Từ vựng cảm xúc tiếng Nhật: vui buồn giận sợ và phân biệt 嬉しい với 楽しい

Cảm xúc trong tiếng Nhật là 感情 (kanjō), còn tâm trạng, cảm giác trong lòng là 気持ち (kimochi). Vui là 嬉しい (ureshii) hoặc 楽しい (tanoshii), buồn là 悲しい (kanashii), giận là 怒る (okoru), lo lắng là 心配 (shinpai). Điều cần biết ngay: tính từ cảm xúc tiếng Nhật chỉ dùng cho cảm xúc của chính người nói. Nói về người khác phải đổi sang dạng がる hoặc そう. Bài này có bảng từ vựng cảm xúc theo nhóm, cách phân biệt 嬉しい và 楽しい, cách dùng がる, các câu cảm thán văn nói và lỗi người Việt hay mắc.

Vui, hạnh phúc, thích thú

Từ	Cách đọc	Nghĩa
嬉しい	ureshii	vui, mừng (khi có chuyện tốt xảy đến)
楽しい	tanoshii	vui, thú vị (khi đang làm gì đó)
幸せ	shiawase	hạnh phúc
面白い	omoshiroi	hay, thú vị, buồn cười
気持ちいい	kimochi ii	dễ chịu, sảng khoái
安心する	anshin suru	yên tâm
ほっとする	hotto suru	nhẹ nhõm
感動する	kandō suru	cảm động, xúc động
ワクワクする	wakuwaku suru	háo hức, mong chờ
満足	manzoku	hài lòng
好き	suki	thích
懐かしい	natsukashii	nhớ, bồi hồi khi nhớ lại chuyện cũ

懐かしい không có từ tương đương hoàn toàn trong tiếng Việt. Người Nhật nói 懐かしい！ khi nghe lại bài hát thời đi học, gặp lại món ăn tuổi thơ, tức là cảm giác vui pha chút bâng khuâng khi nhớ lại. Nhớ một người đang ở xa thì không dùng từ này, mà nói 会いたい (aitai, muốn gặp) hoặc 寂しい.

Buồn, cô đơn, thất vọng

Từ	Cách đọc	Nghĩa
悲しい	kanashii	buồn (vì mất mát, chuyện đau lòng)
寂しい	sabishii	buồn vì cô đơn, trống vắng
辛い	tsurai	khổ sở, nặng nề
切ない	setsunai	day dứt, nghẹn lòng
残念	zannen	tiếc
がっかりする	gakkari suru	thất vọng
落ち込む	ochikomu	buồn chán, suy sụp
悔しい	kuyashii	cay cú, ấm ức (vì thua, vì thất bại)
つまらない	tsumaranai	chán, nhạt nhẽo
退屈	taikutsu	buồn chán vì không có gì làm

Người Việt hay dịch mọi kiểu buồn thành 悲しい. Thực ra mỗi từ một sắc thái: bạn thân về nước, bạn thấy 寂しい; thú cưng mất, bạn thấy 悲しい; thua trận chung kết, bạn thấy 悔しい; buổi tiệc chán, bạn thấy つまらない.

辛い ở đây đọc tsurai (khổ). Cùng chữ này đọc karai là cay. Đọc theo ngữ cảnh: nói về món ăn là karai, nói về công việc, cuộc sống là tsurai.

Giận, khó chịu, bực bội

Từ	Cách đọc	Nghĩa
怒る	okoru	giận, nổi giận
腹が立つ	hara ga tatsu	tức, bực mình
ムカつく	mukatsuku	bực, ghét (khẩu ngữ, khá mạnh)
イライラする	iraira suru	bứt rứt, cáu kỉnh
嫌	iya	ghét, không muốn
嫌い	kirai	ghét, không thích
うるさい	urusai	ồn ào, phiền phức
面倒くさい	mendōkusai	phiền, ngại làm

怒る là động từ, nên muốn tả trạng thái đang giận thì dùng dạng 怒っている: 母は怒っています。 (Haha wa okotte imasu., mẹ tôi đang giận). Dạng bị động 怒られた (okorareta) nghĩa là bị mắng. Cách chia dạng ている có ở bài thể ている.

Sợ, lo lắng, ngại ngùng, ngạc nhiên

Từ	Cách đọc	Nghĩa
怖い	kowai	sợ
不安	fuan	bất an, lo lắng mơ hồ
心配	shinpai	lo lắng (cho ai, việc gì)
緊張する	kinchō suru	hồi hộp, căng thẳng
ドキドキする	dokidoki suru	tim đập thình thịch
恥ずかしい	hazukashii	xấu hổ, ngượng
照れる	tereru	thẹn, ngượng khi được khen
気まずい	kimazui	ngượng ngùng, khó xử
驚く	odoroku	ngạc nhiên
びっくりする	bikkuri suru	giật mình, bất ngờ
羨ましい	urayamashii	ghen tị, thèm muốn

心配 có đối tượng cụ thể: 試験が心配です。 (Shiken ga shinpai desu., tôi lo cho kỳ thi). 不安 là cảm giác bất an chung chung, không rõ vì đâu: 将来が不安です。 (Shōrai ga fuan desu., tôi thấy bất an về tương lai).

Các từ lặp như ドキドキ, ワクワク, イライラ thuộc nhóm từ tượng thanh tượng hình. Người Nhật dùng chúng rất nhiều để tả cảm xúc, xem thêm ở bài từ tượng thanh tiếng Nhật.

Phân biệt 嬉しい và 楽しい

Cả hai đều dịch là vui, nhưng thời điểm của niềm vui khác nhau.

Từ	Khi nào dùng	Ví dụ
嬉しい	phản ứng khi có chuyện tốt xảy đến với mình: nhận quà, thi đỗ, gặp lại ai	プレゼントをもらって嬉しい。 (Purezento o moratte ureshii., được quà nên vui)
楽しい	đang làm, đã làm một việc thấy vui, thú vị	旅行は楽しかった。 (Ryokō wa tanoshikatta., chuyến đi vui lắm)

Cách thử nhanh: nếu niềm vui đến từ một sự kiện, một tin tức, dùng 嬉しい. Nếu niềm vui nằm trong quá trình làm việc gì đó, dùng 楽しい. Vì vậy câu chào khi gặp người mới là お会いできて嬉しいです。 (O-ai dekite ureshii desu., rất vui được gặp anh/chị). Nói 楽しいです ở đây nghe như gặp nhau là một trò vui.

Sau một buổi tiệc, cả hai đều có thể dùng nhưng nghĩa khác: 楽しかったです。 là buổi tiệc vui, 呼んでくれて嬉しかったです。 (Yonde kurete ureshikatta desu.) là mừng vì được mời.

Nói cảm xúc của người khác: がる, そう, らしい

Tính từ cảm xúc như 嬉しい, 悲しい, 怖い diễn tả cảm giác trong lòng, mà chỉ người nói mới biết chắc lòng mình. Nên câu 弟は寂しいです。 nghe lạ với người Nhật, như thể bạn đọc được suy nghĩ của em trai. Có ba cách sửa:

Cách	Cách ghép	Ví dụ
がる	tính từ đuôi い bỏ い + がる; tính từ đuôi な bỏ な + がる	弟は寂しがっています。 (Otōto wa sabishigatte imasu., em trai tôi tỏ ra buồn, trông nhớ nhà)
そう	tính từ đuôi い bỏ い + そう	弟は寂しそうです。 (Otōto wa sabishisō desu., em trai tôi trông có vẻ buồn)
と言っています	dẫn lại lời người đó	弟は寂しいと言っています。 (Otōto wa sabishii to itte imasu., em trai tôi nói là thấy buồn)

がる nghĩa là thể hiện cảm xúc ra ngoài bằng lời nói, nét mặt, hành động. Các dạng hay gặp:

Gốc	Dạng がる	Ví dụ
怖い	怖がる (kowagaru)	娘は犬を怖がります。 (Musume wa inu o kowagarimasu., con gái tôi sợ chó)
嫌	嫌がる (iyagaru)	子供が薬を嫌がる。 (Kodomo ga kusuri o iyagaru., trẻ con không chịu uống thuốc)
恥ずかしい	恥ずかしがる (hazukashigaru)	彼は恥ずかしがって話さない。 (Kare wa hazukashigatte hanasanai., anh ấy ngại nên không nói)
残念	残念がる (zannengaru)	みんな残念がっていました。 (Minna zannengatte imashita., mọi người đều tiếc)
欲しい	欲しがる (hoshigaru)	妹が新しいスマホを欲しがっている。 (Imōto ga atarashii sumaho o hoshigatte iru., em gái tôi đang muốn có điện thoại mới)

Chú ý trợ từ: 怖い đi với が (犬が怖い), còn 怖がる là động từ nên đối tượng chuyển sang を (犬を怖がる).

がる mang sắc thái người nói đứng ngoài quan sát, nên không dùng để nói về cấp trên, thầy cô. Nói về họ thì dùng そう: 先生は嬉しそうでした。 (Sensei wa ureshisō deshita., thầy trông có vẻ vui). Các cách nói có vẻ khác như みたい, らしい có ở bài có vẻ: みたい, らしい, ようだ.

Câu cảm thán văn nói

Câu	Romaji	Nghĩa, lúc dùng
やった！	Yatta!	Yeah, được rồi! (khi thành công)
よかった！	Yokatta!	May quá, tốt quá!
嬉しい！	Ureshii!	Vui quá! (văn nói hay kéo dài: うれしー)
助かった！	Tasukatta!	Đỡ quá, cứu tôi rồi!
すごい！	Sugoi!	Giỏi quá, tuyệt quá!
うそ！	Uso!	Không thể nào! (ngạc nhiên, không có ý buộc tội nói dối)
まじで？	Maji de?	Thật á? (suồng sã)
えっ！	E!	Hả! Ơ!
最悪。	Saiaku.	Tệ hết chỗ nói.
もう！	Mō!	Trời ơi! (bực bội)
ひどい！	Hidoi!	Quá đáng!
悔しい！	Kuyashii!	Tức quá! (khi thua)
怖っ！	Kowa!	Ghê quá! (rút gọn của 怖い)
寂しくなるね。	Sabishiku naru ne.	Sẽ buồn lắm đây (khi ai sắp đi xa)

Trong văn nói thân mật, người Nhật hay bỏ đuôi い của tính từ và ngắt gọn bằng âm ngắt: すごっ, 痛っ (ita!, đau!), 怖っ. Chỉ dùng với bạn bè, đừng dùng với người lớn hay ở chỗ làm.

Hỏi han về cảm xúc

• 大丈夫？ (Daijōbu?): Bạn có sao không? Đây là câu hỏi han phổ biến nhất khi thấy ai đó buồn.
• どうしたの？ (Dō shita no?): Có chuyện gì vậy?
• 元気ないね。 (Genki nai ne.): Trông bạn không được vui nhỉ.
• 気持ちはわかるよ。 (Kimochi wa wakaru yo.): Mình hiểu cảm giác của bạn.
• 今日は気分がいい。 (Kyō wa kibun ga ii.): Hôm nay tâm trạng tốt.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Dùng tính từ cảm xúc cho người thứ ba. 彼女は嬉しいです。 nên đổi thành 彼女は嬉しそうです。 hoặc 嬉しいと言っていました。.
2. Dùng 楽しい khi nhận tin vui. Thi đỗ thì nói 合格して嬉しい！, không nói 合格して楽しい.
3. Nhầm 怒る với 叱る. 怒る là nổi giận, cảm xúc của người giận. 叱る (shikaru) là mắng để dạy bảo, như cha mẹ mắng con.
4. Dùng 恥ずかしい cho mọi kiểu ngại. 恥ずかしい là xấu hổ, ngượng. Ngại làm phiền người khác thì dùng 申し訳ない (mōshiwakenai) hoặc 遠慮する (enryo suru).
5. Quên chia quá khứ. Tính từ đuôi い chia quá khứ là 楽しかった, không phải 楽しいでした. Quy tắc chia nằm ở bài tính từ đuôi い và đuôi な.

Câu hỏi thường gặp

Vui tiếng Nhật là 嬉しい hay 楽しい?

Cả hai. 嬉しい là vui vì có chuyện tốt đến với mình, 楽しい là vui khi đang làm hoặc trải qua một việc gì đó.

Buồn tiếng Nhật nói thế nào?

Thường dùng 悲しい (kanashii). Buồn vì nhớ, vì cô đơn là 寂しい (sabishii), buồn chán vì không có gì làm là 退屈 (taikutsu) hoặc つまらない.

気持ち và 気分 khác nhau thế nào?

気持ち là cảm xúc, tình cảm hướng tới một việc hay một người: 気持ちを伝える là bày tỏ tình cảm. 気分 (kibun) là tâm trạng chung trong một lúc: 気分が悪い là thấy khó chịu trong người, hoặc tâm trạng không tốt.

Có thể dùng がる cho chính mình không?

Hầu như không. がる tả cảm xúc nhìn từ bên ngoài. Nói về mình thì dùng thẳng tính từ: 私は寂しい。.