Thể mệnh lệnh tiếng Nhật: cách chia 3 nhóm, cấm chỉ な và ngữ pháp なさい

Thể mệnh lệnh (命令形, meireikei) là dạng động từ dùng để ra lệnh trống không, kiểu "đi!", "dừng lại!". Cách chia: nhóm 1 đổi đuôi う sang hàng え (行く → 行け), nhóm 2 bỏ る thêm ろ (食べる → 食べろ), nhóm 3 có hai dạng riêng: する → しろ, 来る → 来い. Muốn cấm thì thêm な sau dạng từ điển. Ví dụ: 止まれ (tomare, "dừng lại") trên biển báo giao thông, ここに入るな。 (koko ni hairu na, "cấm vào đây").

Dạng này rất mạnh. Người Nhật gần như chỉ dùng nó ở biển báo, đề thi, lúc khẩn cấp, khi cổ vũ, giữa bạn bè nam thân nhau, hoặc trong anime và truyện tranh. Nói với người lạ, đồng nghiệp hay khách hàng thì bạn dùng ください hoặc なさい, phần cuối bài có bảng mức độ lịch sự.

Bảng công thức

Muốn nói	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Ra lệnh (nhóm 1)	Đuôi う → đuôi え	書け	viết đi
Ra lệnh (nhóm 2)	Bỏ る + ろ	起きろ	dậy đi
Ra lệnh (する)	する → しろ / せよ	静かにしろ	im lặng
Ra lệnh (来る)	来る → 来い	こっちに来い	lại đây
Cấm (mọi nhóm)	V dạng từ điển + な	触るな	cấm chạm vào
Bảo làm (bề trên nói)	V gốc ます + なさい	早く寝なさい	ngủ sớm đi con
Nhờ lịch sự	V て + ください	待ってください	xin chờ một chút

Nếu bạn chưa chắc động từ thuộc nhóm nào, xem lại bài thể ます và 3 nhóm động từ trước khi học tiếp.

Cách chia thể mệnh lệnh theo 3 nhóm động từ

Nhóm 1: đổi âm cuối sang hàng え

Lấy âm cuối của dạng từ điển, đổi sang âm cùng hàng ở cột え: く → け, ぐ → げ, す → せ, つ → て, ぶ → べ, む → め, る → れ, う → え. Đây cũng là gốc của thể khả năng và thể điều kiện ば, nên ba dạng này trông rất giống nhau.

Dạng từ điển	Đọc	Mệnh lệnh	Đọc	Nghĩa
行く	iku	行け	ike	đi đi
急ぐ	isogu	急げ	isoge	nhanh lên
話す	hanasu	話せ	hanase	nói đi, khai ra
待つ	matsu	待て	mate	đứng lại, chờ đã
遊ぶ	asobu	遊べ	asobe	chơi đi
飲む	nomu	飲め	nome	uống đi
止まる	tomaru	止まれ	tomare	dừng lại
買う	kau	買え	kae	mua đi
帰る	kaeru	帰れ	kaere	về đi, cút về
入る	hairu	入れ	haire	vào đi

Chú ý 帰る, 入る, 走る, 切る, 知る trông như nhóm 2 nhưng thuộc nhóm 1. Mệnh lệnh của chúng là 帰れ, 入れ, 走れ, 切れ, tuyệt đối không thành 帰ろ hay 入ろ.

Nhóm 2: bỏ る, thêm ろ

Dạng từ điển	Đọc	Mệnh lệnh	Đọc	Nghĩa
食べる	taberu	食べろ	tabero	ăn đi
見る	miru	見ろ	miro	nhìn kìa
起きる	okiru	起きろ	okiro	dậy đi
逃げる	nigeru	逃げろ	nigero	chạy mau
やめる	yameru	やめろ	yamero	thôi đi, dừng tay
覚える	oboeru	覚えろ	oboero	nhớ lấy

Trong văn viết trang trọng (đề thi, văn bản luật, khẩu hiệu), nhóm 2 dùng đuôi よ thay cho ろ: 覚えよ (oboeyo, "hãy ghi nhớ"). Riêng くれる có mệnh lệnh là くれ (kure, "cho tôi, làm cho tôi"), không có dạng くれろ trong tiếng chuẩn.

Nhóm 3: する và 来る

Dạng từ điển	Đọc	Mệnh lệnh	Đọc	Nghĩa
する	suru	しろ	shiro	làm đi
する	suru	せよ	seyo	hãy làm (văn viết)
勉強する	benkyou suru	勉強しろ	benkyou shiro	học đi
注意する	chuui suru	注意せよ	chuui seyo	hãy chú ý
来る	kuru	来い	koi	lại đây

来い đọc là koi, âm đầu đổi từ く sang こ. Đây là chỗ người học hay chia sai nhất, vì nhiều người theo thói quen nhóm 2 mà viết 来ろ.

Động từ kính ngữ có mệnh lệnh đuôi い

Bốn động từ kính ngữ くださる, なさる, いらっしゃる, おっしゃる không theo quy tắc trên. Thể mệnh lệnh của chúng kết thúc bằng い, và ba trong số đó bạn đã dùng hằng ngày mà không để ý:

• くださる → ください (kudasai, "xin hãy cho")
• なさる → なさい (nasai, "hãy làm")
• いらっしゃる → いらっしゃい (irasshai, "mời vào")

Nghĩa là 待ってください về mặt ngữ pháp cũng là một câu mệnh lệnh, chỉ khác là mệnh lệnh của động từ kính ngữ nên nghe lịch sự. Muốn ôn các động từ kính ngữ, xem bài kính ngữ tiếng Nhật.

Thể cấm chỉ: dạng từ điển + な

Câu "đừng làm", "cấm làm" ở mức trống không có công thức chung cho cả 3 nhóm: giữ nguyên dạng từ điển rồi thêm な. Không cần chia gì thêm.

Câu	Đọc	Nghĩa
行くな。	iku na	Đừng đi.
見るな。	miru na	Đừng nhìn.
心配するな。	shinpai suru na	Đừng lo.
二度と来るな。	nido to kuru na	Đừng bao giờ đến đây nữa.
諦めるな。	akirameru na	Đừng bỏ cuộc.
ここでタバコを吸うな。	koko de tabako o suu na	Không được hút thuốc ở đây.

Câu cấm nhẹ hơn là thể ない + で: 行かないで (ikanaide, "đừng đi mà"). Lịch sự hơn nữa là ないでください, xem bài ないでください.

Đừng nhầm な cấm chỉ với hai chữ な khác ở cuối câu. 食べるな (taberu na, "đừng ăn") là cấm. 食べな (tabe na, "ăn đi") (gốc ます + な) là dạng rút gọn thân mật của 食べなさい, nghĩa ngược hẳn. Còn いいな (ii na, "thích thật, sướng nhỉ") là な cảm thán sau thể thường. Cách phân biệt: nhìn chữ đứng ngay trước な. Dạng từ điển đứng trước là cấm, gốc ます đứng trước là bảo làm.

Ngữ pháp なさい: mệnh lệnh của người trên

Công thức: V gốc ます + なさい. Bỏ ます ở thể lịch sự rồi gắn なさい. Cha mẹ nói với con, giáo viên nói với học sinh, đề bài nói với thí sinh. Nó nhẹ hơn しろ nhưng vẫn là lệnh từ trên xuống.

Câu	Đọc	Nghĩa
早く起きなさい。	hayaku okinasai	Dậy nhanh lên con.
宿題をしなさい。	shukudai o shinasai	Làm bài tập đi.
ちゃんと座りなさい。	chanto suwarinasai	Ngồi cho ngay ngắn.
こっちへ来なさい。	kocchi e kinasai	Lại đây.
正しいものを選びなさい。	tadashii mono o erabinasai	Hãy chọn đáp án đúng.

Chú ý 来なさい đọc là kinasai vì gốc ます của 来る là 来 (ki). Đề thi tiếng Nhật thường in câu lệnh dạng なさい hoặc dạng mệnh lệnh văn viết như 答えよ (kotaeyo, "hãy trả lời"). Chính lời chào おやすみなさい (oyasuminasai, "chúc ngủ ngon") cũng sinh ra từ mẫu này.

Người học không nên dùng なさい với cấp trên, khách hàng hay người lớn tuổi. Với bạn bè cùng tuổi, なさい nghe như đang dạy đời.

Thể mệnh lệnh dùng khi nào

1. Biển báo và khẩu hiệu

Biển 止まれ sơn trên mặt đường ở các ngã tư Nhật là ví dụ nổi tiếng nhất. Biển báo cần ngắn, nên dùng thể mệnh lệnh mà không ai thấy bị xúc phạm.

2. Khẩn cấp

逃げろ! (nigero, "chạy mau"), 危ない、やめろ! (abunai, yamero, "nguy hiểm, dừng lại"). Lúc nguy cấp không ai dùng câu dài.

3. Cổ vũ

頑張れ! (ganbare, "cố lên") là thể mệnh lệnh của 頑張る, khán giả hô ở sân vận động, bạn bè nhắn cho nhau. Với người trên, đổi thành 頑張ってください.

4. Câu thuật lại lời người khác

Khi kể lại một mệnh lệnh, người Nhật đặt thể mệnh lệnh trước と言われた, và câu này không thô vì chỉ thuật lại nội dung: 部長に早く来いと言われた。 (buchou ni hayaku koi to iwareta, "tôi bị trưởng phòng bảo đến sớm"). Cách mềm hơn là 早く来るように言われた.

5. Anime, truyện tranh, giữa nam giới thân nhau

Nhân vật nam hay nói 黙れ (damare, "im mồm"), 待て (mate, "đứng lại"). Ngoài đời, nam giới chỉ nói vậy với bạn rất thân hoặc lúc nóng giận. Nữ giới hầu như không dùng, họ nói 待って, やめて.

Thang lịch sự: từ ra lệnh đến nhờ vả

Mức	Bảo làm	Bảo đừng làm	Dùng với ai
Thô, mạnh	書け	書くな	Biển báo, khẩn cấp, bạn nam rất thân
Người trên nói	書きなさい	書かないようにしなさい	Cha mẹ, thầy cô, đề thi
Thân mật	書いて	書かないで	Bạn bè, người nhà
Lịch sự	書いてください	書かないでください	Người lạ, đồng nghiệp
Rất lịch sự	書いていただけませんか	書かないでいただけますか	Cấp trên, khách hàng

Mẹo cho người mới: khi nói, hãy mặc định dùng hàng "Lịch sự". Thể mệnh lệnh trơn chỉ cần học để nghe hiểu và đọc được biển báo. Cách chia thể て nằm ở bài thể て.

Lỗi người Việt hay mắc

1. Chia 来る thành 来ろ. Đúng là 来い (koi). Còn cấm thì vẫn dựa trên dạng từ điển: 来るな (kuru na).
2. Chia nhóm 1 đuôi る theo nhóm 2. 帰る → 帰れ, không phải 帰ろ. Muốn tránh lỗi, học thuộc danh sách nhóm 1 đuôi る đặc biệt: 帰る, 入る, 走る, 切る, 知る.
3. Nhầm mệnh lệnh với thể ý chí. 行け là "đi đi" (bảo người khác), 行こう là "đi thôi" (rủ cả mình). Bài thể ý chí nói rõ dạng sau.
4. Nhầm với thể khả năng. Nhóm 1 có 書け (viết đi) và 書ける (viết được). Khác nhau đúng một chữ る, nghe kỹ âm cuối.
5. Dùng 頑張れ với thầy cô hay sếp. Nghe như bạn đang ra lệnh cho họ. Dùng 頑張ってください, hoặc với cấp trên thì chúc kiểu khác như お疲れさまです.
6. Dịch "hãy" trong tiếng Việt thành thể mệnh lệnh. "Hãy giúp tôi" trong lời nhờ là 手伝ってください, không phải 手伝え. Chữ "hãy" của tiếng Việt lịch sự hơn 命令形 nhiều.

Bài tập nhỏ

Chia các động từ sau sang thể mệnh lệnh, rồi sang thể cấm chỉ.

1. 読む
2. 寝る
3. 持つ
4. する
5. 来る
6. 走る

Đáp án:

1. 読め / 読むな
2. 寝ろ / 寝るな
3. 持て / 持つな
4. しろ / するな
5. 来い / 来るな
6. 走れ / 走るな (走る là nhóm 1)

Câu thêm: đổi 早く寝ろ sang câu của mẹ nói với con. Đáp án: 早く寝なさい.

Câu hỏi thường gặp

Thể mệnh lệnh tiếng Nhật là gì?

Đó là dạng động từ dùng để ra lệnh trực tiếp, không kèm kính ngữ, như 行け, 食べろ, しろ, 来い. Nó mạnh hơn nhiều so với ください, nên chủ yếu xuất hiện trên biển báo, trong đề thi, lúc khẩn cấp, khi cổ vũ và trong lời thoại anime.

Tại sao 頑張れ không bị coi là bất lịch sự?

Vì người nói đứng về phía người nghe, lời hô cổ vũ không có ý ép buộc. Dù vậy, 頑張れ vẫn là lời nói ngang hàng hoặc nói với người dưới. Với người lớn tuổi, dùng 頑張ってください.

なさい và ください khác nhau thế nào?

なさい gắn vào gốc ます (書きなさい), dùng khi người trên bảo người dưới. ください đi sau thể て (書いてください), là lời nhờ lịch sự, dùng với bất kỳ ai.

Nữ giới có dùng thể mệnh lệnh không?

Trong hội thoại đời thường, nữ giới rất ít dùng しろ hay 来い. Họ dùng thể て như 待って, 来て, hoặc なさい khi nói với con cái. Thể mệnh lệnh văn viết trong đề thi thì không phân biệt giới.

Có cần học thể mệnh lệnh cho JLPT N5 không?

Ở trình độ đầu bạn cần nhận ra nó khi nghe và đọc, chưa cần nói. Thể mệnh lệnh và thể cấm chỉ thường được dạy ở giai đoạn sơ cấp sau thể て, thể ない và thể thường.