Cách đọc	Nghĩa
桜	sakura	hoa anh đào
満開	mankai	hoa nở rộ
開花	kaika	hoa bắt đầu nở
桜前線	sakura zensen	đường dự báo hoa anh đào nở dần từ nam lên bắc
花粉症	kafunshou	dị ứng phấn hoa
春一番	haru ichiban	cơn gió nam mạnh đầu tiên báo xuân về
暖かい	atatakai	ấm áp
新緑	shinryoku	màu lá non xanh tươi

Mùa xuân ở Nhật gắn với hai chuyện: hoa anh đào và dị ứng phấn hoa. Nếu bạn sống ở Nhật, từ 花粉症 (kafunshou) sẽ xuất hiện trên bản tin, ở hiệu thuốc và trong câu chuyện ở chỗ làm. Câu hay nghe: 花粉症で目がかゆいです。 (Kafunshou de me ga kayui desu., tôi bị dị ứng phấn hoa nên ngứa mắt).

Sự kiện mùa xuân

Từ	Cách đọc	Nghĩa
ひな祭り	hinamatsuri	lễ hội bé gái (ngày 3/3)
卒業式	sotsugyoushiki	lễ tốt nghiệp (thường vào tháng 3)
入学式	nyuugakushiki	lễ nhập học (thường vào tháng 4)
入社式	nyuushashiki	lễ đón nhân viên mới
新年度	shinnendo	năm học, năm tài chính mới (từ tháng 4)
花見	hanami	ngắm hoa anh đào
ゴールデンウィーク	goruden uiiku	chuỗi ngày nghỉ cuối tháng 4 đầu tháng 5
こどもの日	kodomo no hi	ngày Thiếu nhi (5/5)
こいのぼり	koinobori	cờ cá chép treo dịp 5/5

Năm học và năm tài chính ở Nhật bắt đầu từ tháng 4, nên mùa xuân là mùa chia tay và gặp gỡ. 花見 (hanami) không chỉ là ngắm hoa: người ta trải bạt dưới gốc cây, ăn uống, nói chuyện. Công ty hay tổ chức đi ngắm hoa chung, và người mới thường được giao đi giữ chỗ.

Món ăn mùa xuân

Từ	Cách đọc	Nghĩa
桜餅	sakuramochi	bánh mochi gói lá anh đào
花見団子	hanami dango	xiên bánh trôi ba màu
たけのこ	takenoko	măng tre
いちご	ichigo	dâu tây
菜の花	nanohana	hoa cải (cũng ăn như rau)
春キャベツ	haru kyabetsu	bắp cải xuân, lá mềm

Mùa hè: 夏

Hiện tượng và thời tiết mùa hè

Từ	Cách đọc	Nghĩa
梅雨	tsuyu	mùa mưa đầu hè
梅雨入り	tsuyu iri	bắt đầu mùa mưa
梅雨明け	tsuyu ake	hết mùa mưa
蒸し暑い	mushiatsui	oi bức
猛暑	mousho	nắng nóng gay gắt
熱中症	necchuushou	say nắng, sốc nhiệt
夏バテ	natsubate	mệt mỏi, chán ăn vì nóng
台風	taifuu	bão
セミ	semi	con ve sầu
夕立	yuudachi	mưa rào buổi chiều hè

梅雨 (tsuyu) là giai đoạn mưa dầm kéo dài ở phần lớn nước Nhật, thường quanh tháng 6 đến tháng 7. Sau khi 梅雨明け (tsuyu ake) là nắng nóng thật sự. Mùa hè Nhật nóng ẩm, nên các bản tin hay nhắc 熱中症に気をつけてください。 (Necchuushou ni ki o tsukete kudasai., hãy cẩn thận say nắng). Người làm việc ngoài trời nên nhớ chắc từ này.

Sự kiện mùa hè

Từ	Cách đọc	Nghĩa
夏祭り	natsu matsuri	lễ hội mùa hè
花火大会	hanabi taikai	lễ hội pháo hoa
浴衣	yukata	áo yukata mặc mùa hè
屋台	yatai	quầy hàng ăn ở lễ hội
盆踊り	bon odori	múa Bon
七夕	tanabata	lễ Thất tịch (thường ngày 7/7)
短冊	tanzaku	dải giấy viết điều ước dịp Thất tịch
お盆	obon	lễ Vu lan, dịp về quê (thường giữa tháng 8)
夏休み	natsuyasumi	kỳ nghỉ hè
海水浴	kaisuiyoku	tắm biển

お盆 (obon) là dịp đón linh hồn tổ tiên về nhà, nhiều người về quê nên tàu xe đông. Thời gian Obon và Tanabata khác nhau tùy vùng: có nơi làm theo tháng 7, có nơi theo tháng 8. Khi hỏi đồng nghiệp, bạn nói お盆は実家に帰りますか。 (Obon wa jikka ni kaerimasu ka., dịp Obon anh có về quê không?).

Món ăn mùa hè

Từ	Cách đọc	Nghĩa
かき氷	kakigoori	đá bào
スイカ	suika	dưa hấu
そうめん	soumen	mì sợi nhỏ ăn lạnh
冷やし中華	hiyashi chuuka	mì lạnh kiểu Trung Hoa
枝豆	edamame	đậu nành luộc
うなぎ	unagi	lươn (hay ăn vào ngày 土用の丑の日)
土用の丑の日	doyou no ushi no hi	ngày Sửu giữa hè, ngày ăn lươn

Mùa thu: 秋

Hiện tượng và cảnh vật

Từ	Cách đọc	Nghĩa
紅葉	kouyou / momiji	lá đỏ; cây phong
紅葉狩り	momijigari	đi ngắm lá đỏ
落ち葉	ochiba	lá rụng
秋晴れ	akibare	trời thu trong xanh
涼しい	suzushii	mát mẻ
秋雨	akisame	mưa thu
虫の声	mushi no koe	tiếng côn trùng kêu

Chữ 紅葉 có hai cách đọc. Đọc kouyou là hiện tượng lá chuyển đỏ, vàng. Đọc momiji thường chỉ cây phong hoặc lá phong đỏ. Cả hai đều gặp nhiều, bạn chỉ cần nhìn ngữ cảnh.

Sự kiện và cụm từ mùa thu

Từ	Cách đọc	Nghĩa
お月見	otsukimi	ngắm trăng
十五夜	juugoya	đêm rằm Trung thu
月見団子	tsukimi dango	bánh dango cúng trăng
運動会	undoukai	hội thao ở trường
文化祭	bunkasai	lễ hội văn hoá trường học
七五三	shichigosan	lễ cho trẻ 3, 5, 7 tuổi (thường quanh 15/11)
ハロウィン	harouin	Halloween
食欲の秋	shokuyoku no aki	mùa thu ăn ngon miệng
読書の秋	dokusho no aki	mùa thu đọc sách
スポーツの秋	supootsu no aki	mùa thu thể thao

Người Nhật hay nói "mùa thu của..." để chỉ mùa thu hợp với việc gì. Cụm này dùng được để bắt chuyện: 食欲の秋ですね。 (Shokuyoku no aki desu ne., đúng là mùa thu ăn ngon nhỉ). お月見 (otsukimi) gần với Trung thu của Việt Nam nhưng không có rước đèn, chủ yếu bày dango và cỏ lau để ngắm trăng.

Món ăn mùa thu

Từ	Cách đọc	Nghĩa
さんま	sanma	cá thu đao
栗	kuri	hạt dẻ
松茸	matsutake	nấm matsutake
さつまいも	satsumaimo	khoai lang
新米	shinmai	gạo mới vụ đầu
柿	kaki	quả hồng
梨	nashi	lê Nhật

Mùa đông: 冬

Hiện tượng và thời tiết mùa đông

Từ	Cách đọc	Nghĩa
寒い	samui	lạnh
雪	yuki	tuyết
初雪	hatsuyuki	tuyết đầu mùa
木枯らし	kogarashi	gió lạnh đầu đông
乾燥	kansou	hanh khô
霜	shimo	sương giá
インフルエンザ	infuruenza	cúm mùa
こたつ	kotatsu	bàn sưởi
カイロ	kairo	miếng dán giữ nhiệt

Mùa đông ở Nhật khô, nên 乾燥 (kansou) hay đi cùng lời nhắc giữ ẩm và phòng cúm. Miếng カイロ (kairo) bán ở mọi cửa hàng tiện lợi, rất tiện nếu bạn làm việc ngoài trời.

Sự kiện mùa đông

Từ	Cách đọc	Nghĩa
クリスマス	kurisumasu	Giáng sinh
忘年会	bounenkai	tiệc tất niên
大掃除	oosouji	tổng vệ sinh cuối năm
大晦日	oomisoka	ngày 31/12
年越しそば	toshikoshi soba	mì soba ăn đêm giao thừa
成人の日	seijin no hi	ngày Thành nhân (tháng 1)
節分	setsubun	lễ ném đậu đuổi quỷ (thường quanh 3/2)
バレンタインデー	barentain dee	ngày Valentine

Ở Nhật, Giáng sinh là dịp đi chơi của các cặp đôi và ăn bánh kem, còn dịp sum họp gia đình là năm mới. Ngày 節分 (setsubun) người ta ném đậu và hô 鬼は外、福は内 (oni wa soto, fuku wa uchi, quỷ ra ngoài, phúc vào nhà).

Món ăn mùa đông

Từ	Cách đọc	Nghĩa
鍋	nabe	lẩu
おでん	oden	món hầm oden
みかん	mikan	quýt
焼き芋	yakiimo	khoai lang nướng
ぶり	buri	cá cam
白菜	hakusai	cải thảo

Câu nói chuyện theo mùa

Người Nhật thường mở đầu câu chuyện bằng một câu về mùa. Đây là cách chào rất an toàn với hàng xóm, đồng nghiệp, khách hàng.

Câu	Cách đọc	Nghĩa	Dùng khi
暖かくなりましたね。	Atatakaku narimashita ne.	Trời ấm lên rồi nhỉ.	đầu xuân
桜がきれいですね。	Sakura ga kirei desu ne.	Hoa anh đào đẹp quá nhỉ.	cuối tháng 3, tháng 4
毎日暑いですね。	Mainichi atsui desu ne.	Ngày nào cũng nóng nhỉ.	giữa hè
やっと梅雨が明けましたね。	Yatto tsuyu ga akemashita ne.	Cuối cùng cũng hết mùa mưa rồi nhỉ.	cuối mùa mưa
涼しくなりましたね。	Suzushiku narimashita ne.	Trời mát hơn rồi nhỉ.	đầu thu
すっかり寒くなりましたね。	Sukkari samuku narimashita ne.	Trời lạnh hẳn rồi nhỉ.	đầu đông
風邪をひかないように気をつけてください。	Kaze o hikanai you ni ki o tsukete kudasai.	Cẩn thận đừng để bị cảm nhé.	giao mùa, mùa đông

Khi hỏi sở thích, bạn dùng mẫu so sánh: どの季節が一番好きですか。 (Dono kisetsu ga ichiban suki desu ka., bạn thích mùa nào nhất?). Trả lời: 秋が一番好きです。涼しいからです。 (Aki ga ichiban suki desu. Suzushii kara desu., tôi thích mùa thu nhất vì trời mát). Bài ngữ pháp so sánh より, ほうが có thêm cách so sánh hai mùa với nhau.

Lỗi người Việt hay gặp

• Dùng 夏 để nói thời tiết nóng. 夏 là mùa, còn nóng là 暑い (atsui). Câu đúng là 夏は暑いです。 (Natsu wa atsui desu.), không nói "hôm nay rất mùa hè".
• Nhầm 暑い, 熱い, 厚い. Cả ba đọc atsui. 暑い là nóng (thời tiết), 熱い là nóng (đồ vật, nước), 厚い là dày.
• Đọc 紅葉 sai ngữ cảnh. Bản tin dự báo lá đỏ thường đọc kouyou, còn 紅葉狩り luôn đọc momijigari.
• Coi 梅雨 là mưa bình thường. 梅雨 là cả một giai đoạn mưa dầm. Một trận mưa thì dùng 雨 (ame).
• Dịch xuôi theo thứ tự tiếng Việt. "Mùa hè năm ngoái" là 去年の夏 (kyonen no natsu), "mùa đông năm nay" là 今年の冬 (kotoshi no fuyu). Từ chỉ năm đứng trước, nối bằng の, ngược với tiếng Việt.

Mẹo nhớ từ vựng theo mùa

Cách nhớ nhanh nhất là gắn từ với lịch thật. Đầu mỗi tháng, chọn 5 đến 7 từ của mùa đang tới: tháng 3 học 桜, 花見, 花粉症; tháng 6 học 梅雨, 蒸し暑い; tháng 10 học 紅葉, 食欲の秋. Khi đi siêu thị, đọc bảng 旬 và bao bì món ăn theo mùa. Nếu bạn ở Việt Nam, xem bản tin thời tiết của Nhật trên mạng mỗi tuần một lần cũng đủ để gặp lại các từ này.

Một mẹo khác là học theo cặp đối lập: 暖かい (ấm) với 涼しい (mát), 暑い (nóng) với 寒い (lạnh). Hai cặp này gần như đủ để nói về cảm giác của cả bốn mùa.

Câu hỏi thường gặp

Bốn mùa tiếng Nhật đọc là gì?

Xuân là 春 (haru), hạ là 夏 (natsu), thu là 秋 (aki), đông là 冬 (fuyu). Cụm "xuân hạ thu đông" là 春夏秋冬 (shunkashuutou).

Mùa xuân tiếng Nhật có những lễ hội gì?

Hay gặp nhất là ngắm hoa 花見, lễ bé gái ひな祭り ngày 3/3, lễ tốt nghiệp, lễ nhập học và chuỗi nghỉ Golden Week cuối tháng 4 đầu tháng 5, trong đó có ngày こどもの日 5/5.

Mùa thu tiếng Nhật có từ gì hay dùng?

Các từ phổ biến là 紅葉 (lá đỏ), 紅葉狩り (đi ngắm lá đỏ), お月見 (ngắm trăng), 新米 (gạo mới) và các cụm như 食欲の秋, 読書の秋.

季節 và 四季 khác nhau thế nào?

季節 là "mùa" nói chung, dùng trong câu hằng ngày như 好きな季節 (mùa yêu thích). 四季 là "bốn mùa" như một tổng thể, hay gặp trong câu như 日本には四季があります。 (Nhật Bản có bốn mùa).