Ngữ pháp 以外 (igai) trong tiếng Nhật: 以外は, 以外に và V以外にない

Muốn nói "ngoài… ra" trong tiếng Nhật, dùng 以外 (igai, Hán Việt "dĩ ngoại") đặt ngay sau danh từ. Cần nhớ một điểm: câu "ngoài A ra" của tiếng Việt có hai nghĩa, và tiếng Nhật tách chúng bằng trợ từ. N以外は mang nghĩa loại trừ ("trừ A ra thì"), N以外に…も mang nghĩa bổ sung ("ngoài A còn có"). Ví dụ: 私以外はみんな来ました。 (Watashi igai wa minna kimashita., "Trừ tôi ra, mọi người đều đã đến"), 日本語以外に、英語も話せます。 (Nihongo igai ni, eigo mo hanasemasu., "Ngoài tiếng Nhật, tôi còn nói được tiếng Anh").

Bảng công thức

Cấu trúc	Ví dụ	Romaji	Nghĩa
N以外は (loại trừ)	日曜日以外は毎日働いています。	Nichiyōbi igai wa mainichi hataraite imasu.	Trừ chủ nhật, ngày nào tôi cũng đi làm.
N以外 + phủ định	水以外何も飲みませんでした。	Mizu igai nani mo nomimasen deshita.	Ngoài nước ra, tôi không uống gì.
N以外に…も (bổ sung)	漢字以外に文法も勉強しています。	Kanji igai ni bunpō mo benkyō shite imasu.	Ngoài kanji, tôi còn học cả ngữ pháp.
N以外の + N	日本以外の国でも働いてみたいです。	Nihon igai no kuni de mo hataraite mitai desu.	Tôi muốn thử làm việc ở cả nước khác ngoài Nhật.
Vる + 以外にない	待つ以外にない。	Matsu igai ni nai.	Chỉ còn cách chờ.
Vる + 以外に方法がない	謝る以外に方法がありません。	Ayamaru igai ni hōhō ga arimasen.	Không còn cách nào khác ngoài xin lỗi.

Cách ghép 以外 với từng loại từ

Danh từ: gắn thẳng, không thêm の. Viết 私以外 (watashi igai), không viết 私の以外. Đại từ chỉ định cũng vậy: それ以外 (sore igai, "ngoài cái đó"), これ以外 (kore igai, "ngoài cái này").

Động từ: dùng thể từ điển (thể る), không dùng thể ます. 寝る以外 (neru igai, "ngoài ngủ"), 働く以外 (hataraku igai, "ngoài đi làm"). Nếu chưa chắc cách đổi từ thể ます sang thể từ điển, xem lại bảng chia trong bài bảng chia thể tiếng Nhật.

Trợ từ đi sau: 以外 có thể nhận は, に, の, で, なら, も tuỳ vai trò trong câu. Chính trợ từ này quyết định câu mang nghĩa loại trừ hay bổ sung.

Các cách dùng 以外 kèm ví dụ

1. 以外は: "trừ… ra thì"

Dùng khi muốn tách một thứ ra khỏi nhóm. Vế sau nói về phần còn lại.

• この店は月曜日以外は開いています。 (Kono mise wa getsuyōbi igai wa aite imasu., "Quán này mở cửa trừ thứ hai").
• 田中さん以外は全員日本人です。 (Tanaka-san igai wa zen'in Nihonjin desu., "Trừ anh Tanaka, tất cả đều là người Nhật").

2. 以外 + phủ định: "ngoài… ra thì không"

Mẫu này gần nghĩa với しか…ない nhưng nghe khách quan hơn. Chi tiết về しか có trong bài ngữ pháp だけ và しか…ない.

• 週末は寝る以外何もしませんでした。 (Shūmatsu wa neru igai nani mo shimasen deshita., "Cuối tuần tôi chẳng làm gì ngoài ngủ").
• 授業以外で日本語を使う機会がありません。 (Jugyō igai de Nihongo o tsukau kikai ga arimasen., "Ngoài giờ học, tôi không có dịp dùng tiếng Nhật").

Bạn sẽ gặp mẫu này trên biển báo ở Nhật: 関係者以外立ち入り禁止 (kankeisha igai tachiiri kinshi, "người không phận sự miễn vào"), dịch sát là "ngoài người liên quan, cấm vào".

3. 以外に…も: "ngoài… còn có"

Dùng khi thêm vào chứ không loại trừ. Vế sau thường có trợ từ も, xem thêm ở bài trợ từ も.

• ベトナム語以外に、日本語と英語もできます。 (Betonamugo igai ni, Nihongo to eigo mo dekimasu., "Ngoài tiếng Việt, tôi còn biết tiếng Nhật và tiếng Anh").
• 仕事以外にも、趣味で写真を撮っています。 (Shigoto igai ni mo, shumi de shashin o totte imasu., "Ngoài công việc, tôi còn chụp ảnh vì sở thích").
• それ以外に何か必要なものはありますか。 (Sore igai ni nanika hitsuyō na mono wa arimasu ka., "Ngoài cái đó ra còn cần gì nữa không?").

4. 以外の + danh từ và 以外なら

• ひらがな以外の文字はまだ読めません。 (Hiragana igai no moji wa mada yomemasen., "Tôi chưa đọc được chữ nào ngoài hiragana").
• 肉以外なら何でも食べられます。 (Niku igai nara nan demo taberaremasu., "Trừ thịt ra thì tôi ăn được mọi thứ").

5. V以外にない: "chỉ còn cách"

Động từ thể từ điển cộng 以外にない, hoặc 以外に方法がない, nói rằng không còn lựa chọn nào khác. Mẫu này cứng hơn しかない, hay gặp trong văn viết và bài đọc JLPT.

• 終電が出てしまったので、タクシーで帰る以外にない。 (Shūden ga dete shimatta node, takushī de kaeru igai ni nai., "Chuyến tàu cuối đi mất rồi nên chỉ còn cách về bằng taxi").
• 合格するには、毎日練習する以外に方法はない。 (Gōkaku suru ni wa, mainichi renshū suru igai ni hōhō wa nai., "Muốn đỗ thì không có cách nào khác ngoài luyện tập mỗi ngày").

Phân biệt 以外, ほか, を除いて và しか

Mẫu	Romaji	Sắc thái	Ví dụ
以外	igai	ranh giới rõ, dùng được cả loại trừ lẫn bổ sung	英語以外の科目 (eigo igai no kamoku, "các môn ngoài tiếng Anh")
ほか (のほかに, ほかの)	hoka	mềm, thân mật; ほかに đứng một mình được	ほかに質問はありますか。 (Hoka ni shitsumon wa arimasu ka., "Còn câu hỏi nào khác không?")
を除いて	o nozoite	trang trọng, chỉ loại trừ	土日を除いて (donichi o nozoite, "trừ thứ bảy, chủ nhật")
しかない	shika nai	"chỉ có, chỉ còn", dùng nhiều nhất khi nói	待つしかない。 (Matsu shika nai., "Chỉ còn cách chờ")

Khác biệt dễ thấy nhất giữa 以外 và ほか: ほかに mở đầu câu được, còn 以外 luôn cần một danh từ đứng trước. Câu "Còn gì nữa không?" nói ほかに何かありますか。 (Hoka ni nanika arimasu ka.) hoặc それ以外に何かありますか。, không nói 以外に何かありますか.

Tiếng Trung cũng có cách nói tương tự là 除了…以外, cùng chữ 以外 nhưng cần thêm chữ 除了 phía trước. Người học cả hai thứ tiếng có thể đối chiếu qua bài cấu trúc 除了…以外.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Dùng 以外は cho nghĩa bổ sung. 英語以外は日本語も話せます là sai, vì は loại trừ còn も lại thêm vào. Đúng: 英語以外に日本語も話せます。
2. Thêm の trước 以外. 私の以外 là sai. Đúng: 私以外.
3. Dùng 以外 cho "bên ngoài". Chữ "ngoài" trong "ngoài nhà, ngoài trời" là 外 (soto). "Chờ ở ngoài nhà" là 家の外で待ちます。 (Ie no soto de machimasu.), không dùng 以外.
4. Nhầm với 意外. 意外 cũng đọc igai nhưng nghĩa là "bất ngờ, không ngờ". 意外に簡単でした。 (Igai ni kantan deshita.) nghĩa là "Dễ hơn tôi tưởng". Khi gõ máy, hãy chọn đúng chữ Hán.
5. Chia động từ thể ます trước 以外. 待ちます以外にない là sai. Đúng: 待つ以外にない.

Bài tập nhỏ

Điền 以外は, 以外に, 以外の, ほかに hoặc 意外に vào chỗ trống.

1. 月曜日（　）毎日営業しています。
2. 英語（　）中国語も少し話せます。
3. 日本（　）国で働いたことがありますか。
4. （　）何か質問はありますか。
5. テストは（　）簡単でした。
6. 電車が止まったので、歩く（　）ない。

Đáp án: 1. 以外は (trừ thứ hai). 2. 以外に (bổ sung, đi với も). 3. 以外の (đứng trước danh từ 国). 4. ほかに (đứng đầu câu). 5. 意外に (bất ngờ là dễ). 6. 以外に (chỉ còn cách đi bộ).

Câu hỏi thường gặp

以外 thuộc trình độ JLPT nào?

N以外 xuất hiện từ sớm trong sách sơ cấp vì rất thông dụng. Mẫu V以外にない và cách phân biệt với ほかない, しかない thường được học ở trình độ trung cấp.

以外に và 以外にも khác nhau thế nào?

Nghĩa gần như nhau. Thêm も thì nhấn mạnh hơn ý "còn có thêm", giống "ngoài ra còn cả".

Có thể bỏ trợ từ sau 以外 không?

Trong câu phủ định như 水以外何も飲まない, bỏ trợ từ vẫn tự nhiên. Ở các câu khác, giữ は hoặc に để người nghe biết bạn đang loại trừ hay bổ sung. Cách dùng は để đặt chủ đề có trong bài trợ từ は và が.

以外 viết bằng hiragana được không?

Được, いがい, nhưng sách báo gần như luôn viết bằng kanji 以外. Viết kanji cũng giúp người đọc không nhầm với 意外.