Từ vựng tiếng Nhật chủ đề thời tiết: mưa nắng, bốn mùa và bão

Thời tiết trong tiếng Nhật là 天気 (tenki), dự báo thời tiết là 天気予報 (tenki yohō). Ba từ cần biết đầu tiên là 晴れ (hare, trời nắng, quang), 曇り (kumori, trời nhiều mây) và 雨 (ame, mưa). Câu chào hay dùng nhất khi gặp nhau là いいお天気ですね。 (Ii o-tenki desu ne., trời đẹp quá nhỉ). Bài này có từ vựng thời tiết theo nhóm, cách đọc một bản tin dự báo, các mức cảnh báo bão và mưa lớn ở Nhật, bốn mùa và những câu chào theo thời tiết.

Trạng thái bầu trời và mưa nắng

Từ	Cách đọc	Nghĩa
晴れ	hare	nắng, trời quang
快晴	kaisei	trời quang đãng, không gợn mây
曇り	kumori	nhiều mây, âm u
雨	ame	mưa
小雨	kosame	mưa nhỏ, mưa phùn
大雨	ōame	mưa to
にわか雨	niwaka ame	mưa rào bất chợt
夕立	yūdachi	mưa rào chiều mùa hè
雷	kaminari	sấm sét
雪	yuki	tuyết
大雪	ōyuki	tuyết rơi dày
風	kaze	gió
強風	kyōfū	gió mạnh
霧	kiri	sương mù
虹	niji	cầu vồng
台風	taifū	bão
梅雨	tsuyu	mùa mưa đầu hè

Chú ý 雨 đọc ame khi đứng một mình, nhưng thành same trong 小雨 và ō-ame trong 大雨. Tương tự, 風 là kaze nhưng trong 台風, 強風 lại đọc âm Hán là fū.

Động từ đi với hiện tượng thời tiết

Tiếng Việt nói "trời mưa", tiếng Nhật nói "mưa rơi". Mỗi hiện tượng đi với một động từ riêng:

Câu	Cách đọc	Nghĩa
雨が降ります。	Ame ga furimasu.	Trời mưa.
雪が降っています。	Yuki ga futte imasu.	Tuyết đang rơi.
雨がやみました。	Ame ga yamimashita.	Mưa đã tạnh.
風が吹いています。	Kaze ga fuite imasu.	Gió đang thổi.
晴れました。	Haremashita.	Trời đã tạnh, nắng lên.
曇ってきました。	Kumotte kimashita.	Trời bắt đầu kéo mây.
雷が鳴っています。	Kaminari ga natte imasu.	Đang có sấm.

Nhiệt độ và cảm giác

Từ	Cách đọc	Nghĩa
気温	kion	nhiệt độ không khí
最高気温	saikō kion	nhiệt độ cao nhất
最低気温	saitei kion	nhiệt độ thấp nhất
湿度	shitsudo	độ ẩm
暑い	atsui	nóng (thời tiết)
寒い	samui	lạnh (thời tiết)
暖かい	atatakai	ấm áp
涼しい	suzushii	mát mẻ
蒸し暑い	mushiatsui	nóng ẩm, oi bức
肌寒い	hadazamui	se lạnh

Nhiệt độ đọc bằng số đếm cộng 度 (do): 25度 (nijūgo do, 25 độ), マイナス3度 (mainasu san do, âm 3 độ). Cách đọc số có ở bài số đếm tiếng Nhật.

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản dùng một số từ riêng để gọi ngày nóng, ngày lạnh. Bạn sẽ nghe các từ này trên bản tin suốt mùa hè và mùa đông:

Từ	Cách đọc	Nghĩa
夏日	natsubi	ngày nhiệt độ cao nhất từ 25 độ trở lên
真夏日	manatsubi	ngày nhiệt độ cao nhất từ 30 độ trở lên
猛暑日	mōshobi	ngày nhiệt độ cao nhất từ 35 độ trở lên
熱帯夜	nettaiya	đêm nhiệt độ thấp nhất từ 25 độ trở lên
冬日	fuyubi	ngày nhiệt độ thấp nhất dưới 0 độ
真冬日	mafuyubi	ngày nhiệt độ cao nhất cũng dưới 0 độ

Đọc bản tin dự báo thời tiết

Bản tin ở Nhật dùng vài từ nối cố định giữa các trạng thái trời. Nắm được chúng là đọc được phần lớn ứng dụng thời tiết:

Cách viết	Cách đọc	Nghĩa
晴れのち曇り	hare nochi kumori	nắng, sau đó nhiều mây
曇り時々雨	kumori tokidoki ame	nhiều mây, thỉnh thoảng có mưa
晴れ一時雨	hare ichiji ame	nắng, có lúc mưa một đợt
降水確率	kōsui kakuritsu	xác suất có mưa

Câu mẫu đọc trên bản tin: 明日の東京は晴れのち曇り、最高気温は28度、降水確率は20パーセントです。 (Ashita no Tōkyō wa hare nochi kumori, saikō kion wa nijūhachi do, kōsui kakuritsu wa nijippāsento desu.), nghĩa là ngày mai ở Tokyo nắng sau chuyển nhiều mây, nhiệt độ cao nhất 28 độ, khả năng mưa 20%.

Muốn kể lại với người khác điều mình xem trên dự báo, dùng mẫu そうです: 明日は雨が降るそうです。 (Ashita wa ame ga furu sou desu., nghe nói mai trời mưa). Cách dùng mẫu này ở bài ngữ pháp そうです.

Bão, mưa lớn và các mức cảnh báo

Mùa bão ở Nhật rơi vào mùa hè và đầu thu, mùa mưa 梅雨 thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 7 ở phần lớn các vùng. Người sống ở Nhật nên đọc được các từ dưới đây trên tin nhắn cảnh báo, tivi và loa phát thanh của phường.

Từ	Cách đọc	Nghĩa
注意報	chūihō	thông báo chú ý (mức nhẹ)
警報	keihō	cảnh báo
特別警報	tokubetsu keihō	cảnh báo đặc biệt, mức nguy hiểm cao nhất
大雨警報	ōame keihō	cảnh báo mưa lớn
暴風警報	bōfū keihō	cảnh báo gió bão
洪水	kōzui	lũ lụt
土砂災害	dosha saigai	sạt lở đất
線状降水帯	senjō kōsuitai	dải mưa lớn kéo dài trên một vùng
台風が接近しています。	Taifū ga sekkin shite imasu.	Bão đang đến gần.
台風10号	taifū jūgō	cơn bão số 10
上陸	jōriku	(bão) đổ bộ
避難	hinan	sơ tán
避難所	hinanjo	nơi sơ tán
熱中症	netchūshō	say nắng, sốc nhiệt

Thông tin sơ tán ở Nhật chia theo mức cảnh giác 警戒レベル (keikai reberu) từ 1 đến 5. Ba mức người dân cần nhớ:

• Mức 3 高齢者等避難 (kōreisha-tō hinan): người già, người cần hỗ trợ bắt đầu sơ tán.
• Mức 4 避難指示 (hinan shiji): mọi người ở vùng nguy hiểm phải sơ tán.
• Mức 5 緊急安全確保 (kinkyū anzen kakuho): thảm hoạ có thể đã xảy ra, lập tức tìm chỗ an toàn nhất có thể.

Bão ở Nhật được gọi theo số thứ tự trong năm, nên 台風10号 là cơn bão thứ 10 của năm đó. Nếu nghe loa phát hay nhận tin nhắn có 避難指示, đừng đợi dịch hết câu, hãy đi theo hàng xóm hoặc hỏi 避難所はどこですか。 (Hinanjo wa doko desu ka., nơi sơ tán ở đâu?).

Bốn mùa trong tiếng Nhật

Mùa	Cách đọc	Từ hay đi kèm
春	haru	桜 (sakura, hoa anh đào), 花粉症 (kafunshō, dị ứng phấn hoa)
夏	natsu	梅雨 (tsuyu, mùa mưa), 猛暑 (mōsho, nắng nóng gay gắt)
秋	aki	紅葉 (kōyō, lá đỏ), 台風 (taifū, bão)
冬	fuyu	雪 (yuki, tuyết), 乾燥 (kansō, hanh khô)

Mùa nói chung là 季節 (kisetsu), bốn mùa là 四季 (shiki). Người Nhật rất hay mở lời bằng chuyện mùa: 梅雨入りしましたね。 (Tsuyuiri shimashita ne., vào mùa mưa rồi nhỉ), 梅雨が明けましたね。 (Tsuyu ga akemashita ne., hết mùa mưa rồi nhỉ). Tên tháng, ngày trong tuần để đọc lịch dự báo có ở bài thứ ngày tháng tiếng Nhật.

Câu chào hỏi theo thời tiết

Ở Nhật, nói một câu về thời tiết là cách mở đầu cuộc trò chuyện an toàn nhất, với hàng xóm, đồng nghiệp hay khách hàng. Đuôi ね ở cuối câu là để rủ người nghe đồng tình.

Câu	Cách đọc	Nghĩa
今日は暑いですね。	Kyō wa atsui desu ne.	Hôm nay nóng nhỉ.
寒くなりましたね。	Samuku narimashita ne.	Trời trở lạnh rồi nhỉ.
よく降りますね。	Yoku furimasu ne.	Mưa nhiều thật nhỉ.
だんだん暖かくなってきましたね。	Dandan atatakaku natte kimashita ne.	Trời ấm dần lên rồi nhỉ.
傘を持って行ったほうがいいですよ。	Kasa o motte itta hō ga ii desu yo.	Bạn nên mang ô theo đấy.
暑いので、気をつけてください。	Atsui node, ki o tsukete kudasai.	Trời nóng, bạn giữ gìn sức khoẻ nhé.

Đáp lại chỉ cần đồng tình: そうですね。 (Sō desu ne., đúng vậy nhỉ). Các câu chào khác theo thời điểm trong ngày ở bài chào hỏi tiếng Nhật.

Lỗi người Việt hay mắc

• Dùng 熱い cho thời tiết. 熱い và 暑い cùng đọc atsui. Thời tiết nóng viết 暑い, đồ vật nóng (nước, trà) viết 熱い.
• Dùng 冷たい cho trời lạnh. Trời lạnh là 寒い. 冷たい (tsumetai) dùng cho vật chạm vào thấy lạnh như nước đá, gió buốt mặt.
• Dịch "trời mưa" thành 雨です trong mọi trường hợp. 雨です được khi nói trạng thái chung (hôm nay là trời mưa). Mưa đang rơi trước mắt thì tự nhiên hơn khi nói 雨が降っています.
• Nhầm 暖かい và 温かい. Cùng đọc atatakai, nhưng 暖かい cho thời tiết, phòng ốc; 温かい cho đồ ăn, nước, tấm lòng.
• Đọc 梅雨 thành umeame. Đây là từ đọc đặc biệt, đọc tsuyu (hoặc baiu trong bản tin).

Câu hỏi thường gặp

Hỏi "thời tiết ngày mai thế nào" nói sao?

Nói 明日の天気はどうですか。 (Ashita no tenki wa dō desu ka.). Câu ngắn hơn khi nói với bạn bè: 明日、雨かな。 (Ashita, ame ka na., mai có mưa không ta).

天気 và 天候 khác nhau thế nào?

天気 là thời tiết hằng ngày, dùng trong giao tiếp. 天候 (tenkō) là tình hình thời tiết trong một khoảng thời gian dài hơn, hay gặp trong văn bản, thông báo như hoãn sự kiện 天候不良のため (tenkō furyō no tame, do thời tiết xấu).

Tính từ thời tiết chia thế nào?

暑い, 寒い, 涼しい đều là tính từ đuôi い: 暑くないです (không nóng), 寒かったです (đã lạnh). Cách chia đầy đủ ở bài tính từ い và な.