Cách liệt kê trong tiếng Nhật: と, や…など, とか và たり…たり

Muốn liệt kê đồ vật trong tiếng Nhật, bạn chọn trợ từ theo ý muốn nói: と (to) khi kể đủ hết, や…など (ya… nado) khi chỉ kể vài thứ tiêu biểu, とか (toka) khi nói chuyện thân mật. Ví dụ: パンと牛乳を買いました。 (pan to gyūnyū o kaimashita, "Tôi đã mua bánh mì và sữa", chỉ hai thứ đó) và パンや牛乳などを買いました。 (pan ya gyūnyū nado o kaimashita, "Tôi mua bánh mì, sữa, v.v."). Với hành động thì dùng たり…たりする, với tính từ thì nối bằng くて / で.

Bảng công thức

Liệt kê gì	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Danh từ, kể đủ	N1 と N2	りんごとみかん	táo và quýt (chỉ hai thứ)
Danh từ, kể tiêu biểu	N1 や N2 (など)	りんごやみかんなど	táo, quýt, v.v.
Danh từ, văn nói	N1 とか N2 (とか)	りんごとかみかんとか	nào táo, nào quýt
Một ví dụ duy nhất	N など	果物など	hoa quả chẳng hạn
Hành động tiêu biểu	V-たり V-たり する	掃除したり洗濯したりする	nào dọn dẹp, nào giặt giũ
Tính từ い	A-い → A-くて	安くておいしい	rẻ và ngon
Tính từ な, danh từ	A-な / N + で	静かできれい	yên tĩnh và sạch đẹp
Nêu nhiều lý do	…し、…し	安いし、近いし	đã rẻ lại gần

と: liệt kê đầy đủ

と đặt giữa các danh từ, ngụ ý danh sách đã đủ, không còn gì khác. Sau danh từ cuối là trợ từ của cả cụm (を, が, は…), không lặp と.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
かばんの中に財布と鍵があります。	kaban no naka ni saifu to kagi ga arimasu	Trong cặp có ví và chìa khoá.
コーヒーとケーキをください。	kōhī to kēki o kudasai	Cho tôi cà phê và bánh ngọt.
月曜日と水曜日と金曜日に授業があります。	getsuyōbi to suiyōbi to kin'yōbi ni jugyō ga arimasu	Tôi có lớp vào thứ Hai, thứ Tư và thứ Sáu.

と chỉ nối danh từ. Câu "ăn và uống" không dùng と. Ngoài nghĩa "và", と còn là "cùng với" và trích dẫn; các nghĩa đó nằm ở bài trợ từ と.

や…など: liệt kê vài thứ tiêu biểu

や cho người nghe biết bạn chỉ đang kể vài món trong một danh sách dài hơn. など (nado, "v.v.") đặt sau món cuối để nhấn ý "còn nữa", có cũng được, không có cũng hiểu.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
机の上に本やノートなどがあります。	tsukue no ue ni hon ya nōto nado ga arimasu	Trên bàn có sách, vở, v.v.
週末は京都や奈良へ行きました。	shūmatsu wa Kyōto ya Nara e ikimashita	Cuối tuần tôi đi Kyoto, Nara và vài nơi khác.
ベトナムにはフォーやバインミーなど、おいしい料理がたくさんあります。	Betonamu ni wa fō ya bainmī nado, oishii ryōri ga takusan arimasu	Việt Nam có nhiều món ngon như phở, bánh mì…

など cũng đứng một mình sau một danh từ, nghĩa là "chẳng hạn": 飲み物はお茶などがいいです。 (nomimono wa ocha nado ga ii desu, "Đồ uống thì trà chẳng hạn là được").

と khác や thế nào

	と	や (など)
Danh sách	Đủ, chỉ chừng đó	Chưa đủ, chỉ là ví dụ
Khi trả lời	Nêu chính xác từng thứ	Kể khái quát, không cần đủ
Câu gọi món, mua hàng	Dùng と để người bán biết chính xác	Ít dùng
Văn viết, giới thiệu	Dùng được	Rất hay gặp

Khi gọi món ở quán, nói ラーメンとぎょうざをください。 (rāmen to gyōza o kudasai) để nhân viên mang đúng hai món. Dùng や ở đây sẽ thành "mì, sủi cảo và thứ gì đó", rất khó hiểu.

とか: liệt kê trong văn nói

とか là phiên bản thân mật của や, gặp nhiều trong hội thoại với bạn bè. Có thể đặt sau từng món, kể cả món cuối. Khác や, とか còn đi được sau động từ và cả câu.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
休みの日はアニメとか映画とか見てる。	yasumi no hi wa anime toka eiga toka miteru	Ngày nghỉ tôi xem anime, phim các thứ.
お菓子とか飲み物とか、何か買ってきて。	okashi toka nomimono toka, nanika katte kite	Mua giùm ít bánh kẹo, đồ uống gì đó nhé.
運動するとか、早く寝るとか、何かしたほうがいいよ。	undō suru toka, hayaku neru toka, nanika shita hō ga ii yo	Tập thể dục hay ngủ sớm chẳng hạn, nên làm gì đó đi.

Ở chỗ làm, khi viết email hay nói với cấp trên, đổi とか về や…など cho chỉn chu.

たり…たりする: liệt kê hành động

Muốn kể những việc mình làm (không kể hết), lấy thể た của động từ thêm り, rồi kết bằng する. Thì và độ lịch sự nằm ở する cuối cùng, các vế たり trước đó giữ nguyên.

Động từ	Thể た	Dạng たり
読む	読んだ	読んだり
見る	見た	見たり
行く	行った	行ったり
する	した	したり
来る	来た	来たり

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
週末は掃除をしたり、買い物をしたりしました。	shūmatsu wa sōji o shitari, kaimono o shitari shimashita	Cuối tuần tôi dọn nhà, đi mua sắm, v.v.
夜は本を読んだり、音楽を聞いたりします。	yoru wa hon o yondari, ongaku o kiitari shimasu	Buổi tối tôi đọc sách, nghe nhạc…
休みの日は友達と遊んだりします。	yasumi no hi wa tomodachi to asondari shimasu	Ngày nghỉ tôi đi chơi với bạn chẳng hạn.

Câu cuối chỉ có một vế たり, nghĩa là "làm những việc như là…". Nếu chưa chắc cách ra thể た (読んだ, 遊んだ, 聞いた), xem lại bài thể た.

たり còn dùng cho hai trạng thái thay nhau: 最近は暑かったり寒かったりします。 (saikin wa atsukattari samukattari shimasu, "Dạo này lúc nóng lúc lạnh"), 行ったり来たりする (ittari kitari suru, "đi đi lại lại"). Cách phân biệt たり với ながら (vừa làm vừa làm) có ở bài ながら, し…し và たり…たりする.

たり khác thể て thế nào

Thể て nối các việc theo thứ tự và kể đủ: 朝ご飯を食べて、学校へ行きました。 (asagohan o tabete, gakkō e ikimashita, "Ăn sáng rồi đi học"). たり chỉ đưa ví dụ, không nói thứ tự: 日曜日は料理をしたり、テレビを見たりしました。 (nichiyōbi wa ryōri o shitari, terebi o mitari shimashita, "Chủ nhật tôi nấu ăn, xem tivi các kiểu").

Liệt kê tính từ bằng くて và で

Tiếng Việt chỉ cần "và" giữa hai tính từ, còn tiếng Nhật phải biến tính từ đứng trước sang dạng nối:

Loại	Cách đổi	Ví dụ	Nghĩa
Tính từ い	bỏ い, thêm くて	この店は安くておいしいです。	Quán này rẻ và ngon.
いい (ngoại lệ)	いい → よくて	この部屋は明るくて、景色もよくて、気に入りました。	Phòng sáng, cảnh đẹp, tôi rất ưng.
Tính từ な	bỏ な, thêm で	この町は静かできれいです。	Thị trấn này yên tĩnh và sạch đẹp.
Danh từ	thêm で	田中さんは医者で、三十歳です。	Anh Tanaka là bác sĩ, ba mươi tuổi.

Tính từ cuối giữ nguyên dạng và mang thì của câu: 昨日は寒くて、風も強かったです。 (kinō wa samukute, kaze mo tsuyokatta desu, "Hôm qua lạnh, gió cũng mạnh"). Cách nhận biết tính từ い và な xem ở bài tính từ い và tính từ な.

Lưu ý: くて/で nối hai đặc điểm cùng chiều (cùng tốt hoặc cùng xấu). Hai đặc điểm trái chiều thì dùng けど hoặc が: この店は安いけど、おいしくないです。 (kono mise wa yasui kedo, oishikunai desu, "Quán này rẻ nhưng không ngon").

…し、…し: kể nhiều lý do

し đứng sau thể thường, dùng khi muốn đưa ra vài lý do dồn lại, kiểu "đã… lại…": このアパートは駅から近いし、家賃も安いし、いいですね。 (kono apāto wa eki kara chikai shi, yachin mo yasui shi, ii desu ne, "Căn hộ này đã gần ga lại rẻ, được đấy nhỉ"). Với tính từ な và danh từ thì thêm だ: 静かだし, 学生だし.

Lỗi người Việt hay mắc

Sai	Đúng	Vì sao
✗ 食べると飲みました。	食べたり飲んだりしました。	と chỉ nối danh từ. Động từ dùng たり hoặc thể て.
✗ 掃除したり、洗濯したりました。	掃除したり、洗濯したりしました。	Thiếu する cuối mẫu たり…たり.
✗ 本を読んだり、音楽を聞きました。	本を読んだり、音楽を聞いたりしました。	Vế sau cũng phải có たり rồi mới tới する.
✗ この店は安いでおいしい。	この店は安くておいしい。	Tính từ い nối bằng くて, không phải で.
✗ この部屋はいくて広い。	この部屋はよくて広い。	いい đổi thành よくて.
✗ 静かなできれい	静かできれい	Tính từ な bỏ な rồi thêm で.
✗ ラーメンやぎょうざをください。(gọi đúng hai món)	ラーメンとぎょうざをください。	Gọi chính xác thì dùng と.

Bài tập nhỏ

Câu	Đề bài
1	Điền と hoặc や: 冷蔵庫に卵 ___ 牛乳 ___ 野菜などがあります。
2	Chia đúng: 日曜日は映画を (見る) ___、友達に (会う) ___ しました。
3	Nối hai tính từ: この先生は (やさしい) + (おもしろい) です。
4	Nối: このホテルは (便利) + (安い) です。
5	Sửa câu: 昨日は泳いだり、テニスをしました。

Đáp án:

1. 冷蔵庫に卵や牛乳や野菜などがあります。 (có など ở cuối nên dùng や)
2. 日曜日は映画を見たり、友達に会ったりしました。
3. この先生はやさしくておもしろいです。
4. このホテルは便利で安いです。
5. 昨日は泳いだり、テニスをしたりしました。

Câu hỏi thường gặp

Trợ từ ya trong tiếng Nhật có dùng một mình được không?

Được. N1 や N2 không có など vẫn mang nghĩa "vài thứ tiêu biểu", ví dụ 犬や猫が好きです。 (inu ya neko ga suki desu, "Tôi thích chó, mèo"). Thêm など chỉ nhấn rõ hơn ý "còn nữa".

Có thể nói A と B と C と không?

Cách phổ biến là không lặp と sau món cuối mà đặt luôn trợ từ của cả cụm: パンと卵と牛乳を買いました。 (pan to tamago to gyūnyū o kaimashita, "Tôi mua bánh mì, trứng và sữa"). Người mới học chỉ cần dùng mẫu này.

Ngữ pháp tari tari có cần đủ hai vế không?

Không bắt buộc. Một vế たり + する vẫn đúng và mang ý "làm những việc như là": 週末は散歩したりします。 (shūmatsu wa sanpo shitari shimasu). Hai vế trở lên thì mỗi vế đều phải có たり.

Cách liệt kê tính từ trong tiếng Nhật ở dạng phủ định thế nào?

Phủ định của tính từ い là くない, khi nối thì thành くなくて: この部屋は広くなくて、暗いです。 (kono heya wa hiroku nakute, kurai desu, "Phòng này không rộng, lại tối"). Tính từ な và danh từ dùng じゃなくて: 静かじゃなくて.