Ngữ pháp だけ (dake) và しか…ない trong tiếng Nhật: cách nói "chỉ"

Tiếng Nhật có hai cách chính để nói "chỉ": だけ (dake) dùng với câu khẳng định, giọng trung tính; しか…ない (shika … nai) luôn đi với động từ phủ định và nhấn rằng như vậy là ít. Ví dụ: 水だけ飲みます。 (mizu dake nomimasu, "Tôi chỉ uống nước."), 千円しかありません。 (sen'en shika arimasen, "Tôi chỉ có mỗi nghìn yên thôi."). Thêm hai mẫu hay gặp: だけで "chỉ cần … là" và V + しかない "chỉ còn cách".

Bảng công thức

Mẫu	Nghĩa	Ví dụ	Romaji	Dịch
N + だけ	chỉ (trung tính)	朝ご飯はパンだけ食べました。	asagohan wa pan dake tabemashita	Bữa sáng tôi chỉ ăn bánh mì.
V thể từ điển + だけ	chỉ làm mỗi việc đó	見るだけです。	miru dake desu	Tôi chỉ xem thôi.
N + しか + V ない	chỉ có (ít, không hơn)	一人しか来ませんでした。	hitori shika kimasen deshita	Chỉ có mỗi một người đến.
V/N + だけで	chỉ cần … là đủ	見るだけで楽しいです。	miru dake de tanoshii desu	Chỉ cần ngắm thôi là vui rồi.
V thể từ điển + しかない	chỉ còn cách	歩いて帰るしかない。	aruite kaeru shika nai	Chỉ còn cách đi bộ về.

だけ: "chỉ", câu khẳng định

だけ gắn sau danh từ, số lượng, động từ hoặc tính từ. Nó chỉ giới hạn phạm vi, không kèm cảm xúc.

Loại từ	Cách ghép	Ví dụ	Romaji	Nghĩa
Danh từ	N + だけ	水だけ	mizu dake	chỉ nước
Số lượng	số + だけ	少しだけ待ってください。	sukoshi dake matte kudasai	Xin đợi một chút thôi.
Động từ	thể từ điển + だけ	聞くだけ	kiku dake	chỉ nghe
Động từ quá khứ	thể た + だけ	一回行っただけです。	ikkai itta dake desu	Tôi mới đi đúng một lần.
Tính từ い	giữ い + だけ	安いだけです。	yasui dake desu	Chỉ được cái rẻ.
Tính từ な	な + だけ	静かなだけです。	shizuka na dake desu	Chỉ được cái yên tĩnh.

Thể từ điển và thể た của động từ ôn lại ở bài thể thường và thể lịch sự.

だけ với trợ từ

Với が và を, だけ thường thay luôn trợ từ: 水だけ飲みます tự nhiên hơn 水だけを飲みます, dù dạng sau vẫn đúng. Với に, で, と, から, trợ từ được giữ lại và hay đứng trước だけ:

• 田中さんにだけ話しました。 (Tanaka-san ni dake hanashimashita, "Tôi chỉ kể với anh Tanaka.")
• この店は日曜日だけ開いています。 (kono mise wa nichiyōbi dake aite imasu, "Quán này chỉ mở ngày Chủ nhật.")

しか…ない: "chỉ … thôi", nhấn rằng ít

しか bắt buộc đi với vị ngữ phủ định. Câu mang ý "không có gì hơn", người nói thấy ít hoặc tiếc. Thể ない của động từ xem ở bài thể ない.

Câu tiếng Nhật	Romaji	Nghĩa
千円しかありません。	sen'en shika arimasen	Tôi chỉ có mỗi nghìn yên.
ひらがなしか読めません。	hiragana shika yomemasen	Tôi chỉ đọc được hiragana thôi.
昨日は三時間しか寝ていません。	kinō wa sanjikan shika nete imasen	Hôm qua tôi ngủ được có ba tiếng.
このバスは駅までしか行きません。	kono basu wa eki made shika ikimasen	Xe buýt này chỉ chạy tới ga thôi.
日本でしか買えません。	Nihon de shika kaemasen	Chỉ mua được ở Nhật.

しか với trợ từ

Giống だけ, しか thay hẳn が và を (không nói 水しかを). Với に, で, と, から, まで, trợ từ đứng trước しか: にしか, でしか, としか, までしか. Cách dùng các trợ từ này xem lại ở bài trợ từ を, に, で.

だけ hay しか: so sánh trực tiếp

Câu	Romaji	Nghĩa	Sắc thái
百円だけあります。	hyakuen dake arimasu	Tôi có đúng một trăm yên.	Thuật lại, bình thường
百円しかありません。	hyakuen shika arimasen	Tôi chỉ có mỗi trăm yên.	Ít quá, không đủ
日本語だけ話せます。	nihongo dake hanasemasu	Tôi nói được mỗi tiếng Nhật.	Giới hạn phạm vi
日本語しか話せません。	nihongo shika hanasemasen	Tôi chỉ nói được tiếng Nhật thôi.	Nhấn sự hạn chế

Khi muốn than "có mỗi", "được có", hãy chọn しか. Khi chỉ cần nói phạm vi, như gọi món hay hướng dẫn, chọn だけ. Bạn cũng sẽ gặp だけしか, một cách nói nhấn mạnh hơn: 三人だけしか来なかった。 (sannin dake shika konakatta, "Chỉ đúng ba người đến.").

だけで: "chỉ cần … là"

だけで nói rằng một việc nhỏ cũng đủ gây ra kết quả phía sau:

• 考えるだけで疲れます。 (kangaeru dake de tsukaremasu, "Chỉ nghĩ thôi đã thấy mệt.")
• このボタンを押すだけで使えます。 (kono botan o osu dake de tsukaemasu, "Chỉ cần bấm nút này là dùng được.")

Một mẫu gần đó là だけでなく, nghĩa "không chỉ … mà còn", được giảng ở bài だけでなく và ばかりでなく.

しかない: "chỉ còn cách"

Động từ thể từ điển + しかない diễn tả việc không còn lựa chọn nào khác. Đây là nghĩa mà người học hay tìm với cụm "ngữ pháp chỉ còn cách":

• 終電がないから、タクシーで帰るしかない。 (shūden ga nai kara, takushī de kaeru shika nai, "Hết tàu chuyến cuối rồi, chỉ còn cách đi taxi về.")
• ここまで来たら、頑張るしかありません。 (koko made kitara, ganbaru shika arimasen, "Đã tới mức này thì chỉ còn cách cố thôi.")

Hai cụm cố định với だけ

• できるだけ早く来てください。 (dekiru dake hayaku kite kudasai, "Hãy đến sớm nhất có thể.")
• 好きなだけ食べてください。 (suki na dake tabete kudasai, "Cứ ăn bao nhiêu tùy thích.")

Lỗi người Việt hay mắc

Sai	Đúng	Vì sao
✗ 千円しかあります。	千円しかありません。	しか luôn đi với phủ định.
✗ 水しかを飲みません。	水しか飲みません。	しか thay hẳn を.
✗ 日本しか買えません。	日本でしか買えません。	Giữ で (nơi chốn) trước しか.
✗ 肉だけ食べません。(ý: chỉ ăn thịt)	肉しか食べません。	肉だけ食べません nghĩa là "chỉ không ăn thịt", tức là ăn mọi thứ khác.

Lỗi cuối dễ gây hiểu lầm khi nói về ăn kiêng hay dị ứng. Muốn nói "chỉ ăn thịt" thì dùng 肉だけ食べます hoặc 肉しか食べません, không gắn だけ với động từ phủ định.

Bài tập nhỏ

Chọn だけ hoặc しか và chia động từ trong ngoặc cho đúng:

1. 財布に五百円 ___ (あります). Không đủ mua cơm.
2. すみません、見る ___ です。
3. この本は図書館で ___ (読めます).
4. 雨が止まないから、待つ ___ ない。
5. この歌は聞く ___ で元気になります。

Đáp án: 1. 五百円しかありません. 2. 見るだけです. 3. 図書館でしか読めません. 4. 待つしかない. 5. 聞くだけで.

Câu hỏi thường gặp

だけ có đi với phủ định được không?

Được, nhưng nghĩa đổi thành "chỉ riêng cái đó thì không": 私だけ行きません。 (watashi dake ikimasen, "Chỉ mình tôi không đi."). Muốn nói "chỉ có" thì dùng しか…ない.

しか…ない có dùng trong văn lịch sự được không?

Được, chỉ cần chia phần phủ định ở thể lịch sự: しかありません, しか来ませんでした.

ばかり có giống だけ không?

Gần nghĩa nhưng ばかり nhấn "toàn là, suốt", thường mang ý chê: 弟はゲームばかりしています。 (otōto wa gēmu bakari shite imasu, "Em trai suốt ngày chơi game."). だけ thì trung tính.