Từ vựng tiếng Trung về mùi vị: 酸甜苦辣咸 và câu gọi món ít cay

Mùi vị trong tiếng Trung là 味道 (wèidao). Năm vị cơ bản gói trong cụm 酸甜苦辣咸 (suān tián kǔ là xián): chua, ngọt, đắng, cay, mặn. Cay là 辣 (là), ngon là 好吃 (hǎochī) với đồ ăn và 好喝 (hǎohē) với đồ uống. Khi gọi món mà muốn ít cay, bạn nói 少放辣 (shǎo fàng là) hoặc 微辣 (wēilà, cay nhẹ). Bên dưới là bảng vị, từ tả độ giòn mềm, câu khen chê và câu gọi món dùng được ngay.

Năm vị cơ bản 酸甜苦辣咸

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa	Hán Việt	Ví dụ
酸	suān	chua	toan	这个橙子很酸 (cam này chua quá)
甜	tián	ngọt	điềm	这个蛋糕太甜了 (bánh này ngọt quá)
苦	kǔ	đắng	khổ	苦瓜有点儿苦 (mướp đắng hơi đắng)
辣	là	cay	lạt	这道菜特别辣 (món này cay lắm)
咸	xián	mặn	hàm	汤有点儿咸 (canh hơi mặn)

Cụm 酸甜苦辣 (suān tián kǔ là) còn dùng theo nghĩa bóng là "những ngọt bùi đắng cay của cuộc đời", giống cách nói của tiếng Việt. Còn 味觉 (wèijué) là vị giác, từ hay gặp trong sách sinh học hoặc khi nói mất vị giác lúc ốm: 我感冒了，没有味觉 (wǒ gǎnmào le, méiyǒu wèijué, tôi bị cảm, không nếm được vị gì).

Một bẫy âm Hán Việt: 辣 đọc là "lạt" nhưng nghĩa là cay. Người miền Nam nói "lạt" để chỉ nhạt, nên rất dễ hiểu ngược. Nhạt trong tiếng Trung là 淡 (dàn).

Các vị khác: tê, ngọt thịt, chát, nhạt, tanh

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa	Ghi chú
麻	má	tê (tê lưỡi)	vị của hoa tiêu Tứ Xuyên 花椒 (huājiāo)
麻辣	málà	cay tê	lẩu, xiên que kiểu Tứ Xuyên
鲜	xiān	ngọt thịt, ngọt nước	vị ngọt tự nhiên của hải sản, nước dùng
淡	dàn	nhạt	太淡了 (nhạt quá)
涩	sè	chát	chuối xanh, hồng chưa chín
腥	xīng	tanh	cá, hải sản không tươi
香	xiāng	thơm	好香啊 (thơm quá)
臭	chòu	thối, hôi	臭豆腐 (đậu phụ thối)
油腻	yóunì	ngấy, nhiều dầu mỡ	太油腻了 (ngấy quá)
酸辣	suānlà	chua cay	酸辣汤 (canh chua cay)
糖醋	tángcù	sốt chua ngọt	糖醋排骨 (sườn xào chua ngọt)
香辣	xiānglà	cay thơm	món xào, món chiên có ớt

Chữ 鲜 là chữ khó dịch nhất. Người Trung Quốc khen một bát canh cá 很鲜 (hěn xiān) khi nước ngọt tự nhiên, không phải vị ngọt của đường. Từ 鲜味 (xiānwèi) cũng là cách gọi vị umami.

Mức độ cay và cách nói "hơi", "quá"

Quán ăn ở Trung Quốc thường cho chọn độ cay theo thang ba bậc: 微辣 (wēilà, cay nhẹ), 中辣 (zhōnglà, cay vừa), 特辣 (tèlà, rất cay). Ở quán Tứ Xuyên, Hồ Nam, mức 微辣 vẫn có thể khá cay với người Việt, nên nếu ăn kém cay hãy nói thẳng là không ăn được cay.

Mức độ	Câu	Pinyin	Nghĩa
Hơi	有点儿辣	yǒudiǎnr là	hơi cay (thường mang ý chê nhẹ)
Khá	挺辣的	tǐng là de	khá cay
Rất	很辣	hěn là	cay
Quá	太辣了	tài là le	cay quá
Không	不辣	bú là	không cay
Kiểu khẩu ngữ	辣死了	là sǐ le	cay chết mất

Khi so độ cay hai món, dùng 比: 这个比那个辣 (zhège bǐ nàge là, món này cay hơn món kia). Lưu ý 有点儿 đứng trước tính từ và thường chỉ điều không như ý. Muốn khen "ngọt vừa" thì không dùng 有点儿甜, hãy nói 甜度刚好 (tiándù gānghǎo, độ ngọt vừa phải).

Từ tả kết cấu món ăn: giòn, mềm, dai

Mùi vị chỉ là một nửa. Người Trung Quốc rất hay khen 口感 (kǒugǎn), tức cảm giác khi nhai.

Chữ Hán	Pinyin	Nghĩa	Hay dùng cho
脆	cuì	giòn	dưa chuột, táo, da heo quay
酥	sū	giòn xốp, tan	bánh nướng, gà rán
嫩	nèn	mềm non	thịt bò, trứng hấp
软	ruǎn	mềm	bánh bao, cơm
硬	yìng	cứng	thịt dai, cơm khô
烂	làn	nhừ	thịt kho, cháo
黏	nián	dính, dẻo	bánh nếp
滑	huá	trơn, mượt	đậu phụ non, miến
筋道	jīndao	dai (dai ngon)	mì kéo, mì sợi
有嚼劲	yǒu jiáojìn	dai, có độ nhai	mì, gân bò
多汁	duōzhī	mọng nước	trái cây, bánh bao súp
干	gān	khô	thịt nướng quá lửa
烫	tàng	nóng bỏng	canh, lẩu vừa múc
凉	liáng	nguội, mát	菜凉了 (đồ ăn nguội rồi)

Hai cụm khen rất hay nghe: 外酥里嫩 (wài sū lǐ nèn, ngoài giòn trong mềm) cho món chiên, và 入口即化 (rùkǒu jí huà, cho vào miệng là tan) cho bánh hoặc thịt hầm.

Câu khen món ăn

• 真好吃！ (zhēn hǎochī, ngon thật).
• 太好吃了！ (tài hǎochī le, ngon quá).
• 味道不错 (wèidao búcuò, vị được đấy), lời khen nhẹ, lịch sự
• 好香啊！ (hǎo xiāng a, thơm quá).
• 这个汤很鲜 (zhège tāng hěn xiān, canh này ngọt nước).
• 很下饭 (hěn xiàfàn, rất đưa cơm), khen món mặn đậm đà
• 很地道 (hěn dìdao, chuẩn vị), khen món đúng kiểu địa phương
• 色香味俱全 (sè xiāng wèi jù quán, đủ cả màu, hương, vị), câu khen trang trọng

Câu chê nhẹ nhàng

Người Trung Quốc ít khi nói thẳng 难吃 (nánchī, dở) trước mặt người nấu. Các câu sau mềm hơn:

• 有点儿咸 (yǒudiǎnr xián, hơi mặn).
• 太油了 (tài yóu le, nhiều dầu quá).
• 味道有点儿淡 (wèidao yǒudiǎnr dàn, vị hơi nhạt).
• 不太合我的口味 (bú tài hé wǒ de kǒuwèi, không hợp khẩu vị tôi lắm).
• 我吃不惯 (wǒ chī bú guàn, tôi ăn không quen).
• 鱼有点儿腥 (yú yǒudiǎnr xīng, cá hơi tanh).

Câu 不太合我的口味 là cách an toàn nhất khi được chủ nhà mời món lạ. Bạn chê khẩu vị của mình chứ không chê tay nghề người nấu.

Câu gọi món ít cay, không rau mùi

Đây là nhóm câu người Việt sang Trung Quốc dùng nhiều nhất. Chữ 少 (shǎo) nghĩa là ít, 别 (bié) và 不要 (bú yào) nghĩa là đừng, không cần.

Câu	Pinyin	Nghĩa
少放辣	shǎo fàng là	cho ít cay
微辣就行	wēilà jiù xíng	cay nhẹ là được
不要放辣椒	bú yào fàng làjiāo	đừng cho ớt
我不能吃辣	wǒ bù néng chī là	tôi không ăn được cay
别放香菜	bié fàng xiāngcài	đừng cho rau mùi
少放盐	shǎo fàng yán	cho ít muối
少油	shǎo yóu	ít dầu mỡ
这个菜辣不辣？	zhège cài là bu là	món này có cay không?
有不辣的菜吗？	yǒu bú là de cài ma	có món nào không cay không?
这道菜是什么味道的？	zhè dào cài shì shénme wèidao de	món này vị thế nào?

Đoạn hội thoại mẫu khi gọi món:

• Khách: 服务员，这个水煮鱼辣不辣？ (fúwùyuán, zhège shuǐzhǔyú là bu là, em ơi, món cá luộc cay này có cay không?).
• Phục vụ: 挺辣的，您要微辣吗？ (tǐng là de, nín yào wēilà ma, khá cay ạ, anh chị lấy cay nhẹ không?).
• Khách: 要微辣，再少放点儿花椒。 (yào wēilà, zài shǎo fàng diǎnr huājiāo, lấy cay nhẹ, cho ít hoa tiêu thôi).
• Khách: 另外，别放香菜，谢谢。 (lìngwài, bié fàng xiāngcài, xièxie, ngoài ra đừng cho rau mùi, cảm ơn).

Muốn học trọn bộ câu từ lúc vào quán đến lúc thanh toán, xem bài tiếng Trung giao tiếp trong nhà hàng. Tên gia vị như hoa tiêu, xì dầu, giấm có trong bài từ vựng gia vị nhà bếp tiếng Trung.

Phân biệt 味道, 口味, 口感, 气味

Từ	Pinyin	Nghĩa	Ví dụ
味道	wèidao	vị, mùi vị của món	味道怎么样？ (vị thế nào?)
口味	kǒuwèi	khẩu vị của người ăn	我口味比较重 (tôi ăn đậm)
口感	kǒugǎn	cảm giác khi nhai	口感很好 (ăn rất ngon miệng, nhai rất thích)
气味	qìwèi	mùi (ngửi thấy)	有一股奇怪的气味 (có mùi lạ)

Hai cụm 口味重 (kǒuwèi zhòng, ăn đậm, ăn mặn) và 口味清淡 (kǒuwèi qīngdàn, ăn thanh, ăn nhạt) rất tiện khi người khác hỏi bạn thích ăn gì. Động từ "nếm" là 尝 (cháng): 你尝尝 (nǐ cháng chang, bạn nếm thử xem). Động từ "ngửi" là 闻 (wén): 闻起来很香 (wén qǐlái hěn xiāng, ngửi thấy thơm).

Lỗi người Việt hay mắc

• Dùng 好吃 cho đồ uống. Trà sữa, nước, canh uống thì khen 好喝. Tên các loại đồ uống có trong bài từ vựng trà sữa, cà phê tiếng Trung.
• Hiểu 辣 là nhạt vì âm Hán Việt "lạt". Nhạt là 淡.
• Nhầm 麻 với 辣. Tê lưỡi do hoa tiêu là 麻, nóng rát do ớt là 辣. Món 麻辣 có cả hai.
• Dùng 有点儿 để khen: 有点儿好吃 nghe rất lạ. Khen thì dùng 很, 真, 太…了.
• Đọc 咸 (xián) thành dấu khác. Chữ này thanh hai, đọc lên giọng.
• Chỉ nói 淡 khi muốn chê nhạt nhẽo không có vị. Món nấu thanh, ít dầu thì khen là 清淡 (qīngdàn).

Mẹo nhớ nhanh

Học năm vị theo cụm 酸甜苦辣咸 một hơi, giống đọc thuộc một câu. Sau đó gắn mỗi vị với một món quen: 酸 với chanh, 甜 với bánh, 苦 với mướp đắng, 辣 với lẩu Tứ Xuyên, 咸 với dưa muối. Mỗi lần ăn bữa cơm, thử nói một câu tả món bằng tiếng Trung, ví dụ 今天的汤有点儿咸. Từ vựng món ăn và nguyên liệu có sẵn trong bài từ vựng đồ ăn tiếng Trung.

Câu hỏi thường gặp

Cay tiếng Trung là gì?

Cay là 辣 (là). Rất cay là 很辣 hoặc 特别辣, cay nhẹ là 微辣, không cay là 不辣. Ớt là 辣椒 (làjiāo).

Ngon tiếng Trung nói thế nào?

Đồ ăn ngon là 好吃 (hǎochī), đồ uống ngon là 好喝 (hǎohē). Khen mạnh hơn thì nói 真好吃 hoặc 太好吃了.

Vị giác tiếng Trung là gì?

Vị giác là 味觉 (wèijué). Từ này dùng khi nói về cảm nhận vị, còn khi tả một món cụ thể thì dùng 味道.

Umami tiếng Trung gọi là gì?

Thường gọi là 鲜味 (xiānwèi). Khen món có vị ngọt thịt, ngọt nước thì nói 很鲜.

Nói "ăn mặn" (ăn đậm) tiếng Trung thế nào?

Nói 口味重 (kǒuwèi zhòng). Người ăn nhạt là 口味清淡.