Tự động từ và tha động từ tiếng Nhật: cách phân biệt và 30 cặp hay gặp

Tha động từ (他動詞, tadōshi) là động từ có người tác động lên một đối tượng, đối tượng đó đi với trợ từ を. Tự động từ (自動詞, jidōshi) là động từ tả sự việc tự xảy ra hoặc trạng thái của chủ thể, chủ thể đi với が và không có を. Nhiều động từ tiếng Nhật đi thành cặp tự/tha cùng gốc chữ Hán, nên chỉ cần nhìn trợ từ là biết chọn chữ nào: ドアが開きました。 (Doa ga akimashita., “Cửa mở ra.”) và ドアを開けました。 (Doa o akemashita., “Tôi mở cửa.”)

Đây là phần người học N4 nhầm nhiều nhất, vì tiếng Việt dùng chung một động từ "mở" cho cả hai câu. Bài dưới đây đi từ khái niệm, trợ từ đi kèm, quy luật nhận mặt cặp tự/tha qua đuôi động từ, bảng 30 cặp hay gặp, đến cách ghép với ている và てある.

Bảng công thức

Loại	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Tự động từ	N が + tự động từ	授業が始まります。	Giờ học bắt đầu.
Tha động từ	(Người は) N を + tha động từ	先生が授業を始めます。	Thầy bắt đầu giờ học.
Tự động từ + ている	N が + tự て + いる	窓が開いています。	Cửa sổ đang mở (trạng thái).
Tha động từ + てある	N が + tha て + ある	窓が開けてあります。	Cửa sổ đã được (ai đó) mở sẵn.
Tha động từ + ている	N を + tha て + いる	本を並べています。	Tôi đang xếp sách.

Tự động từ và tha động từ khác nhau thế nào

Cách nghĩ đơn giản nhất: hỏi xem trong câu có ai đang tác động lên vật không. Nếu có, và vật đó là thứ bị tác động, dùng tha động từ với を. Nếu chỉ kể vật tự thay đổi, hoặc người nói không quan tâm ai làm, dùng tự động từ với が. Ví dụ: cửa tự mở khi gió thổi là 開く, còn bạn đẩy cửa ra là 開ける.

Câu	Romaji	Nghĩa
電気がつきました。	Denki ga tsukimashita.	Đèn sáng lên.
電気をつけました。	Denki o tsukemashita.	Tôi bật đèn.
子どもが起きました。	Kodomo ga okimashita.	Đứa bé thức dậy.
子どもを起こしました。	Kodomo o okoshimashita.	Tôi đánh thức đứa bé.
財布が見つかりました。	Saifu ga mitsukarimashita.	Ví đã tìm thấy rồi.
財布を見つけました。	Saifu o mitsukemashita.	Tôi đã tìm thấy cái ví.

Để ý câu 財布が見つかりました。: tiếng Việt vẫn nói "tìm thấy ví", nhưng tiếng Nhật dùng tự động từ vì câu chỉ báo kết quả ví đã xuất hiện. Cách dùng các trợ từ が, を trong từng kiểu câu được tóm lại ở bài trợ từ を, に, で.

Tự động từ vẫn có thể đi với を

Một số tự động từ chỉ di chuyển đi với を, nhưng を ở đây chỉ nơi rời khỏi hoặc nơi đi qua, không phải tân ngữ. Ví dụ 家を出ます。 (Ie o demasu., “Tôi ra khỏi nhà.”), 橋を渡ります。 (Hashi o watarimasu., “Tôi đi qua cầu.”), 公園を散歩します。 (Kōen o sanpo shimasu., “Tôi đi dạo trong công viên.”) Vì vậy đừng lấy "có を hay không" làm phép thử duy nhất. Hãy hỏi thêm: danh từ trước を có bị biến đổi không, hay chỉ là con đường đi qua.

Quy luật hình thái của các cặp tự/tha

Các cặp tự/tha có cùng chữ Hán và cùng âm đầu, chỉ khác phần đuôi. Không có một quy tắc phủ hết, nhưng phần lớn rơi vào vài nhóm dưới đây. Hai mẹo dùng được ngay: động từ đuôi す gần như luôn là tha động từ, còn động từ đuôi 〜aru (まる, わる, がる, かる) gần như luôn là tự động từ.

Đuôi tự / tha	Tự động từ	Tha động từ	Ghi chú
-aru / -eru	始まる, 止まる, 上がる	始める, 止める, 上げる	nhóm lớn nhất, tự luôn là -aru
-u / -eru	続く, 届く, 並ぶ	続ける, 届ける, 並べる	tha thêm -eru
-eru / -u	割れる, 売れる, 切れる	割る, 売る, 切る	ngược nhóm trên: tha ngắn hơn
-reru / -su	壊れる, 倒れる, 汚れる	壊す, 倒す, 汚す	tha đuôi す
-ru / -su	直る, 残る, 戻る	直す, 残す, 戻す	tha đuôi す
-iru / -osu	起きる, 落ちる	起こす, 落とす	tha đuôi す
-u / -asu	沸く, 乾く, 動く	沸かす, 乾かす, 動かす	tha đuôi す
-eru / -yasu	増える, 冷える	増やす, 冷やす	tha đuôi す

Nhìn bảng sẽ thấy đuôi -eru có mặt ở cả hai cột (開ける là tha, nhưng 割れる là tự). Với đuôi -eru, có hai mẹo: nếu cặp kia đuôi -aru thì -eru là tha (始める, 決める); nếu chính nó đuôi -れる như 割れる, 壊れる, 倒れる thì phần lớn là tự. Ngoại lệ dễ nhớ nhất là 入れる, đuôi -れる nhưng là tha. Những cặp còn lại nên học thuộc theo cặp.

Bảng 30 cặp tự động từ, tha động từ thường gặp

Các cặp dưới đây xuất hiện nhiều trong giáo trình sơ cấp và đề N4, N3. Cột nghĩa ghi nghĩa tự động từ trước, tha động từ sau.

STT	Tự động từ (が)	Romaji	Tha động từ (を)	Romaji	Nghĩa
1	あく	aku	あける	akeru	(cửa) mở / mở (cửa). Chữ Hán: 開く, 開ける
2	閉まる	shimaru	閉める	shimeru	đóng lại / đóng
3	始まる	hajimaru	始める	hajimeru	bắt đầu / bắt đầu (việc gì)
4	終わる	owaru	終える	oeru	kết thúc / làm xong
5	つく	tsuku	つける	tsukeru	(đèn) sáng / bật
6	消える	kieru	消す	kesu	tắt, biến mất / tắt, xoá
7	入る	hairu	入れる	ireru	vào / cho vào
8	出る	deru	出す	dasu	ra / lấy ra, gửi đi
9	起きる	okiru	起こす	okosu	thức dậy, xảy ra / đánh thức, gây ra
10	落ちる	ochiru	落とす	otosu	rơi / đánh rơi
11	壊れる	kowareru	壊す	kowasu	hỏng / làm hỏng
12	割れる	wareru	割る	waru	vỡ / làm vỡ
13	止まる	tomaru	止める	tomeru	dừng lại / dừng (xe), tắt (máy)
14	変わる	kawaru	変える	kaeru	thay đổi / đổi
15	決まる	kimaru	決める	kimeru	được quyết định / quyết định
16	集まる	atsumaru	集める	atsumeru	tụ tập / thu gom
17	上がる	agaru	上げる	ageru	tăng, lên / nâng lên
18	下がる	sagaru	下げる	sageru	giảm, xuống / hạ xuống
19	見つかる	mitsukaru	見つける	mitsukeru	được tìm thấy / tìm thấy
20	直る	naoru	直す	naosu	được sửa xong / sửa
21	残る	nokoru	残す	nokosu	còn lại / để lại
22	戻る	modoru	戻す	modosu	quay lại / để lại chỗ cũ
23	倒れる	taoreru	倒す	taosu	đổ, ngã / làm đổ
24	並ぶ	narabu	並べる	naraberu	xếp hàng / xếp, bày
25	続く	tsuzuku	続ける	tsuzukeru	tiếp diễn / tiếp tục (việc gì)
26	増える	fueru	増やす	fuyasu	tăng lên / làm tăng
27	減る	heru	減らす	herasu	giảm đi / cắt giảm
28	沸く	waku	沸かす	wakasu	(nước) sôi / đun sôi
29	届く	todoku	届ける	todokeru	được gửi tới / giao tới
30	乾く	kawaku	乾かす	kawakasu	khô / phơi, sấy khô

Cặp số 1 và số 5 viết bằng kana vì 開く còn có cách đọc hiraku, và つく, つける khi nói về đèn thường viết bằng kana. 終わる trong khẩu ngữ đôi khi được dùng như tha động từ (仕事を終わります), nhưng khi học bạn nên dùng cặp 終わる/終える cho chắc.

Câu mẫu với các cặp hay dùng

Câu	Romaji	Nghĩa
お湯が沸きました。	Oyu ga wakimashita.	Nước sôi rồi.
お湯を沸かしてください。	Oyu o wakashite kudasai.	Đun giúp tôi ít nước sôi.
荷物が届きました。	Nimotsu ga todokimashita.	Hàng đã tới.
明日、荷物を届けます。	Ashita, nimotsu o todokemasu.	Mai tôi giao hàng.
会議の時間が変わりました。	Kaigi no jikan ga kawarimashita.	Giờ họp đã đổi.
部長が会議の時間を変えました。	Buchō ga kaigi no jikan o kaemashita.	Trưởng phòng đã đổi giờ họp.
物価が上がっています。	Bukka ga agatte imasu.	Giá cả đang tăng.

Liên hệ với ている và てある

Phần này hay ra trong đề N4: cùng tả "cửa sổ đang mở" nhưng có ba cách nói, mỗi cách một nghĩa. Chia thể て cho đúng trước đã, nếu chưa chắc xem lại bài thể て.

Mẫu	Ví dụ	Romaji	Nghĩa
Tự động từ + ている	窓が開いています。	Mado ga aite imasu.	Cửa sổ đang mở. Chỉ tả trạng thái, không nói ai mở.
Tha động từ + てある	窓が開けてあります。	Mado ga akete arimasu.	Cửa sổ đã được mở sẵn. Có người cố ý mở, thường vì một mục đích.
Tha động từ + ている	窓を開けています。	Mado o akete imasu.	Tôi đang mở cửa sổ, hoặc tôi đang để cửa sổ mở.
Tha động từ + ておく	窓を開けておきます。	Mado o akete okimasu.	Tôi mở cửa sổ sẵn (để chuẩn bị).

Thêm vài ví dụ: 電気が消えています。 (Denki ga kiete imasu., “Đèn đang tắt.”) chỉ tả hiện trạng. テーブルに料理が並べてあります。 (Tēburu ni ryōri ga narabete arimasu., “Món ăn đã được bày sẵn lên bàn.”) cho thấy có người đã bày ra để chờ khách. Nghĩa trạng thái của ている được giải thích kỹ hơn trong bài ngữ pháp ている, còn ておく có bài riêng về ngữ pháp ておく.

Sắc thái: khi nào người Nhật chọn tự động từ

Khi kể một sự việc mà không muốn nhấn vào người gây ra, người Nhật thường chọn tự động từ. Thông báo ở ga tàu nói ドアが閉まります。 (Doa ga shimarimasu., “Cửa sắp đóng.”), không nói ai đóng cửa. Ngược lại, khi xin lỗi vì lỗi của mình, dùng tha động từ để nhận trách nhiệm, thường kèm てしまう: すみません、お皿を割ってしまいました。 (Sumimasen, osara o watte shimaimashita., “Xin lỗi, tôi lỡ làm vỡ cái đĩa.”) Nếu chính bạn làm vỡ mà nói お皿が割れました。 (Cái đĩa vỡ rồi), người nghe dễ thấy bạn đang né trách nhiệm. Sắc thái "lỡ làm" của てしまう có trong bài ngữ pháp てしまう.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 電気が消しました → ✓ 電気が消えました。 hoặc 電気を消しました。 Trợ từ và động từ phải đi cùng nhóm.
• ✗ 授業を始まります → ✓ 授業が始まります。 始まる là tự động từ, không nhận を.
• ✗ 財布を見つかりました → ✓ 財布が見つかりました。 hoặc 財布を見つけました。
• ✗ 窓が開いてあります → ✓ 窓が開けてあります。 てある chỉ đi với tha động từ.
• ✗ 時間を変わりました → ✓ 時間を変えました。 変わる là tự, 変える là tha.
• ✗ Dịch "tôi đánh rơi điện thoại" thành 携帯が落ちました → ✓ 携帯を落としました。 Có người gây ra thì dùng tha động từ.

Bài tập nhỏ

Chọn động từ đúng trong ngoặc.

1. 暗いので、電気を（つきます／つけます）。
2. 寒いですから、窓を（閉まって／閉めて）ください。
3. 会議は9時に（始まります／始めます）。
4. 毎朝、母が私を（起きます／起こします）。
5. 冷蔵庫にビールが（冷えてあります／冷やしてあります）。
6. 来月から電気代が（上がります／上げます）。

Đáp án:

1. 暗いので、電気をつけます。 (Kurai node, denki o tsukemasu., “Tối nên tôi bật đèn.”)
2. 寒いですから、窓を閉めてください。 (Samui desu kara, mado o shimete kudasai., “Lạnh nên hãy đóng cửa sổ lại.”)
3. 会議は9時に始まります。 (Kaigi wa kuji ni hajimarimasu., “Cuộc họp bắt đầu lúc 9 giờ.”)
4. 毎朝、母が私を起こします。 (Maiasa, haha ga watashi o okoshimasu., “Sáng nào mẹ cũng đánh thức tôi.”)
5. 冷蔵庫にビールが冷やしてあります。 (Reizōko ni bīru ga hiyashite arimasu., “Bia đã được ướp lạnh sẵn trong tủ.”)
6. 来月から電気代が上がります。 (Raigetsu kara denkidai ga agarimasu., “Từ tháng sau tiền điện tăng.”)

Câu hỏi thường gặp

Tha động từ tiếng Nhật là gì?

Tha động từ (他動詞) là động từ có chủ thể tác động lên một đối tượng, đối tượng đó đánh dấu bằng を, ví dụ 窓を開ける (mở cửa sổ), 電気を消す (tắt đèn).

Làm sao phân biệt tự động từ và tha động từ nhanh?

Xem trợ từ: が đi với tự động từ, を đi với tha động từ. Nếu chỉ thấy động từ, nhìn đuôi: đuôi す gần như luôn là tha, đuôi 〜aru gần như luôn là tự.

Động từ nào cũng có cặp tự/tha không?

Không. Nhiều động từ chỉ có một dạng, như 行く, 来る (tự) hay 食べる, 読む (tha). Cặp tự/tha chủ yếu là các động từ chỉ sự thay đổi trạng thái của đồ vật.

ている và てある khác nhau thế nào?

Tự động từ + ている tả trạng thái hiện tại (窓が開いている). Tha động từ + てある cũng tả trạng thái nhưng ngầm báo có người đã cố ý làm việc đó (窓が開けてある).

Có nên học thuộc cả 30 cặp không?

Nên học theo cặp, mỗi lần học cả hai chữ cùng một câu mẫu có が và を. Học theo nhóm đuôi trong bảng quy luật giúp nhớ nhanh hơn thuộc lòng từng cặp riêng lẻ.