Phương vị từ tiếng Trung: 上下里外前后左右 và cách nói vị trí

Phương vị từ (方位词, fāngwèicí) là nhóm từ chỉ vị trí và phương hướng. Tám từ cơ bản là 上 (shàng, trên), 下 (xià, dưới), 里 (lǐ, trong), 外 (wài, ngoài), 前 (qián, trước), 后 (hòu, sau), 左 (zuǒ, trái), 右 (yòu, phải).

Công thức cốt lõi: 在 + danh từ + phương vị từ. Khác tiếng Việt, phương vị từ đứng sau danh từ: "trên bàn" là 在桌子上 (zài zhuōzi shang), "trong túi" là 在包里 (zài bāo li). Ví dụ: 手机在桌子上。 (Shǒujī zài zhuōzi shang., "Điện thoại ở trên bàn"), 银行在学校旁边。 (Yínháng zài xuéxiào pángbiān., "Ngân hàng ở cạnh trường học").

Bảng công thức

Mẫu	Công thức	Ví dụ	Nghĩa
Vật ở đâu	Vật + 在 + nơi + phương vị từ	钥匙在包里。	Chìa khoá ở trong túi.
Ở đâu có gì	Nơi + phương vị từ + 有 + vật	桌子上有一杯水。	Trên bàn có một cốc nước.
Chỗ đó là gì	Nơi + phương vị từ + 是 + vật	医院对面是超市。	Đối diện bệnh viện là siêu thị.
Làm gì ở đâu	在 + nơi + phương vị từ + động từ	我在房间里看书。	Tôi đọc sách trong phòng.
Chỉ hướng	往 + phương vị từ + động từ	往前走。	Đi thẳng về phía trước.

Ba mẫu đầu là ba cách nói vị trí bạn sẽ dùng nhiều nhất. Chữ 在 ở đây là động từ "ở"; cách dùng chữ này làm giới từ và phó từ "đang" có trong bài chữ 在 trong tiếng Trung.

Bảng phương vị từ: đơn và kép

Phương vị từ đơn chỉ có một chữ. Thêm hậu tố 边 (bian), 面 (mian) hoặc 头 (tou) sẽ được phương vị từ kép. Ba hậu tố này thường đọc thanh nhẹ.

Đơn	Nghĩa	+ 边	+ 面	+ 头
上	trên	上边 shàngbian	上面 shàngmian	上头 shàngtou
下	dưới	下边 xiàbian	下面 xiàmian	下头 xiàtou
里	trong	里边 lǐbian	里面 lǐmian	里头 lǐtou
外	ngoài	外边 wàibian	外面 wàimian	外头 wàitou
前	trước	前边 qiánbian	前面 qiánmian	前头 qiántou
后	sau	后边 hòubian	后面 hòumian	后头 hòutou
左	trái	左边 zuǒbian	左面 zuǒmian	ít dùng
右	phải	右边 yòubian	右面 yòumian	ít dùng
东	đông	东边 dōngbian	东面 dōngmian	ít dùng
西	tây	西边 xībian	西面 xīmian	ít dùng
南	nam	南边 nánbian	南面 nánmian	ít dùng
北	bắc	北边 běibian	北面 běimian	ít dùng

Một số từ chỉ vị trí không theo bảng trên mà có dạng cố định riêng:

Từ	Pinyin	Nghĩa	Ghi chú
旁边	pángbiān	bên cạnh	không nói 旁面, 旁头
中间	zhōngjiān	ở giữa	không nói 中边
对面	duìmiàn	đối diện	đứng sau danh từ: 银行对面
附近	fùjìn	gần đây, lân cận	đứng sau danh từ: 学校附近
周围	zhōuwéi	xung quanh	hay đi với 的: 房子的周围
底下	dǐxia	bên dưới, gầm	khẩu ngữ: 床底下 (gầm giường)

Về nghĩa, 上边, 上面 và 上头 giống nhau. 边 và 面 dùng ở mọi vùng, 头 mang màu khẩu ngữ phương Bắc. Khi mới học, bạn chỉ cần nắm chắc dạng 边 là đủ dùng.

Cách ghép phương vị từ với danh từ

1. Danh từ chỉ đồ vật: bắt buộc có phương vị từ

Bàn, túi, tủ lạnh, hộp, phòng... vốn là đồ vật. Muốn biến chúng thành "nơi chốn", tiếng Trung phải gắn phương vị từ phía sau. Thiếu 上 hay 里, câu sẽ sai.

• 牛奶在冰箱里。 (Niúnǎi zài bīngxiāng li., "Sữa ở trong tủ lạnh")
• 猫在椅子下面。 (Māo zài yǐzi xiàmian., "Con mèo ở dưới ghế")
• 墙上有一张地图。 (Qiáng shang yǒu yì zhāng dìtú., "Trên tường có một tấm bản đồ")

Phương vị từ đơn 上, 里 gắn thẳng vào danh từ, không thêm 的. Phương vị từ kép thì có thể chen 的: 桌子上面 và 桌子的上面 đều đúng, dạng không có 的 gọn hơn.

2. Tên nước, tên thành phố: không thêm 里

Địa danh tự nó đã là nơi chốn nên đứng thẳng sau 在.

• 我在越南工作。 (Wǒ zài Yuènán gōngzuò., "Tôi làm việc ở Việt Nam")
• 她住在河内。 (Tā zhù zài Hénèi., "Cô ấy sống ở Hà Nội")

3. Danh từ chỉ cơ quan, địa điểm: có hoặc không đều được

Trường học, công ty, bệnh viện, ngân hàng vừa là nơi chốn vừa là tổ chức. Nói 在学校 hay 在学校里 đều đúng. Thêm 里 khi bạn muốn nhấn "ở bên trong khuôn viên".

• 他在公司。 (Tā zài gōngsī., "Anh ấy đang ở công ty")
• 学校里有一个很大的图书馆。 (Xuéxiào li yǒu yí ge hěn dà de túshūguǎn., "Trong trường có một thư viện rất lớn")

4. Danh từ chỉ người, đại từ: thêm 这儿 hoặc 那儿

Muốn nói "ở chỗ tôi", "ở chỗ anh ấy", bạn gắn 这儿 (zhèr, chỗ này) hoặc 那儿 (nàr, chỗ kia) sau người. Nói vị trí so với người thì dùng phương vị từ kép.

• 你的雨伞在我这儿。 (Nǐ de yǔsǎn zài wǒ zhèr., "Ô của bạn ở chỗ tôi")
• 老师旁边的那个人是谁？ (Lǎoshī pángbiān de nà ge rén shì shéi?, "Người bên cạnh thầy giáo là ai?")
• 他坐在我左边。 (Tā zuò zài wǒ zuǒbian., "Anh ấy ngồi bên trái tôi")

5. Phương vị từ kép đứng một mình

Dạng kép như 前边, 外面 dùng như một danh từ, làm chủ ngữ hay tân ngữ được. Dạng đơn 上, 里 thì phải bám vào danh từ khác.

• 外面下雨了。 (Wàimian xià yǔ le., "Bên ngoài mưa rồi")
• 前边有一家咖啡店。 (Qiánbian yǒu yì jiā kāfēidiàn., "Phía trước có một quán cà phê")
• 洗手间在里边。 (Xǐshǒujiān zài lǐbian., "Nhà vệ sinh ở phía trong")

Ba mẫu câu vị trí: 在, 有 và 是

Cùng một khung cảnh, tiếng Trung có ba cách nói tùy điều bạn muốn nhấn. Thứ tự từ là điểm khác nhau quan trọng nhất.

Mẫu	Trật tự	Dùng khi	Ví dụ
在	Vật + 在 + nơi	Đã biết vật nào, hỏi nó ở đâu	我的护照在抽屉里。 (Wǒ de hùzhào zài chōuti li., "Hộ chiếu của tôi ở trong ngăn kéo")
有	Nơi + 有 + vật	Giới thiệu ở chỗ đó có gì	抽屉里有两本护照。 (Chōuti li yǒu liǎng běn hùzhào., "Trong ngăn kéo có hai cuốn hộ chiếu")
是	Nơi + 是 + vật	Xác định chỗ đó là cái gì	银行左边是邮局。 (Yínháng zuǒbian shì yóujú., "Bên trái ngân hàng là bưu điện")

Với 有, vật phía sau thường chưa xác định nên hay kèm số lượng và lượng từ (一本, 两个). Với 在, vật đứng đầu câu thường đã xác định, như "hộ chiếu của tôi". Muốn ôn lại cách dùng 是 và 有, xem bài trật tự câu và câu 是, 有. Còn mẫu 墙上挂着一张画。 (Qiáng shang guàzhe yì zhāng huà., "Trên tường treo một bức tranh") dùng 着 thay 有 để tả trạng thái, có trong bài trợ từ 过 và 着.

Nghĩa mở rộng của 上, 下, 里, 中

Nhiều cụm có 上 hay 里 không còn nghĩa "trên" hay "trong" theo không gian. Học thuộc theo cụm sẽ nhanh hơn dịch từng chữ.

Cụm	Pinyin	Nghĩa
在网上	zài wǎng shang	trên mạng
在路上	zài lù shang	đang trên đường đi
电视上	diànshì shang	trên tivi
世界上	shìjiè shang	trên thế giới
工作上	gōngzuò shang	về mặt công việc
心里	xīn li	trong lòng
家里	jiā li	ở nhà, trong nhà
在老师的帮助下	zài lǎoshī de bāngzhù xià	dưới sự giúp đỡ của thầy cô
在学习中	zài xuéxí zhōng	trong quá trình học

中 (zhōng) gần nghĩa 里 nhưng trang trọng hơn, hay gặp trong văn viết: 心中, 家中. Trong hội thoại về đồ vật cụ thể, người bản xứ nói 包里, không nói 包中.

Hai chữ 前 và 后 còn chỉ thời gian: 三天以后 (sān tiān yǐhòu, "ba ngày sau"), 上课以前 (shàngkè yǐqián, "trước giờ học").

Chỉ đường bằng phương vị từ

Khi chỉ hướng, phương vị từ đi sau giới từ 往 (wǎng, về phía) rồi mới tới động từ.

Câu tiếng Trung	Pinyin	Nghĩa
请问，地铁站怎么走？	Qǐngwèn, dìtiězhàn zěnme zǒu?	Xin hỏi, ga tàu điện ngầm đi đường nào?
一直往前走。	Yìzhí wǎng qián zǒu.	Cứ đi thẳng về phía trước.
到红绿灯往左拐。	Dào hónglǜdēng wǎng zuǒ guǎi.	Đến đèn giao thông thì rẽ trái.
在第二个路口右转。	Zài dì-èr ge lùkǒu yòu zhuǎn.	Rẽ phải ở ngã tư thứ hai.
过马路就到了。	Guò mǎlù jiù dào le.	Qua đường là tới.
就在你的右手边。	Jiù zài nǐ de yòushǒubiān.	Nó ở ngay phía tay phải bạn.
离这儿远吗？	Lí zhèr yuǎn ma?	Cách đây có xa không?
走路五分钟就到。	Zǒulù wǔ fēnzhōng jiù dào.	Đi bộ năm phút là tới.

Phương hướng địa lý ghép giống tiếng Việt: 东北 (dōngběi, đông bắc), 东南 (dōngnán, đông nam), 西北 (xīběi, tây bắc), 西南 (xīnán, tây nam). Người miền Bắc Trung Quốc chỉ đường hay dùng đông tây nam bắc, ví dụ 往东走 (wǎng dōng zǒu, "đi về hướng đông"); người miền Nam thường nói trái phải.

Phân biệt các cặp dễ nhầm

Cặp	Khác nhau	Ví dụ
上 và 上面	上 gắn sau danh từ, không đứng một mình; 上面 đứng một mình được	书在桌子上。 / 上面有什么？
里 và 中	里 dùng trong khẩu ngữ, đồ vật cụ thể; 中 trang trọng, trừu tượng	书包里 / 生活中
旁边 và 附近	旁边 là sát cạnh; 附近 là quanh khu vực đó	银行旁边 / 学校附近
前边 và 对面	前边 là phía trước, cùng bên đường; 对面 là bên kia, đối diện	商店前边 / 商店对面

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 在上桌子 → ✓ 在桌子上. Tiếng Việt đặt "trên" trước danh từ, tiếng Trung đặt phương vị từ sau danh từ.
• ✗ 手机在包 → ✓ 手机在包里。 Danh từ đồ vật cần 里, 上 để thành nơi chốn.
• ✗ 我在越南里工作 → ✓ 我在越南工作。 Tên nước, tên thành phố không thêm 里.
• ✗ 在桌子上有一本书 → ✓ 桌子上有一本书。 Câu tồn tại với 有 bắt đầu thẳng bằng nơi chốn, bỏ 在 ở đầu.
• ✗ 桌子上在一本书 → ✓ 桌子上有一本书。 Nơi chốn đứng trước thì dùng 有; vật đứng trước thì dùng 在.
• ✗ 你的书在我 → ✓ 你的书在我这儿。 Sau danh từ chỉ người phải thêm 这儿 hoặc 那儿.
• ✗ 他坐在我的旁面 → ✓ 他坐在我旁边。 旁边 là dạng cố định.

Nhớ nhanh

• Danh từ đứng trước, phương vị từ đứng sau: 桌子上, 房间里, 学校旁边.
• Đồ vật cần 上/里; tên nước, tên thành phố thì không; người cần 这儿/那儿.
• Vật + 在 + nơi; nơi + 有 + vật; nơi + 是 + vật.
• Chỉ đường: 往 + 前/左/右 + 走/拐.

Bài tập nhỏ

Sửa hoặc hoàn thành các câu sau.

1. Con mèo ở dưới gầm giường. (猫 / 床)
2. ✗ 在冰箱里有很多水果。
3. ✗ 他住在北京里。
4. Bên phải siêu thị là một nhà hàng. (超市 / 饭馆)
5. ✗ 我的钥匙在你吗？
6. Đến ngã tư thì rẽ phải. (路口 / 拐)

Đáp án:

1. 猫在床底下。 hoặc 猫在床下面。
2. 冰箱里有很多水果。 (bỏ 在 ở đầu câu 有)
3. 他住在北京。 (tên thành phố không thêm 里)
4. 超市右边是一家饭馆。
5. 我的钥匙在你那儿吗？
6. 到路口往右拐。

Câu hỏi thường gặp

上边 và 上面 khác nhau không?

Không khác về nghĩa. 上面 hay gặp hơn trong văn viết, 上边 phổ biến trong hội thoại. Ngoài nghĩa vị trí, 上面 còn có nghĩa "cấp trên" hoặc "phần nói ở trên" trong văn bản.

上 và 里 sau danh từ đọc thanh mấy?

Khi gắn sau danh từ, hai chữ này thường đọc nhẹ và ngắn: 桌子上 nghe gần như zhuōzi shang, 家里 nghe là jiā li. Đọc rõ thanh gốc cũng không sai, chỉ hơi cứng.

Vì sao nói 在中国 mà không nói 在中国里?

Tên nước, tên tỉnh, tên thành phố đã mang nghĩa nơi chốn nên không cần phương vị từ. Riêng danh từ chung như 国内 (guónèi, trong nước) đã có sẵn 内 rồi.

Có cần học cả 东南西北 không?

Có, vì biển báo, bản đồ, tên cửa ra ga tàu hay dùng: 东门 (dōngmén, cổng đông), 北京西站 (Běijīng Xīzhàn, ga Bắc Kinh Tây). Người Việt học nhóm này nhanh vì thứ tự ghép giống tiếng Việt.

Học tiếp: lượng từ trong tiếng Trung để nói đúng số lượng trong câu có 有, và giới từ tiếng Trung để dùng 往, 从, 离 khi chỉ đường.